๒. ขทิรวนิยเถรคาถา

179. 2. Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā

cāle upacāleti āyasmato khadiravaniyarevatattherassa gāthā. Kā uppatti?

ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare titthanāvikakule nibbattitvā mahāgaṅgāya payāgatitthe titthanāvākammaṃ karonto ekadivasaṃ sasāvakasaṃghaṃ bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ upagataṃ disvā pasannamānaso nāvāsaṅghāṭaṃ yojetvā mahantena pūjā- sakkārena paratīraṃ pāpetvā aññataraṃ bhikkhuṃ satthārā āraññakānaṃ 1- aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā tadatthaṃ patthanaṃ paṭṭhapetvā bhagavato bhikkhusaṃghassa ca mahādānaṃ pavattesi. Bhagavā ca tassa patthanāya avañjhabhāvaṃ byākāsi. So tato paṭṭhāya tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nālakagāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchismiṃ nibbatti. Taṃ vayappattaṃ mātāpitaro gharabandhanena bandhitukāmā jātā. 2- So sāriputtattherassa 3- pabbajitabhāvaṃ sutvā "mayhaṃ jeṭṭhabhātā ayyo 4- upatisso imaṃ vibhavaṃ chaḍḍetvā pabbajito 5-, tena vantaṃ kheḷapiṇḍaṃ kathāhaṃ pacchā gilissāmī"ti jātasaṃvego pāsaṃ anupagacchanakamigo viya ñātake vañcetvā hetusampattiyā codiyamāno bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā dhamma- senāpatino kaniṭṭhabhāvaṃ nivedetvā attano pabbajjāya chandaṃ ārocesi. Bhikkhū taṃ pabbājetvā paripuṇṇavīsativassaṃ upasampādetvā kammaṭṭhāne niyojesuṃ. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā "arahattaṃ patvā bhagavantaṃ dhammasenāpatiñca passissāmī"ti ghaṭento vāyamanto ñāṇassa paripākagatattā na cirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne:- 6-

"gaṅgā bhāgīrathī nāma himavantā pabhāvitā

kutitthe nāviko āsiṃ orime ca tariṃ ahaṃ.

@Footnote: 1 Sī. āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ 2 Sī. baddhitukāmā hutvā tassa ārocesuṃ

@3 Sī. sāriputtassa 4 Ma. mayhaṃ ayyo 5 Sī. pabbaji 6 khu.apa. 32/628/73

@ khadiravaniyarevatattherāpadāna

Padumuttaro nāyako sambuddho dipaduttamo

vasīsatasahassehi gaṅgātīramupāgato. 1-

Bahū nāvā samānetvā vaḍḍhakīhi susaṅkhataṃ

nāvāya chadanaṃ katvā paṭimāniṃ narāsabhaṃ.

Āgantvāna ca sambuddho ārūhi tañca nāvakaṃ

vārimajjhe ṭhito satthā imā gāthā abhāsatha.

Yo so tāresi sambuddhaṃ saṃghañcāpi anāsavaṃ

tena cittappasādena devaloke ramissati.

Nibbattissati te byamhaṃ sukataṃ nāvasaṇṭhitaṃ

ākāse pupphachadanaṃ dhārayissati sabbadā.

Aṭṭhapaññāsakappamhi tārako nāma khattiyo

cāturanto vijitāvī cakkavattī bhavissati.

Sattapaññāsakappamhi cammako nāma khattiyo

uggacchantova sūriyo jotissati mahabbalo.

Kappasatasahassamhi okkākakulasambhavo

gotamo nāma gottena satthā loke bhavissati.

Tidasā so cavitvāna manussattaṃ gamissati

revato nāma nāmena brahmabandhu bhavissati.

Agārā nikkhamitvāna sukkamūlena codito

gotamassa bhagavato sāsane pabbajissati.

So pacchā pabbajitvāna yuttayogo vipassako 2-

sabbāsave pariññāya nibbāyissatināsavo.

Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ yogakkhemādhivāhanaṃ

@Footnote: 1 pāli. gaṅgāsotaṃ tarissati 2 Sī. vipassati

Dhāremi antimaṃ dehaṃ sammāsambuddhasāsane.

Satasahasse kataṃ kammaṃ phalaṃ dassesi me idha

sumutto saravegova kilese jhāpayī mama.

Tato maṃ vananirataṃ 1- disvā lokantagū muni

vanavāsibhikkhūnaggaṃ 2- paññāpesi mahāmati.

Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. kataṃ buddhassa sāsanan"ti.

Chaḷabhiñño pana hutvā thero satthāraṃ dhammasenāpatiñca vandituṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vanditvā katipāhaṃ jetavane vihāsi. Atha naṃ satthā ariyagaṇamajjhe nisinno āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ āraññakānaṃ yadidaṃ revato khadiravaniyo"ti. 3- So aparabhāgā attano jātagāmaṃ gantvā "cālā, upacālā, sīsūpacālā"ti tissannaṃ bhaginīnaṃ putte "cālā, upacālā, sīsūpacālā"ti tayo bhāgineyye ānetvā pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojesi. Te kammaṭṭhānaṃ anuyuttā viharanti. Tasmiṃ ca samaye therassa kocideva ābādho uppanno. Taṃ sutvā sāriputtatthero revataṃ "gilānapucchanaṃ adhigama- pucchanañca karissāmī"ti upagacchi. Revatatthero dhammasenāpatiṃ dūratova āgacchantaṃ disvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ satuppādanavasena ovadanto:-

4- "cāle upacāle sīsūpacāle

cālā upacālā sīsūpacālā

patissatā 5- nu kho viharatha

āgato vo vālaṃ viya vedhī"ti gāthamāha. 4-

@Footnote: 1 Sī. jhānanirataṃ 2 Sī. jhāyīnaṃ bhikkhūnaṃ aggaṃ 3 aṅ.ekaka.20/203/24 etadaggavagga:

@ dutiyavagga 4-4 cha.Ma. "cāleupacāle"ti gāthaṃ abhāsi 5 pāli. patissatikā

Tattha cāle upacāle sīsūpacāleti tesaṃ ālapanaṃ. "cālā, upacālā, sīsūpacālā"ti hi itthiliṅgavasena laddhanāmā te tayo dārakā pabbajitāpi tathā voharīyanti. "cālī upacālī sīsūpacālīti tesaṃ nāman"ti ca vadanti. Yadatthaṃ "cāle"ti- ādinā āmantanaṃ kataṃ, taṃ dassento "patissatā nu kho viharathā"ti vatvā tattha kāraṇamāha "āgato vo vālaṃ viya vedhī"ti. Patissatāti patissatikā. Khoti 1- avadhāraṇe. Āgatoti āgacchi. Voti tumhākaṃ. Vālaṃ viya vedhīti vālavedhī viya, ayaṃ hettha saṅkhepattho:- tikkhajavananibbedhikapaññatāya vālavedhirūpo satthukappo tumhākaṃ mātulatthero āgato, tasmā samaṇasaññaṃ 2- upaṭṭhapetvā sati- sampajaññayuttāeva hutvā viharatha, "yathādhigate vihāre appamattā bhavathā"ti.

Taṃ sutvā te sāmaṇerā dhammasenāpatissa paccuggamanādivattaṃ katvā ubhinnaṃ mātulattherānaṃ paṭisanthāravelāyaṃ nātidūre samādhiṃ samāpajjitvā nisīdiṃsu. Dhamma- senāpati revatattherena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā uṭṭhāyāsanā te sāmaṇere upasaṅkami. Te tathākālaparicchedassa katattā there upasaṅkamanteeva uṭṭhahitvā vanditvā aṭṭhaṃsu. Thero "katarakataravihārena viharathā"ti pucchitvā tehi "imāya imāyā"ti vutte "dārakepi nāma evaṃ vinento mayhaṃ bhātiko paccapādi vata dhammassa anudhamman"ti theraṃ pasaṃsanto pakkāmi.

Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.