๔. สมุนเถรคาถา

๓๓๘. ๔. สุมนตฺเถรคาถาวณฺณนา

ยํ ปตฺถยมาโนติอาทิกา อายสฺมโต สุมนตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ?

อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.ชา.๒๗/๗๕/๒๔ มจฺฉชาตก, ขุ.จริยา. ๓๓/๓๐/๕๙๐ มจฺฉราชจริย (สฺยา)

@๒ องฺ. จตุกฺก ๒๑/๑๐๑/๑๑๖ ปฐมวลาหกสุตฺต, อภิ.ปุ. ๓๖/๑๕๗/๑๕๓

@จตุกฺกปุคฺคลปญฺญตฺติ อิโต ปญฺจนวุเต กปฺเป พุทฺธสุญฺเญ โลเก กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺโต เอกํ ปจฺเจกพุทฺธํ พฺยาธิตํ ทิสฺวา หรีตกํ อทาสิ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทว- มนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสลรฏฺเฐ คหปติกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สุมโนติ ลทฺธนาโม สุเขน วฑฺฒิ. ตสฺส ปน มาตุโล ปพฺพชิตฺวา อรหา หุตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโต สุมเน วยปฺปตฺเต ตํ ปพฺพาเชตฺวา จริตานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส ตตฺถ โยคกมฺมํ กโรนฺโต จตฺตาริ ฌานานิ ปญฺจ จ อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตสิ. อถสฺส เถโร วิปสฺสนาวิธึ อาจิกฺขิ, โส จ น จิเรเนว วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน ๑-:-

"หรีตกํ อามลกํ อมฺพชมฺพุวิภีตกํ

โกลํ ภลฺลาตกํ พิลฺลํ สยเมว หรามหํ.

ทิสฺวาน ปพฺภารคตํ ฌายึ ฌานรตํ มุนึ

อาพาเธน อาปีเฬนฺตํ อทฺธนิยํ ๒- มหามุนึ.

หรีตกํ คเหตฺวาน สยมฺภุสฺส อทาสหํ

ขาทมตฺตมฺหิ เภสชฺเช พฺยาธิ ปสฺสมฺภิ ตาวเท.

ปหีนทรโถ พุทฺโธ อนุโมทมกาสิ เม

เภสชฺชทาเนนิมินา พฺยาธิวูปสเมน จ.

เทวภูโต มนุสฺโส วา ชาโต วา อญฺญชาติยา

สพฺพตฺถ สุขิโต โหตุ มา จ เต พฺยาธิมาคมา.

อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ สยมฺภู อปราชิโต

นภํ อพฺภุคฺคมี ธีโร หํสราชาว อมฺพเร.

ยโต หรีตกํ ทินฺนํ สยมฺภุสฺส มเหสิโน

อิมํ ชาตึ อุปาทาย พฺยาธิ เม นุปปชฺชถ.

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.อป. ๓๓/๒๘/๕๑ หรีตกิทายกตฺเถราปทาน (สฺยา) ๒ ฉ.ม. อทุตียํ

อยํ ปจฺฉิมโก มยฺหํ จริโม วตฺตเต ภโว

ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

จตุนฺนวุติโต กปฺเป เภสชฺชมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ เภสชฺชสฺส อิทํ ผลํ.

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ฯเปฯ กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺ"ติ

อรหตฺเต ปน ปติฏฺฐิโต เอกทิวสํ มาตุลตฺเถรสฺส อุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ตํ เถโร อธิคมํ ปุจฺฉิ, ตํ พฺยากโรนฺโต:-

"ยํ ปตฺถยมาโน ธมฺเมสุ อุปชฺฌาโย อนุคฺคหิ

อมตํ อภิกงฺขนฺตํ กตํ กตฺตพฺพกํ มยา.

อนุปฺปตฺโต สจฺฉิกโต สยํ ธมฺโม อนีติโห

วิสุทฺธญาโณ นิกฺกงฺโข พฺยากโรมิ ตวนฺติเก.

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ

สทตฺโถ เม อนุปฺปตฺโต กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

อปฺปมตฺตสฺส เม สิกฺขา สุสฺสุตา ตว สาสเน

สพฺเพ เม อาสวา ขีณา นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

อนุสาสิ มํ อริยวตา อนุกมฺปิ อนุคฺคหิ

อโมโฆ ตุยฺหโมวาโท อนฺเตวาสิมฺหิ สิกฺขิโต"ติ อิมาหิ ปญฺจหิ คาถาหิ สีหนาทํ นทนฺโต อญฺญํ พฺยากาสิ.

ตตฺถ ยํ ปตฺถยมาโน ธมฺเมสุ, อุปชฺฌาโย อนุคฺคหิ. อมตํ อภิกงฺขนฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาทีสุ อนวชฺชธมฺเมสุ ยํ ธมฺมํ มยฺหํ ปตฺถยนฺโต อากงฺขนฺโต อุปชฺฌาโย อมตํ นิพฺพานํ อภิกงฺขนฺตํ มํ โอวาททานวเสน อนุคฺคณฺหิ. กตํ กตฺตพฺพกํ มยาติ ตสฺส อธิคมตฺถํ กตฺตพฺพํ ปริญฺญาทิโสฬสวิธํ กิจฺจํ กตํ นิฏฺฐาปิตํ มยา.

ตโตเอว อนุปฺปตฺโต อธิคโต จตุพฺพิโธปิ มคฺคธมฺโม สจฺฉิกโต. สยํ ธมฺโม อนีติโหติ สยํ อตฺตนาเยว นิพฺพานธมฺโม ผลธมฺโม จ อนีติโห อสนฺทิทฺโธ อตฺต- ปจฺจกฺโข กโต, "อิติห, อิติ กิรา"ติ ปวตฺติยา อิติหสงฺขาตํ สํสยํ สมุจฺฉินฺทนฺโตเยว อริยมคฺโค ปวตฺตติ. เตนาห "วิสุทฺธญาโณ นิกฺกงฺโข"ติอาทิ. ตตฺถ วิสุทฺธญาโณติ สพฺพสงฺกิเลสวิสุทฺธิยา วิสุทฺธญาโณ. ตวนฺติเกติ ตว สมีเป.

สทตฺโถติ อรหตฺตํ. สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขาทโย. สุสฺสุตาติ ปริยตฺติ- พาหุสจฺจสฺส ปฏิเวธพาหุสจฺจสฺส จ ปาริปูริวเสน สุฏฺฐุ สุตา. ตว สาสเนติ ตว โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ ฐิตสฺส.

อริยวตาติ สุวิสุทฺธสีลาทิวตสมาทาเนน. อนฺเตวาสิมฺหิ สิกฺขิโตติ ตุยฺหํ สมีเป จิณฺณพฺรหฺมจริยวาสตาย อนฺเตวาสี สิกฺขิตฺวา สิกฺขิตอธิสีลาทิสิกฺโข อมฺหีติ.

สุมนตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.