๒. อุทายีเถรคาถา

๓๘๔. ๒. อุทายิตฺเถรคาถาวณฺณนา

มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธนฺติอาทิกา ๑- อายสฺมโต อุทายิตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ?

อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินิตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุสฺมึ พฺราหฺมณ- กุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุทายีติ ลทฺธนาโม วยปฺปตฺโต สตฺถุ ญาติสมาคเม พุทฺธานุภาวํ ทิสฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺโต น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตโย หิ อิเม อุทายิตฺเถรา อมจฺจปุตฺโต ปุพฺเพ อาคโต กาฬุทายี, โกวริยปุตฺโต ลาลุทายี, อยํ พฺราหฺมณปุตฺโต มหาอุทายีติ. สฺวายํ เอกทิวสํ สตฺถารา เสตวารณํ สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ มหาชเนน ปสํสิยมานํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา นาโคปมสุตฺตนฺเต ๒- เทสิเต เทสนาปริโยสาเน อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สมุสฺสาหิตมานโส "อยํ มหาชโน อิมํ ติรจฺฉานคตํ นาคํ ปสํสติ, น พุทฺธมหานาคํ. หนฺทาหํ พุทฺธมหาคนฺธหตฺถิโน คุเณ ปากเฏ กริสฺสามี"ติ สตฺถารํ โถเมนฺโต:-

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. มนุสฺสภูตนฺติอาทิกา ๒ องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๔๓/๓๘๔ ธมฺมิกวคฺค. นาคสุตฺต

"มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธํ อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ

อิริยมานํ พฺรหฺมปเถ จิตฺตสฺสูปสเม รตํ.

ยํ มนุสฺสา นมสฺสนฺติ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ

เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺติ อิติ เม อรหโต สุตํ.

สพฺพสํโยชนาตีตํ วนา นิพฺพนมาคตํ

กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ.

ส เว อจฺจรุจิ นาโค หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเย

สพฺเพสํ นาคนามานํ สจฺจนาโม อนุตฺตโร.

นาคํ โว กิตฺตยิสฺสามิ น หิ อาคุํ กโรติ โส

โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว.

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เตปเร

สทฺธาหตฺโถ มหานาโค อุเปกฺขาเสตทนฺตวา.

สติ คีวา สิโร ปญฺญา วีมํสา ธมฺมจินฺตนา

ธมฺมกุจฺฉิสมาวาโส วิเวโก ตสฺส วาลธิ.

โส ฌายี อสฺสาสรโต อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโต

คจฺฉํ สมาหิโต นาโค ฐิโต นาโค สมาหิโต.

สยํ สมาหิโต นาโค นิสินฺโนปิ สมาหิโต

สพฺพตฺถ สํวุโต นาโค เอสา นาคสฺส สมฺปทา.

ภุญฺชติ อนวชฺชานิ สาวชฺชานิ น ภุญฺชติ

ฆาสมจฺฉาทนํ ลทฺธา สนฺนิธึ ปริวชฺชยํ.

สํโยชนํ อณุํ ถูลํ สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ

เยน เยเนว คจฺฉติ อนเปกฺโขว คจฺฉติ.

ยถาปิ อุทเก ชาตํ ปุณฺฑรีกํ ปวฑฺฒติ

โนปลิปฺปติ โตเยน สุจิคนฺธํ มโนรมํ.

ตเถว จ โลเก ชาโต พุทฺโธ โลเก วิหรติ

โนปลิปฺปติ โลเกน โตเยน ปทุมํ ยถา.

มหาคฺคินิ ๑- ปชฺชลิโต อนาหาโรปสมฺมติ

องฺคาเรสุ จ สนฺเตสุ นิพฺพุโตติ ปวุจฺจติ.

อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนี อุปมา วิญฺญูหิ เทสิตา

วิญฺญิสฺสนฺติ มหานาคา นาคํ นาเคน เทสิตํ.

วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห อนาสโว

สรีรํ วิชหํ นาโค ปรินิพฺพิสฺสตฺยนาสโว"ติ อิมา คาถา อภาสิ.

ตตฺถ มนุสฺสภูตนฺติ มนุสฺเสสุ ภูตํ นิพฺพตฺตํ, มนุสฺสตฺตภาวํ วา ปตฺตํ. สตฺถา หิ อาสวกฺขยญาณาธิคเมน สพฺพคติวิมุตฺโตปิ จริมตฺตภาเว คหิตปฏิสนฺธิวเสน "มนุสฺโส "เตฺวว โวหริยตีติ. คุณวเสน ปน เทวานํ อติเทโว พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา. สมฺพุทฺธนฺติ สยเมว พุชฺฌิตพฺพพุทฺธวนฺตํ. อตฺตทนฺตนฺติ อตฺตนาเยว ทนฺตํ. ภควา หิ อตฺตนาเยว อุปฺปาทิเตน อริยมคฺเคน จกฺขุโตปิ ฯเปฯ มนโตปิ อุตฺตเมน ทมเถน ทนฺโต. สมาหิตนฺติ อฏฺฐวิเธน สมาธินา มคฺคผลสมาธินา จ สมาหิตํ. อิริยมานํ พฺรหฺมปเถติ จตุพฺพิเธปิ พฺรหฺมวิหารปเถ พฺรเหฺม วา เสฏฺเฐ ผลสมาปตฺติปเถ สมาปชฺชนวเสน ปวตฺตมานํ. กิญฺจาปิ ภควา น สพฺพกาลํ ยถาวุตฺเต พฺรหฺมปเถ อิริยติ, ตตฺถ อิริยสมาปตฺติยํ ปน ตนฺนินฺนตญฺจ อุปาทาย "อิริยมานนฺ"ติ วุตฺตํ. จิตฺตสฺสูปสเม รตนฺติ จิตฺตสฺส อุปสมเหตุภูเต สพฺพสงฺขารสมเถ นิพฺพาเน อภิรตํ. ยํ มนุสฺสา นมสฺสนฺติ, สพฺพธมฺมาน ปารคุนฺติ ยํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สพฺเพสํ ขนฺธา- ยตนาทิธมฺมานํ อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ปหานปารคู, ภาวนาปารคู, สจฺฉิกิริยปารคู, สมาปตฺติปารคูติ ฉธา ปารคุํ ปรมุกฺกํสคตสมฺปตฺตึ ขตฺติยปณฺฑิตาทโย มนุสฺสา นมสฺสนฺติ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยา ปูเชนฺตา กาเยน วาจาย มนสา

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. มหาคินิ จ ตนฺนินฺนา ตปฺโปณา ตปฺปพฺภารา โหนฺติ. เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺตีติ น เกวลํ มนุสฺสา เอว, อถโข อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺติ. อิติ เม อรหโต สุตนฺติ เอวํ มยา อารกตฺตาทีหิ การเณหิ อรหโต ภควโต ธมฺม- เสนาปติอาทีนญฺจ "สตฺถา เทวมนุสฺสานนฺ"ติอาทิกํ วทนฺตานํ สนฺติเก เอวํ สุตนฺติ ทสฺเสติ.

สพฺพสํโยชนาตีตนฺติ สพฺพานิ ทสปิ สํโยชนานิ ยถารหํ จตูหิ มคฺเคหิ สห วาสนาย อติกฺกนฺตํ. วนา นิพฺพนมาคตนฺติ กิเลสวนโต ตพฺพิรหิตํ นิพฺพนํ อุปคตํ. กาเมหิ เนกฺขมฺมรตนฺติ สพฺพโส ๑- กาเมหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชฺชาฌานวิปสฺสนาทิเภเท เนกฺขมฺเม อภิรตํ. มุตฺตํ เสลาว กญฺจนนฺติ อสารโต นิสฺสฏสารสภาวตฺตา เสลโต นิสฺสฏกญฺจนสทิสํ. เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺตีติ โยชนา.

ส เว อจฺจรุจิ นาโคติ โส เอกํสโต อาคุํ น กโรติ, ปุนพฺภวํ น คจฺฉติ, นาโค วิย พลวาติ "นาโค"ติ ลทฺธนาโม สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อจฺจรุจีติ อตฺตโน กายรุจิยา ญาณรุจิยา จ สเทวกํ โลกํ อติกฺกมิตฺวา รุจิ โสภิ. ยถา กึ? หิมวาวญฺเญ สิลุจฺจเย, ยถา หิ หิมวา ปพฺพตราชา อตฺตโน ถิรครุมหาสารภาวาทีหิ คุเณหิ อญฺเญ ปพฺพเต อติโรจติ, เอวํ อติโรจตีติ อตฺโถ. สพฺเพสํ นาคนามานนฺติ อหินาคหตฺถิ- นาคปุริสนาคานํ เสขาเสขปจฺเจกพุทฺธนาคานํ วา. สจฺจนาโมติ สจฺเจเนว นาคนาโม. ตํ ปน สจฺจนามตํ "น หิ อาคุํ กโรตี"ติอาทินา สยเมว วกฺขติ.

อิทานิ พุทฺธนาคํ อวยวโต จ ทสฺเสนฺโต นามโต ตาว ทสฺเสตุํ "น หิ อาคุํ กโรติ โส"ติ อาห. ยสฺมา อาคุํ ปาปํ สพฺเพน สพฺพํ น กโรติ, ตสฺมา นาโคติ อตฺโถ. โสรจฺจนฺติ สีลํ. อวิหึสาติ กรุณา. ตทุภยํ สพฺพสฺสปิ คุณราสิสฺส ปุพฺพงฺคมนฺติ กตฺวา พุทฺธนาคสฺส ปุริมปาทภาโว ตสฺส ยุตฺโตติ อาห "ปาทา นาคสฺส เต ทุเว"ติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. สพฺพโสปิ

อปรปาทภาเวน วทนฺโต "สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ, จรณา นาคสฺส เตปเร"ติ อาห. "ตฺยาปเร"ติ วา ปาโฐ. เต อปเรเตฺวว ปทวิภาโค. อนวชฺชธมฺมานํ อาทาเน สทฺธา หตฺโถ เอตสฺสาติ สทฺธาหตฺโถ. สุปริสุทฺธเวทนา ญาณปฺปเภทา อุเปกฺขา เสตทนฺตา เต เอตสฺส อตฺถีติ อุเปกฺขาเสตทนฺตวา.

อุตฺตมงฺคํ ปญฺญา, ตสฺสา อธิฏฺฐานํ สตีติ อาห "สติ คีวา สิโร ปญฺญา"ติ. วีมํสา ธมฺมจินฺตนาติ ยถา ขาทิตพฺพาขาทิตพฺพสฺส โสณฺฑาย ปรามสนํ ฆายนญฺจ หตฺถินาคสฺส วีมํสา นาม โหติ, เอวํ พุทฺธนาคสฺส กุสลาทิธมฺมจินฺตนา วีมํสา. สมา วสนฺติ เอตฺถาติ สมาวาโส, ภาชนํ, กุจฺฉิ เอว สมาวาโส, อภิญฺญาสมถานํ อาธานภาวโต สมถวิปสฺสนาสงฺขาโต ธมฺโม กุจฺฉิสมาวาโส เอตสฺสาติ ธมฺม- กุจฺฉิสมาวาโส. วิเวโกติ อุปธิวิเวโก. ตสฺสาติ พุทฺธนาคสฺส. วาลธิ ปริโยสานงฺคภาวโต.

ฌายีติ อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน จ ฌายนสีโล. อสฺสาสรโตติ ปรมสฺสาสภูเต นิพฺพาเน รโต. อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโตติ วิสยชฺฌตฺเต ผลสมาปตฺติยํ สุฏฺฐุ สมาหิโต. ตทิทํ สมาธานํ สุฏฺฐุ สพฺพกาลิกนฺติ ทสฺเสตุํ "คจฺฉํ สมาหิโต นาโค"ติอาทิ วุตฺตํ. ภควา หิ สวาสนสฺส อุทฺธจฺจสฺส ปหีนตฺตา วิกฺเขปาภาวโต นิจฺจํ สมาหิโตว. ตสฺมา ยํ ยํ อิริยาปถํ กปฺเปติ, ตํ ตํ สมาหิโตว กปฺเปสีติ.

สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ โคจเร สพฺพสฺมิญฺจ ทฺวาเร สพฺพโส ปิหิตวุตฺติ. เตนาห "สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺ"ติอาทิ. ๑- เอสา นาคสฺส สมฺปทาติ เอสา "น หิ อาคุํ กโรติ โส"ติอาทินา "สมฺพุทฺธนฺ"ติอาทินา เอว วา ยถาวุตฺตา วกฺขมานา จ พุทฺธคนฺธหตฺถิโน สมฺปตฺติ คุณปริปุณฺณา.

ภุญฺชติ อนวชฺชานีติ สมฺมาชีวสฺส อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติยา ภุญฺชติ อครหิตพฺพานิ, มิจฺฉาชีวสฺส สพฺพโส สวาสนานญฺจ ปหีนตฺตา สาวชฺชานิ ครหิตพฺพานิ น ภุญฺชติ. อนวชฺชานิ ภุญฺชนฺโต จ สนฺนิธึ ปริวชฺชยํ ภุญฺชตีติ โยชนา.

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ. ๑๐/๑๖ เนตฺติปาลิ. (ฉ.ม.)

สํโยชนนฺติ วฏฺฏทุกฺเขน สทฺธึ สนฺตานํ สํโยชนโต วฏฺเฏ โอสีทาปนสมตฺถํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ. อณุํ ถูลนฺติ ขุทฺทกญฺเจว มหนฺตญฺจ. สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนนฺติ มคฺคญาเณน อนวเสสํ กิเลสพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา. เยน เยนาติ เยน เยน ทิสาภาเคน.

ยถา หิ อุทเก ชาตํ ปุณฺฑรีกํ อุทเก ปวฑฺฒติ โนปลิปฺปติ โตเยน อนุปเลป- สภาวตฺตา, ตเถว โลเก ชาโต พุทฺโธ โลเก วิหรติ, โนปลิปฺปติ โลเกน ตณฺหาทิฏฺฐิ- มานเลปาภาวโตติ โยชนา.

คินีติ อคฺคิ. อนาหาโรติ อนินฺธโน.

อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนีติ สตฺถุ คุณสงฺขาตสฺส อุปเมยฺยตฺถสฺส วิญฺญาปนี ปกาสนี อยํ นาคูปมา. วิญฺญูหีติ สตฺถุ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมํ ปริชานนฺเตหิ, อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. วิญฺญิสฺสนฺตีติอาทิ การณวจนํ, ยสฺมา นาเคน มยา เทสิตํ นาคํ ตถาคตคนฺธหตฺถึ มหานาคา ขีณาสวา อตฺตโน วิสเย ฐตฺวา วิชานิสฺสนฺติ, ตสฺมา อญฺเญสํ ปุถุชฺชนานํ ญาปนตฺถํ อยํ อุปมา อเมฺหหิ ภาสิตาติ อธิปฺปาโย.

สรีรํ วิชหํ นาโค, ปรินิพฺพิสฺสตฺยนาสโวติ โพธิมูเล สอุปาทิเสสปรินิพฺพาเนน อนาสโว สมฺมาสมฺพุทฺธนาโค อิทานิ สรีรํ อตฺตภาวํ วิชหนฺโต ขนฺธปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายิสฺสตีติ.

เอวํ จุทฺทสหิ อุปมาหิ มณฺเฑตฺวา โสฬสหิ คาถาหิ จตุสฏฺฐิยา ปาเทหิ สตฺถุ คุเณ วณฺเณนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

อุทายิตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปรมตฺถทีปนิยา เถรคาถาสํวณฺณนาย

โสฬสกนิปาตสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.