สังกิจจเถรคาถา

11. Ekādasakanipāta

377. 1. Saṅkiccattheragāthāvaṇṇanā

ekādasakanipāte kiṃ tavattho vane tātātiādikā āyasmato saṅkiccattherassa gāthā. Kā uppatti?

ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule paṭisandhiṃ gaṇhi, tasmiṃ kucchigateyeva mātā byādhitā hutvā kālamakāsi. Tassā susānaṃ netvā jhāpiyamānāya gabbhāsayo na jhāyi. Manussā sūlehi kucchiṃ vijjhantā dārakassa akkhikoṭiṃ pahariṃsu. Te taṃ 1- vijjhitvā aṅgārehi paṭicchādetvā pakkamiṃsu. Kucchipadesopi jhāyi, aṅgāramatthake pana suvaṇṇabimbasadiso dārako padumagabbhe nipanno viya ahosi. Pacchimabhavikasattassa hi sinerunā otthariyamānassapi arahattaṃ appatvā jīvitakkhayo nāma natthi.

Punadivase āḷāhanaṭṭhānaṃ gatā manussā tathānipannaṃ dārakaṃ disvā acchariyabbhuta- cittajātā dārakaṃ ādāya gāmaṃ pavisitvā nemittake pucchiṃsu. Nemittakā "sace ayaṃ dārako agāraṃ ajjhāvasissati, yāva sattamā kulaparivaṭṭā duggatā bhavissanti. 2- Sace pabbajissati, pañcahi samaṇasatehi parivuto vicarissatī"ti āhaṃsu. Ñātakā "hotu, vaḍḍhitakāle amhākaṃ ayyassa sāriputtattherassa santike taṃ pabbājessāmā"ti vatvā saṅkunā chinnakkhikoṭitāya saṅkiccoti vadantā aparabhāge saṅkiccoti vohariṃsu. So sattavassikakāle attano gabbhagatasseva mātu maraṇaṃ gabbhe ca attano pavattiṃ 3- sutvā saṃvegajāto "pabbajissāmī"ti āha. Ñātakā "sādhu tātā"ti dhammasenāpatissa santikaṃ netvā "bhante imaṃ pabbājethā"ti adaṃsu. Thero taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ

@Footnote: 1 Sī. tena taṃ 2 Ma. na bhavissanti 3 Sī.,i. attano pavattiñca Datvā pabbājesi, so khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tiṃsamattehi bhikkhūhi saddhiṃ araññe viharanto te corahatthato mocetvā 1- sayampi te core dametvā pabbājetvā 2- aññatarasmiṃ vihāre bahūhi bhikkhūhi saddhiṃ viharanto te vivādapasute disvā "aññattha gacchāmī"ti bhikkhū āpucchi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dhammapadavatthumhi 3- āgatanayeneva veditabbo. Atha naṃ aññataro upāsako upaṭṭhātukāmo āsannaṭṭhāne vāsaṃ yācanto:-

"kintavattho vane tāta ujjuhānova pāvuse

verambhā ramaṇīyā te paviveko hi jhāyinan"ti paṭhamaṃ gāthamāha. Taṃ sutvā thero:-

"yathā abbhāni verambho vāto nudati pāvuse

saññā me abhikīranti vivekapaṭisaññutā.

Apaṇḍaro aṇḍasambhavo sīvathikāya niketacāriko

uppādayateva me satiṃ sandehasmiṃ virāganissitaṃ.

Yañca aññe na rakkhanti yo ca aññe na rakkhati

sa ve bhikkhu sukhaṃ seti kāmesu anapekkhavā.

Acchodikā puthusilā gonaṅgulamigāyutā

ambusevālasañchannā te selā ramayanti maṃ.

Vasitaṃ me araññesu kandarāsu guhāsu ca

senāsanesu pantesu vāḷamiganisevite.

Ime haññantu vajjhantu dukkhaṃ pappontu pāṇino

saṅkappaṃ nābhijānāmi anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.

Pariciṇṇo mayā satthā kataṃ buddhassa sāsanaṃ

ohito garuko bhāro bhavanetti samūhatā.

@Footnote: 1 Sī.,i. muñcitvā 2 Sī.,i. te core pabbājetvā

@3 dhammapada.A. 4/117 (syā)

Yassa catthāya 1- pabbajito agārasmānagāriyaṃ

so me attho anuppatto sabbasaṃyojanakkhayo.

Nābhinandāmi maraṇaṃ nābhinandāmi jīvitaṃ

kālañca paṭikaṅkhāmi nibbisaṃ bhatako yathā.

Nābhinandāmi maraṇaṃ nābhinandāmi jīvitaṃ

kālañca paṭikaṅkhāmi sampajāno patissato"ti imā gāthā abhāsi.

Tattha kintavattho vaneti kinti liṅgavippallāsena vuttaṃ. Vane ko tavattho, kiṃ payojananti attho. Tātāti daharasāmaṇeratāya naṃ attano puttaṭṭhāne ṭhapetvā ālapati. Ujjuhānova pāvuseti ujjuhāno kira nāma eko pabbato, so pana gahanasañchanno bahusoṇḍikandaro, tahaṃ tahaṃ sandamānasalilo, vassakāle asappāyo, tasmā ujjuhāno vā 2- pabbato etarahi pāvusakāle tava kimatthiyoti attho. Keci panettha "ujjuhāno nāma eko sakuṇo sītaṃ na sahati, 3- vassakāle vanagumbe nilīno acchatī"ti vadanti. Tesaṃ matena ujjuhānassa viya sakuṇassa pāvusakāle ko tava attho vaneti. Verambhā ramaṇīyā teti verambhavātā vāyantā kiṃ te ramaṇīyāti yojanā. Keci "verambhā nāma ekā pabbataguhā, pabbhāro"ti ca vadanti. Tañca ṭhānaṃ gamanāgamanayuttaṃ janasambādharahitaṃ chāyūdakasampannañca, tasmā verambhā ramaṇīyā, vane vasituṃ yuttarūpā. Kasmā? paviveko hi jhāyinaṃ, yasmā tādisānaṃ jhāyīnaṃ yattha katthaci pavivekoyeva icchitabbo, tasmā "dūraṃ araññaṭṭhānaṃ agantvā verambhāyaṃ vasa tātā"ti vadati. Ayaṃ hettha adhippāyo:- yasmā jhāyīnaṃ pavivekakkhame nivāsaphāsuke senāsane laddheyeva jhānādayo sampajjanti, na aladdhe, tasmā na evarūpe sītakāle yattha katthaci vane vasituṃ sakkā, guhāpabbhārādīsu pana sakkāti.

@Footnote: 1 Sī. yassatthāya 2 Sī.,i. ujjuhānova, Ma. ujjuhāno ca 3 Sī. sītaṃ sahati

Evaṃ upāsakena vutte thero vanādayo eva maṃ ramentīti dassento "yathā abbhānītiādimāha. Tassattho:- yathā pāvuse kāle abbhāni valāhakāni verambhavāto nudati khipati nīharati, evameva me cittaṃ vivekapaṭisaññutā saññā abhikiranti vivekaṭṭhānaṃyeva ākaḍḍhanti.

Kiṃ ca? apaṇḍaro kāḷavaṇṇo aṇḍasambhavo aṇḍajo kāko sīvathikāya Susānaṭṭhāne niketacāriko tameva nivāsanaṭṭhānaṃ katvā vicaraṇako. Uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissitanti kāyasmiṃ virāgūpasaṃhitaṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ mayhaṃ uppādayatiyeva. Ekadivasaṃ kira thero kākena khajjamānaṃ manussakuṇapaṃ passitvā asubhasaññaṃ paṭilabhi, taṃ sandhāya evamāha. Tena kāye 1- sabbaso chandarāgassa natthitāya vaneyeva vasitukāmomhīti dasseti. Yañcāti casaddo samuccayattho, tena aññampi mama araññavāsakāraṇaṃ suṇāhīti dasseti. Yaṃ pabbajitaṃ mettāvihāritāya alobhaniyaparikkhāratāya ca rakkhitabbassa abhāvato aññe sevakādayo na rakkhanti. Yo ca pabbajito aññe kenaci kiñcanapalibodhabhūte 2- na rakkhati tādisānaṃyeva abhāvato. Sa ve bhikkhu sukhaṃ setīti so bhikkhu samucchinnakilesakāmatāya sabbaso vatthukāmesu anapekkhavā apekkhārahito yattha katthaci sukhaṃ seti, tassa anusaṅkitaparisaṅkitābhāvato 3- araññamhi gāmamhi sadisamevāti attho.

Idāni pabbatavanādīnaṃ ramaṇīyataṃ vasitapubbatañca dassetuṃ "acchodikā"tiādi vuttaṃ. Tattha vasitaṃ meti vuṭṭhapubbaṃ mayā. Vāḷamiganiseviteti sīhabyagghādīhi vāḷamigehi upasevite vane.

Saṅkappaṃ nābhijānāmīti ime ye keci pāṇino sattā usuttiādīhi paharaṇehi haññantu māriyantu 4- muṭṭhippahārādīhi vajjhantu bādhiyantu, aññena vā yena

@Footnote: 1 Sī.,i. tena kāyena 2 Sī. keci vanapiñchana..., i. keci vanakiñcana...

@3 Sī.,i. anusaṅkitābhāvato 4 Sī.,i. marissantu Kenaci ākārena dukkhaṃ pappontu pāpuṇantūti evaṃ dosasaṃhitaṃ paṭighasaṃyuttaṃ tato eva anariyaṃ byāpādavihiṃsādippabhedaṃ pāpasaṅkappaṃ uppāditaṃ 1- nābhijānāmi, micchāvitakko na uppannapubboti mettāvihāritaṃ dasseti.

Idāni "pariciṇṇo"tiādinā attano katakiccataṃ dasseti. Tattha pariciṇṇoti upāsito ovādānusāsanīkaraṇavasena. Ohitoti orohito. Garuko bhāroti garutaro khandhabhāro.

Nābhinandāmi maraṇanti "kathaṃ nu kho me maraṇaṃ siyā"ti maraṇaṃ na icchāmi. Nābhinandāmi jīvitanti "kathaṃ nu kho ahaṃ ciraṃ jīveyyan"ti jīvitampi na icchāmi. Etena maraṇe jīvite ca samānacittataṃ dasseti. Kālañca paṭikaṅkhāmīti parinibbānakālaṃva āgamemi. Nibbisanti nibbisanto, bhatiyā kammaṃ karonto. Bhatako yathāti yathā bhatako parassa kammaṃ karonto kammasiddhiṃ anabhinandantopi kammaṃ karontova divasakkhayaṃ udikkhati, evaṃ ahampi jīvitaṃ anabhinandantopi attabhāvassa yāpanena maraṇaṃ anabhinandantopi pariyosānakālaṃ paṭikaṅkhāmīti. Sesaṃ vuttanayameva.

Saṅkiccattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Paramatthadīpaniyā theragāthāsaṃvaṇṇanāya

ekādasakanipātassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

@Footnote: 1 Sī.,i. udditaṃ