๑. ปัญจสตาปฏาจาราเถรีคาถา

๖. ฉกฺกนิปาต

๔๕๑. ๑. ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

ฉกฺกนิปาเต ยสฺส มคฺคํ น ชานาสีติอาทิกา ปญฺจสตมตฺตานํ เถรีนํ คาถา.

อิมาปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺติโย อนุกฺกเมน อุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺถ ตตฺถ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา มาตาปิตูหิ ปติกุลํ อานีตา ตตฺถ ตตฺถ ปุตฺเต ลภิตฺวา ฆราวาสํ วสนฺติโย สมานชาติกสฺส ตาทิสสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา สพฺพาว มตปุตฺตา หุตฺวา ปุตฺตโสเกน อภิภูตา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนา อตฺตโน โสกการณํ อาโรเจสุํ. เถรี ตาสํ โสกํ วิโนเทนฺตี:-

"ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ อาคตสฺส คตสฺส วา

ตํ กุโต จาคตํ สตฺตํ มม ปุตฺโตติ โรทสิ.

มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสิ อาคตสฺส คตสฺส วา

น นํ สมนุโสเจสิ เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน.

อยาจิโต ตตาคจฺฉิ นานุญฺญาโต อิโต คโต

กุโตจิ นูน อาคนฺตฺวา วสิตฺวา กติปาหกํ

อิโตปิ อญฺเญน คโต ตโตปญฺเญน คจฺฉติ.

เปโต มนุสฺสรูเปน สํสรนฺโต คมิสฺสติ

ยถาคโต ตถา คโต กา ตตฺถ ปริเทวนา"ติ อิมาหิ จตูหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ.

ตา ตสฺสา ธมฺมํ สุตฺวา สญฺชาตสํเวคา เถริยา สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺติโย วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ ปริปากํ คตตฺตา นจิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. อถ ตา อธิคตารหตฺตา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน "ยสฺส มคฺคํ น ชานาสี"ติอาทิกาหิ โอวาทคาถาหิ สทฺธึ:-

"อพฺพหี ๑- วต เม สลฺลํ ทุทฺทสํ หทยสฺสิตํ

ยา เม โสกปเรตาย ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทิ.

สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สํฆญฺจ อุเปมิ สรณํ มุนินฺ"ติ อิมา คาถา วิสุํ วิสุํ อภาสึสุ.

ตตฺถ ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วาติ ยสฺส สตฺตสฺส อิธ อาคตสฺส อาคตมคฺคํ วา อิโต คตสฺส คตมคฺคํ วา ตฺวํ น ชานาสิ. อนนฺตรา อตีตานาคตภวูปปตฺติโย ๒- สนฺธาย วทติ. ตํ กุโต จาคตํ สตฺตนฺติ ตํ เอวํ อวิญฺญาตาคตคตมคฺคํ กุโตจิ คติโต อาคตมคฺคํ อาคจฺฉนฺเตน ๓- อนฺตรามคฺเค สพฺเพน สพฺพํ อกตปริจยสมาคตปุริสสทิสํ ๔- สตฺตํ เกวลํ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา มม ปุตฺโตติ กุโต เกน การเณน โรทสิ. อปฺปฏิการโต มม ปุตฺตสฺส จ อกาตพฺพโต น เอตฺถ โรทนการณํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย.

มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสีติ อสฺส ตว ปุตฺตาภิมตสฺส สตฺตสฺส อาคตสฺส อาคตมคฺคญฺจ คตสฺส คตมคฺคญฺจ อถ ชาเนยฺยาสิ. น นํ สมนุโสเจสีติ เอวมฺปิ นํ น สมนุโสเจยฺยาสิ. กสฺมา? เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน, ทิฏฺฐธมฺเมปิ หิ สตฺตานํ สพฺเพหิ ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาวา วินาภาวา ตตฺถ วสวตฺติตาย อภาวโต, ปเคว อภิสมฺปรายํ.

@เชิงอรรถ: ๑ อิ. อพฺพุหิ ๒ ม.,อิ. อตีตานาคตา อิธูปปตฺติโย

@๓ สี. อาคตมตฺตํ อาคจฺฉนฺเต จ ปน ๔ อิ. อาคตปริจยสมาคตปุริมสทิสํ

อยาจิโต ตตาคจฺฉีติ ตโต ปรโลกโต เกนจิ อยาจิโต อิธ อาคจฺฉิ. "อาคโต"ติปิ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ. นานุญฺญาโต อิโต คโตติ อิธ โลกโต เกนจิ อนนุญฺญาโต ปรโลกํ คโต. กุโตจีติ นิรยาทิโต ยโต กุโตจิ คติโต. นูนาติ ปริสงฺกายํ. วสิตฺวา กติปาหกนฺติ กติปยทิวสมตฺตํ อิธ วสิตฺวา. อิโตปิ อญฺเญน คโตติ อิโตปิ ภวโต อญฺเญน คโต, อิโต อญฺญมฺปิ ภวํ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคโต. ตโตปญฺเญน คจฺฉตีติ ตโตปิ ภวโต อญฺเญน คมิสฺสติ, อญฺญเมว ภวํ อุปคมิสฺสติ.

เปโตติ อเปโต ตํ ตํ ภวํ อุปปชฺชิตฺวา ตโต อปคโต. มนุสฺสรูเปนาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, มนุสฺสภาเวน ติรจฺฉานาทิภาเวน จาติ อตฺโถ. สํสรนฺโตติ อปราปรํ อุปปตฺติวเสน สํสรนฺโต. ยถาคโต ตถา คโตติ ยถา อวิญฺญาตคติโต จ อนามนฺเตตฺวา ๑- อาคโต ตถา อวิญฺญาตคติโก อนนุญฺญาโตว คโต. กา ตตฺถ ปริเทวนาติ ตตฺถ ตาทิเส อวสวตฺตินี ยถากามาวจเร กา นาม ปริเทวนา, กึ ปริเทวิเตน ปโยชนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

เอตฺถ จ อาทิโต จตสฺโส คาถา ปฏาจาราเถริยา เตสํ ปญฺจมตฺตานํ อิตฺถิ- สตานํ โสกวิโนทนวเสน วิสุํ วิสุํ ภาสิตา. ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา ปพฺพชิตฺวา อธิคตวิเสสาหิ ตาหิ ปญฺจสตมตฺตาหิ ภิกฺขุนีหิ ฉปิ คาถา ปจฺเจกํ ภาสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

ปญฺจสตา ปฏาจาราติ ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก ลทฺธโอวาทตาย ปฏาจาราย วุตฺตํ อเวทิสุนฺติ กตฺวา "ปฏาจารา"ติ ลทฺธนามา อิมา ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย.

ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. อนามนฺติโต