๑. นาคสมาลเถรคาถา

Paramatthadīpanī nāma khuddakanikāyaṭṭhakathā

theragāthāvaṇṇanā

(dutiyo bhāgo)

namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

4. Catukkanipāta

323. 1. Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā

alaṅkatātiādikā āyasmato nāgasamālattherassa gāthā. Kā uppatti?

ayampi padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gimhasamaye 1- suriyātapasantattāya bhūmiyā gacchantaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso chattaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā nāgasamāloti laddhanāmo vayappatto ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā kiñci kālaṃ bhagavato upaṭṭhāko ahosi. So ekadivasaṃ nagaraṃ piṇḍāya paviṭṭho alaṅkatapaṭiyattaṃ aññataraṃ naccakiṃ mahāpathe tūriyesu vajjantesu naccantiṃ disvā "ayaṃ cittakiriyavāyodhātu vipphāravasena karajakāyassa tathā tathā parivatti, aho aniccā saṅkhārā"ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne 2-:-

"aṅgārajātā paṭhavī kukkuḷānugatā mahī

padumuttaro bhagavā abbhokāsamhi caṅkami.

@Footnote: 1 Sī.,i. ghammasamaye 2 khu.apa. 33/47/72 ekachattiyattherāpadāna (syā)

Paṇḍaraṃ chattamādāya addhānaṃ paṭipajjahaṃ

tattha disvāna sambuddhaṃ cittaṃ 1- me upapajjatha.

Marīciyotthaṭā bhūmi aṅgārāva mahī ayaṃ

upaṭṭhanti 2- mahāvātā sarīrakāyukhepanā. 3-

Sītaṃ uṇhaṃ vihananati 4- vātātapanivāraṇaṃ

paṭiggaṇha imaṃ chattaṃ phassayissāmi nibbutiṃ.

Anukampako kāruṇiko padumuttaro mahāyaso

mama saṅkappamaññāya paṭiggaṇhi tadā jino.

Tiṃsakappāni devindo devarajjamakārayiṃ

satānaṃ pañcakkhattuṃ ca cakkavattī ahosahaṃ.

Padesarajjaṃ vipulaṃ gaṇanāto asaṅkhiyaṃ

anubhomi sakaṃ kammaṃ pubbe sukatamattano.

Ayaṃ me pacchimā jāti carimo vattate bhavo

ajjāpi setacchattaṃ me sabbakālaṃ dharīyati.

Satasahasse ito 5- kappe yaṃ chattamadadiṃ tadā

duggatiṃ nābhijānāmi chattadānassidaṃ phalaṃ.

Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. kataṃ buddhassa sāsanan"ti.

Arahattaṃ pana patvā:-

"alaṅkatā suvasanā mālinī candanussadā

majjhe mahāpathe nārī turiye naccati naṭṭakī.

Piṇḍikāya paviṭṭhohaṃ gacchanto naṃ udikkhisaṃ

alaṅkataṃ suvasanaṃ maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.

@Footnote: 1 cha.Ma. vitti 2 cha.Ma.upahanti 3 cha.Ma. sarīrassāsukhepanā

@4 cha.Ma. vihanantaṃ 5 cha.Ma. satasahassito

Tato me manasīkāro yoniso udapajjatha

ādīnavo pāturahu nibbidā samatiṭṭhatha. 1-

Tato cittaṃ vimucci me passa dhammasudhammataṃ

tisso vijjā anuppattā kataṃ buddhassa sāsanan"ti

catūhi gāthāhi attano paṭipattikittanamukhena aññaṃ byākāsi.

Tattha alaṅkatāti hatthūpagādiābharaṇehi alaṅkatagattā. Suvasanāti sundaravasanā sobhaṇavatthanivatthā. Mālinīti mālādhārinī 2- piḷandhitapupphamālā. Candanussadāti candanānulepalittasarīRā. Majjhe mahāpathe nārī, turiye naccati naṭṭakīti yathāvuttaṭṭhāne ekā nārī naṭṭakī nāṭakitthī nagaravīthiyā majjhe pañcaṅgike turiye vajjante naccati, yathāpaṭṭhapitaṃ naccaṃ karoti.

Piṇḍikāyāti bhikkhāya. Paviṭṭhohanti nagaraṃ paviṭṭho ahaṃ. Gacchanto naṃ udikkhisanti nagaravīthiyaṃ gacchanto parissayapariharaṇatthaṃ vīthiṃ olokento taṃ naṭṭakiṃ olokesiṃ. Kiṃ viya? maccupāsaṃva oḍḍitanti yathā maccussa maccurājassa pāsabhūto rūpādiko 3- oḍḍito loke anuvicaritvā ṭhito ekaṃsena sattānaṃ anatthāvaho, evaṃ sāpi appaṭisaṅkhāne ṭhitānaṃ andhaputhujjanānaṃ ekaṃsato anatthāvahāti maccupāsasadisī vuttā.

Tatoti tasmā maccupāsasadisattā. Meti mayhaṃ. Manasīkāro yoniso udapajjathāti "ayaṃ aṭṭhisaṅghāto nhārusambandho maṃsena anupalitto chaviyā paṭicchanno asuci- duggandhajegucchapaṭikkūlo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo īdise vikāre dassetī"ti evaṃ yoniso manasikāro uppajji. Ādīnavo pāturahūti evaṃ kāyassa sabhāvūpadhāraṇamukhena tassa ca taṃnissitānañca cittacetasikānaṃ udayabbayaṃ 4-

@Footnote: 1 i. santiṭṭhatha 2 Sī.mālāhārinī,i.mālābhārinī 3 Ma. jarādiko

@4 Sī.,i.udayabbayataṃ Sarasapabhaṅgutañca 1- manasi karoto tesu ca yakkharakkhasādīsu viya bhayato upaṭṭhahantesu tattha me 2- anekākāraādīnavo doso pāturahosi, tappaṭipakkhato ca nibbāne ānisaṃso. Nibbidā samatiṭṭhathāti nibbindanaṃ ādīnavānupassanānubhāvasiddhaṃ nibbidāñāṇaṃ mama hadaye saṇṭhāsi, muhuttampi tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ gahaṇe cittaṃ nāhosi, aññadatthu muñcitukāmatādivasena 3- tattha udāsīnameva jātanti attho.

Tatoti vipassanāñāṇato paraṃ. Cittaṃ vimucci meti lokuttarabhāvanāya vattamānāya maggapaṭipāṭiyā sabbakilesehi mama cittaṃ vimuttaṃ ahosi. Etena phaluppattiṃ 4- dasseti. Maggakkhaṇe hi kilesā vimuccanti nāma, phalakkhaṇe vimuttāti. Sesaṃ vuttanayameva.

Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.