๙. ปทีปวิมาน

๙. ปทีปวิมานวณฺณนา ๑-

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ปทีปวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อุโปสถทิวเส สมฺพหุลา อุปาสกา อุโปสถิกา หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ยถาวิภวํ ทานํ ทตฺวา กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา มโนภาวนีเย ภิกฺขู ปยิรุปาสิตฺวา สายเนฺห ธมฺมํ สุณนฺติ. วิหาเรเยว วสิตุกามานํ เตสํ ธมฺมํ สุณนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต, อนฺธกาโร ชาโต. ตตฺเถกา อญฺญตรา อิตฺถี "อิทานิ ปทีปาโลกํ ๒- กาตุํ ยุตฺตนฺ"ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน เคหโต ปทีเปยฺยํ อาหราเปตฺวา ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา ธมฺมาสนสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณิ, สา เตน ปทีปทาเนน อตฺตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คตา. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน โชติรสวิมาเน นิพฺพตฺติ, สรีรโสภา ปนสฺสา อติวิย ปภสฺสรา อญฺเญ เทเว อภิภวิตฺวา ทส ทิสา โอภาสยมานา ติฏฺฐติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโตติ สพฺพํ เหฏฺฐา อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน:-

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ทีปวิมาน... ๒ ฉ.ม. ทีปาโลกํ

"อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา โอสธี วิย ตารกา.

เกน เต'ตาทิโส วณฺโณ เกน เต อิธ มิชฺฌติ

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา เย เกจิ มนโส ปิยา.

เกน ตฺวํ วิมโลภาสา อติโรจสิ เทวเต ๑-

เกน เต สพฺพคตฺเตหิ สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว

มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ

เกนาสิ เอวญฺชลิตานุภาวา

วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี"ติ จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

สา เทวตา อตฺตมนา โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ.

"อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา

ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก

ตมนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ

ปทีปกาลมฺหิ อทํ ปทีปํ. ๒-

โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ

ปทีปกาลมฺหิ ททาติ ทีปํ

อุปฺปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ

ปหูตมลฺยํ พหุปุณฺฑรีกํ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. เทวตา ๒ ฉ.ม. อทาสิ ทีปํ

เตน เม'ตาทิโส วณฺโณ เตน เม อิธ มิชฺฌติ

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา เย เกจิ มนโส ปิยา.

เตนาหํ วิมโลภาสา อติโรจามิ เทวตา

เตน เม สพฺพคตฺเตหิ สพฺพา โอภาสเต ๑- ทิสา.

อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว

มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ

เตนมฺหิ เอวญฺชลิตานุภาวา

วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี"ติ วิสฺสชฺเชสิ.

#[๗๕] ตตฺถ อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท "อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม"ติอาทีสุ ๒- ขเย อาคโต. "อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา"ติอาทีสุ ๓- สุนฺทเร. "อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต"ติอาทีสุ ๔- อพฺภนุโมทเน. "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา"ติอาทีสุ ๕- อภิรูเป. อิธาปิ อภิรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อภิกฺกนฺเตนาติ อติกนฺเตน อติมนาเปน, อภิรูเปนาติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน. โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โชเตนฺตี เอกาโลกํ กโรนฺตี. กึ วิยาติ อาห "โอสธี วิย ตารกา"ติ. อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกาติ กตฺวา "โอสธี"ติ ลทฺธนามา ตารกา ยถา สมนฺตโต อาโลกํ กุรุมานา ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวํ สพฺพา ทิสา โอภาสยนฺตี ติฏฺฐสีติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ปาฬิยํ. โอภาสเร ๒ วิ.จูฬ. ๗/๓๘๓/๒๐๔, องฺ.อฏฺฐก. ๒๓/๑๑๐/๒๐๗ (สฺยา),

@ขุ.อุ. ๒๕/๔๕/๑๖๔ ๓ องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๑๐๐/๑๑๓ ๔ วิ.มหาวิ. ๑/๑๕/๗,

@ที.สี. ๙/๒๕๐,๒๙๙/๘๕,๑๐๘ ๕ ขุ.วิมาน. ๒๖/๘๕๗/๘๗

#[๗๗] สพฺพคตฺเตหีติ สพฺเพหิ สรีราวยเวหิ, สกเลหิ องฺคปจฺจงฺเคหิ โอภาสตีติ อธิปฺปาโย, เหตุมฺหิ เจตํ กรณวจนํ. สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาปิ ทสทิสา ๑- วิชฺโชเตนฺติ. ๒- "โอภาสเร"ติปิ ปฐนฺติ, เตสํ สพฺพา ทิสาติ พหุวจนเมตํ ๓- ทฏฺฐพฺพํ.

#[๘๑] ปทีปกาลมฺหีติ ปทีปกรณกาเล, ปทีปุชฺชลนโยคฺเค อนฺธกาเรติ อตฺโถ. เตนาห "โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายนฺ"ติ, พหเล มหนฺธกาเรติ อตฺโถ. ททาติ ทีปนฺติ ปทีปํ อุชฺชาเลนฺโต วา อนุชฺชาเลนฺโต วา ปทีปทานํ ททาติ, ปทีโปปกรณานิ ๔- ทกฺขิเณยฺเย อุทฺทิสฺส ปริจฺจชติ. อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานนฺติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน โชติรสํ วิมานํ อุปคจฺฉตีติ. ๕- เสสํ วุตฺตนยเมว.

อถ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ เทวตาย กถิเต เถโร ตเมว กถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ทานาทิกถาย ตสฺสา กลฺลจิตฺตาทิภาวํ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ, สจฺจปริโยสาเน สปริวารา สา เทวตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เถโร ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตสฺมึ จ ๖- วตฺถุสฺมึ สมฺปตฺต- ปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตา, มหาชโน ๗- วิเสสโต ปทีปทาเน สกฺกจฺจการี อโหสีติ.

ปทีปวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. สพฺพทิสา วิทิสา ๒ ฉ.ม. วิชฺโชตติ

@๓ ฉ.ม. พหุวจนเมว ๔ ม. ปทีปปูชาการณานิ

@๕ สี. อุปฺปชฺชติ ๖ ฉ.ม. อยํ สทฺโท น ทิสฺสติ ๗ สี.,อิ. เสสมหาชโน จ