๑. กุมารกัสสปเถรคาถา

5. Pañcamavagga

298. 1. Kumārakassapattheragāthāvaṇṇanā

aho buddhā aho dhammāti āyasmato kumārakassapattherassa gāthā. Kā uppatti?

ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ pāpuṇi. "kulagehe"ti pana aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ 1- vuttaṃ. So satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ cittakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tadanurūpāni puññāni karonto kassapassa bhagavato kāle samaṇadhammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe seṭṭhi- dhītāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā kira kumārikākāleyeva pabbajitukāmā hutvā mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ 2- gatāpi gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā 3- tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhinibhāvaṃ 4- disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu, so "assamaṇī"ti āha. Puna dasabalaṃ pucchiṃsu. Satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sarājikāya parisāya vinicchanto 5- "pure laddho gabbho, pabbajjā arogā"ti āha. Satthā "suvinicchitaṃ adhikaraṇan"ti therassa sādhukāraṃ adāsi.

Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ rājā pasenadikosalo posesi, "kassapo"ti cassa nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Kumārakāle pabbajitattā bhagavatā "kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā

@Footnote: 1 mano.pū. 1/217 kumārakassapattheravatthu 2 Sī. patikulaṃ 3 i. ārocetvā

@4 i. gabbhinivaṇṇaṃ 5 cha.Ma. vinicchinanto Khādanīyaṃ 1- vā kassapassa dethā"ti vutte "katarakassapassā"ti. "kumārakassapassā"ti. Evaṃ gahitanāmattā rañño 2- posāvanikaputtattā ca vuḍḍhakālepi kumārakassapotveva paññāyittha.

So pabbajitakālato paṭṭhāya vipassanāya ceva kammaṃ karoti, buddhavacanañca uggaṇhāti. Atha tena saddhiṃ pabbatamatthake samaṇadhammaṃ katvā anāgāmī hutvā suddhāvāse nibbatto mahābrahmā "vipassanāya mukhaṃ dassetvā maggaphalappattiyā 3- upāyaṃ karissāmī"ti pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā andhavane vasantassa therassa "ime pañhe satthāraṃ puccheyyāsī"ti ācikkhitvā gato. So te pañhe bhagavantaṃ pucchi. Bhagavāpissa byākāsi. Thero satthārā kathitaniyāmeneva te uggaṇhitvā vipassanaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne 4- :-

"ito satasahassamhi kappe uppajji nāyako

sabbalokahito dhīro 5- padumuttaranāmako.

Tadāhaṃ brāhmaṇo hutvā vissuto vedapāragū

divāvihāraṃ vicaraṃ addasaṃ lokanāyakaṃ.

Catusaccaṃ pakāsentaṃ bodhayantaṃ sadevakaṃ 6-

sasāvakaṃ cittakathikaṃ 7- vaṇṇayantaṃ mahājane. 8-

Tadā muditacittohaṃ nimantetvā tathāgataṃ

nānārattehi vatthehi alaṅkaritvāna maṇḍapaṃ.

Nānāratanapajjotaṃ sasaṃghaṃ bhojayiṃ tahiṃ

bhojayitvāna sattāhaṃ nānaggarasabhojanaṃ.

Nānācittehi pupphehi pūjayitvā sasāvakaṃ

nipacca pādamūlamhi taṃ ṭhānaṃ patthayiṃ ahaṃ.

@Footnote: 1 i. odanīyaṃ 2 Sī.,Ma. raññā 3 Ma. maggaphaluppattiyā 4 khu.apa. 33/125/194

@ kumārakassapattherāpadāna (syā) 5 cha.Ma. vīro 6 Ma. sadevakaṃ samārakaṃ

@7 cha.Ma. vicittakathikānaggaṃ 8 Sī. vaṇṇayanti mahājanā

Tadā munivaro āha karuṇekarasāsayo

passathetaṃ dijavaraṃ padumānanalocanaṃ.

Pītipāmojjabahulaṃ samuggatatanūruhaṃ

hāsāvahaṃ visālakkhaṃ 1- mama sāsanalālasaṃ.

Patitaṃ pādamūle me ekāvatthasumānasaṃ

esa pattheti taṃ ṭhānaṃ vicittakathikattanaṃ.

Satasahassito kappe okkākakulasambhavo

gotamo nāma gottena satthā loke bhavissati.

Tassa dhammesu dāyādo oraso dhammanimmito

kumārakassapo nāma hessati satthu sāvako.

Vicittapupphadussānaṃ ratanānañca vāhasā

vicittakathikānaṃ so aggataṃ pāpuṇissati.

Tena kammena sukatena cetanāpaṇidhīhi ca

jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsamagacchahaṃ.

Paribbhamaṃ bhavābhave 2- raṅgamajjhe yathā naṭo

sākhamigatrajo hutvā migiyā kucchimokkamiṃ.

Tadā mayi kucchigate vajjhavāro upaṭṭhito

sākhena cattā me mātā nigrodhaṃ saraṇaṃ gatā.

Tena sā migarājena maraṇā parimocitā

pariccajitvā sapāṇaṃ mamevaṃ ovadī tadā.

Nigrodhameva seveyya na sākhamupasaṃvase

nigrodhasmiṃ mataṃ seyyo yañce sākhasmi 3- jīvitaṃ.

@Footnote: 1 Sī. hāsādikaṃ visālakkhaṃ,cha.Ma. hāsamhitavisālakkhaṃ 2 Sī. bhavākāse 3 cha.Ma. sākhamhi

Tenānusiṭṭhā migayūthapena 1-

ahañca mātā ca tathetare ca

āgamma rammaṃ tusitādhivāsaṃ

gatā pavāsaṃ sagharaṃ yatheva.

Puno kassapavīrassa atthamentamhi sāsane

āruyha selasikharaṃ yuñjitvā jinasāsanaṃ.

Idānāhaṃ rājagahe jāto seṭṭhikule ahuṃ 2-

āpannasattā 3- me mātā pabbaji anagāriyaṃ.

Sagabbhaṃ taṃ viditvāna devadattamupānayuṃ

so avoca vināsetha pāpikaṃ bhikkhuniṃ imaṃ.

Idānipi munindena jinena anukampitā

sukhinī jananī 4- mayhaṃ mātā bhikkhunupassaye.

Taṃ viditvā mahīpālo kosalo maṃ aposayi

kumāraparihārena nāmenāhañca kassaPo.

Mahākassapamāgamma ahaṃ kumārakassapo

vammikasadisaṃ kāyaṃ sutvā buddhena desitaṃ.

Tato cittaṃ vimucci me anupādāya sabbaso

pāyāsiṃ damayitvāhaṃ etadaggamapāpuṇiṃ.

Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. kataṃ buddhassa sāsanan"ti.

Arahattaṃ pana patvā cittakathikabhāvena satthārā etadagge ṭhapito attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā ratanattayaguṇavibhāvanamukhena aññaṃ byākaronto:-

"aho buddhā aho dhammā aho no satthu sampadā

@Footnote: 1 Sī. migayūthamenaṃ 2 Sī. ahu 3 Sī. āpannagabbhā 4 cha.Ma. ajanī

Yattha etādisaṃ dhammaṃ sāvako sacchikāhiti.

Asaṅkheyyesu kappesu sakkāyādhigatā ahu 1-

tesamayaṃ pacchimako carimoyaṃ samussayo

jātimaraṇasaṃsāro natthi dāni punabbhavo"ti gāthādvayaṃ abhāsi.

Tattha ahoti acchariyatthe nipāto. Buddhāti sabbaññubuddhā, gāravavasena bahuvacanaṃ, aho acchariyā sambuddhāti attho. Dhammāti pariyattidhammena saddhiṃ navalokuttaradhammā. Aho no satthu sampadāti amhākaṃ satthu dasabalassa aho sampattiyo. Yatthāti yasmiṃ satthari brahmacariyavāsena. Etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhitīti etādisaṃ evarūpaṃ suvisuddhajjhānābhiññāparivāraṃ 2- anavasesakilesakkhayāvahaṃ santaṃ paṇītaṃ anuttaraṃ dhammaṃ sāvakopi nāma sacchikarissati, tasmā evaṃvidhaguṇa- 3- visesādhigamahetubhūtā aho acchariyā buddhā bhagavanto, acchariyā dhammaguṇā, acchariyā amhākaṃ satthu sampattiyoti ratanattayassa guṇādhimuttiṃ pavedesīti. Dhammasampatti- kittaneneva hi saṃghasuppaṭipatti kittitā hotīti.

Evaṃ sādhāraṇavasena dassitaṃ dhammassa sacchikiriyaṃ idāni attūpanāyikaṃ katvā dassento "asaṅkheyyesū"ti gāthamāha. Tattha asaṅkheyyesūti gaṇanapathaṃ vītivattesu mahākappesu. Sakkāyāti paccupādānakkhandhā. Te hi paramatthato vijjamānadhamma- samūhatāya "sakkāyā"ti vuccanti. Ahūti nivattanūpāyassa 4- anadhigatattā anapagatā ahesuṃ. Tesamayaṃ pacchimako, carimoyaṃ samussayoti yasmā ayaṃ sabbapacchimako, tatoeva carimo, tasmā jātimaraṇasahito khandhādipaṭipāṭisaññito saṃsāro idāni āyatiṃ punabbhavābhāvato punabbhavo natthi, ayamantimā jātīti attho.

Kumārakassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

@Footnote: 1 cha.Ma. ahū 2 i.....bhisaññā.... 3 Sī.,i. evaṃ vividha...

@4 Sī.,i. vuttarūpā yassa