๓. เขมาเถรีคาถา

453. 3. Khemātherīgāthāvaṇṇanā

daharā tvaṃ rūpavatītiādikā khemāya theriyā gāthā.

Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare parādhīnavuttikā paresaṃ dāsī ahosi. Sā paresaṃ veyyāvaccakaraṇena jīvitaṃ kappentī ekadivasaṃ padumuttara- sammāsambuddhassa aggasāvakaṃ sujātattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā tayo modake datvā taṃ divasameva attano kese vissajjetvā therassa dānaṃ datvā "anāgate mahāpaññā buddhasāvikā bhaveyyan"ti patthanaṃ katvā yāvajīvaṃ kusaladhamme appamattā hutvā devamanussesu saṃsarantī anukkamena chakāmāvacarānaṃ sakkādīnaṃ 1- tesaṃ tesaṃ devarājūnaṃ mahesibhāvena upapannā manussalokepi anekavāraṃ cakkavattīnaṃ maṇḍala- rājūnañca mahesibhāvaṃ upagatā mahāsampattiyo anubhavitvā vipassissa bhagavato kāle manussaloke uppajjitvā viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvegā pabbajitvā dasavassasahassāni brahmacariyaṃ carantī bahussutā dhammakathikā hutvā bahujanassa dhammakathanādinā paññāsaṃvattaniyakammaṃ katvā tato cutā 2- sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ kappe bhagavato ca kakusandhassa bhagavato ca konāgamanassa kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patvā mahantaṃ saṃghārāmaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṃghassa niyyādesi.

@Footnote: 1 cha.Ma. chakāmasagge 2 cha.Ma. cavitvā

Bhagavato pana kassapadasabalassa kāle kikissa kāsirañño sabbajeṭṭhikā samaṇī nāma dhītā hutvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvegā agāreyeva ṭhitā vīsativassasahassāni komāribrahmacariyaṃ carantī samaṇaguttādīhi attano bhaginīhi saddhiṃ ramaṇīyaṃ pariveṇaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṃghassa niyyādesi. Evameva sā 1- tattha tattha bhave āyatanagataṃ uḷāraṃ puññakammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde maddaraṭṭhe 2- sāgalanagare rājakule nibbatti, khemātissā nāmaṃ ahosi. Suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā. Sā vayappattā bimbisārarañño gehaṃ gatā satthari veḷuvane viharante rūpamattā hutvā "rūpe dosaṃ dassetī"ti satthu dassanāya na gacchati.

Rājā manussehi veḷuvanassa vaṇṇe pakāsāpetvā deviyā vihāradassanāya cittaṃ uppādesi. Atha devī "vihāraṃ passissāmī"ti rājānaṃ paṭipucchi. Rājā "vihāraṃ gantvā satthāraṃ adisvā āgantuṃ na labhissasī"ti vatvā purisānaṃ saññaṃ adāsi "balakkārenapi deviṃ dasabalaṃ dassethā"ti. Devī vihāraṃ gantvā divasabhāgaṃ khepetvā nivattentī satthāraṃ adisvāva gantuṃ āraddhā. Atha naṃ rājapurisā anicchantimpi satthu santikaṃ nayiṃsu. Satthā taṃ āgacchantiṃ disvā iddhiyā devaccharāsadisaṃ itthiṃ nimminitvā tālapaṇṇaṃ gahetvā bījayamānaṃ akāsi. Khemādevī taṃ disvā cintesi "evarūpā nāma devaccharapaṭibhāgā itthī 3- bhagavato avidūre tiṭṭhati, ahaṃ etāsaṃ paricārikatāyapi nappahomi, manampi nikkāraṇā pāpacittassa vasena naṭṭhā"ti nimittaṃ gahetvā tameva itthiṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Athassā passantiyāva satthu adhiṭṭhānabalena sā itthī paṭhamavayaṃ atikkamma majjhimavayampi atikkamma pacchimavayaṃ patvā khaṇḍadantā palitakesā valittacā hutvā saddhiṃ tālapaṇṇena parivattitvā pati. Tato taṃ disvā 4- khemā katādhikārattā evaṃ cintesi

@Footnote: 1 Sī. evamesā, cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati 2 Sī. magadharaṭṭhe 3 cha.Ma. itthiyo

@4 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti "evaṃvidhampi sarīraṃ īdisaṃ vipattiṃ pāpuṇi, mayhampi sarīraṃ evaṃgatikameva bhavissatī"ti. Athassa cittavāraṃ ñatvā satthā:-

"ye rāgarattānupatanti sotaṃ

sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ

etampi chetvāna paribbajanti 1-

anapekkhito kāmasukhaṃ 2- pahāyā"ti gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti aṭṭhakathāsu āgataṃ. Apadāne pana "imaṃ gāthaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā rājānaṃ anujānāpetvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī"ti āgataṃ. Tatthāyaṃ apadānapāḷi 3-:-

"padumuttaro nāma jino sabbadhammesu cakkhumā

ito satasahassamhi kappe uppajji nāyako.

Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ jātā seṭṭhikule ahuṃ

nānāratanapajjote mahāsukhasamappitā.

Upetvā taṃ mahāvīraṃ assosiṃ dhammadesanaṃ

tato jātappasādāhaṃ upemi saraṇaṃ jinaṃ.

Mātaraṃ pitarañcāhaṃ āyācitvā vināyakaṃ

nimantayitvā sattāhaṃ bhojayiṃ sahasāvakaṃ.

Atikkante ca sattāhe mahāpaññānamuttamaṃ

bhikkhuniṃ etadaggamhi ṭhapesi narasārathi.

@Footnote: 1 Sī. vajanti dhīrā, khu.dha. 25/347/77 2 Sī. sabbadukkhaṃ,

@khu.dha. 25/347/77 3 khu.apa. 33/289/329

Taṃ sutvā muditā hutvā puna tassa mahesino

kāraṃ katvāna taṃ ṭhānaṃ paṇipacca paṇīdahiṃ.

Tato maṃ sa 1- jino āha sijjhataṃ paṇidhī tava

sasaṃghe me kataṃ kāraṃ appameyyaphalaṃ tayā.

Satasahassito kappe okkākakulasambhavo

gotamo nāma gottena satthā loke bhavissati.

Tassa dhammesu dāyādā orasā dhammanimmitā

etadaggamanuppattā khemā nāma bhavissati.

Tena kammena sukatena cetanāpaṇidhīhi ca

jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsūpagā ahaṃ.

Tato cutā yāmamagaṃ tatohaṃ tusitaṃ gatā

tato ca nimmānaratiṃ vasavattipuraṃ tato.

Yattha yatthūpapajjāmi tassa kammassa vāhasā

tattha tattheva rājūnaṃ mahesittamakārayiṃ.

Tato cutā manussatte rājūnaṃ cakkavattinaṃ

maṇḍalīnañca rājūnaṃ mahesittamakārayiṃ.

Sampattiṃ anubhotvāna devesu mānusesu 2- ca

sabbattha sukhitā hutvā nekakappesu saṃsariṃ.

Ekanavutito kappe vipassī lokanāyako

uppajji cārudassano sabbadhammavipassako.

@Footnote: 1 cha.Ma. tato mama 2 cha.Ma. manujesu

Tamahaṃ lokanāyakaṃ upetvā narasārathiṃ

dhammaṃ bhaṇitaṃ suṇitvā pabbajiṃ anagāriyaṃ.

Dasavassasahassāni tassa vīrassa sāsane

brahmacariyaṃ caritvāna yuttayogā bahussutā.

Paccayākārakusalā catusaccavisāradā

nipuṇā cittakathikā satthusāsanakārikā.

Tato cutāhaṃ tusitaṃ upapannā yasassinī

abhibhosiṃ 1- tahiṃ aññe brahmacārīphalenahaṃ.

Yattha yatthūpapannāhaṃ mahābhogā mahaddhanā

medhāvinī rūpavatī 2- vinītaparisāpi ca.

Bhavāmi tena kammena yogena jinasāsane

sabbā sampattiyo mayhaṃ sulabhā manaso piyā.

Yopi me bhavate bhattā yattha yattha gatāyapi

vimāneti na maṃ koci paṭipattibalena me.

Imamhi bhaddake kappe brahmabandhu mahāyaso

nāmena konāgamano uppajji vadataṃ varo.

Tadā hi bārāṇasiyaṃ susamiddhakulappajā

dhanañjānī sumedhā ca ahampi ca tayo janā.

Saṃghārāmaṃ adāsimha neke sahassike mune 3-

saṃghassa ca vihārampi uddissa kārikā mayaṃ.

@Footnote: 1 cha.Ma. abhibhomi 2 cha.Ma. sīlavatī 3 cha.Ma. dānasahāyikā pure

Tato cutā mayaṃ sabbā tāvatiṃsūpagā ahuṃ

yasasā aggataṃ pattā manussesu tatheva ca.

Imasmiṃyeva kappamhi brahmabandhu mahāyaso

kassapo nāma gottena uppajji vadataṃ varo.

Upaṭṭhāko mahesissa tadā āsi narissaro

kāsirājā kikī nāma bārāṇasipuruttame.

Tassāsiṃ jeṭṭhikā dhītā samaṇī iti vissutā

dhammaṃ sutvā jinaggassa pabbajjaṃ samarocayiṃ.

Anujāni na no tāto agāreva tadā mayaṃ

vīsavassasahassāni vicarimha atanditā.

Komāribrahmacariyaṃ rājakaññā sukhedhitā

buddhopaṭṭhānaniratā muditā satta dhītaro.

Samaṇī samaṇaguttā ca bhikkhunī bhikkhudāsikā

dhammā ceva sudhammā ca sattamī saṅghadāsikā.

Ahaṃ uppalavaṇṇā ca paṭācārā ca kuṇḍalā

kisāgotamī dhammadinnā visākhā hoti sattamī.

Kadāci so narādicco dhammaṃ desesi abbhutaṃ

mahānidānasuttantaṃ sutvā taṃ pariyāpuṇiṃ.

Tehi kammehi sukatehi cetanāpaṇidhīhi ca

jahitvā mānusaṃ dehaṃ tāvatiṃsaṃ agañchahaṃ.

Pacchime ca bhave dāni sākalāyaṃ puruttame

rañño maddassa dhītāmhi manāpā dayitā piyā.

Saha me jātamattamhi khemaṃ tamhi pure ahu

tato khemāti nāmaṃ me guṇato upapajjatha.

Yadāhaṃ yobbanaṃ pattā rūpavaṇṇavibhūsitā 1-

tadā adāsi maṃ tāto bimbisārassa rājino.

Tassāhaṃ suppiyā āsiṃ rūpake lāyane ratā

rūpānaṃ dosavādīti na upemi 2- mahādayaṃ.

Bimbisāro tadā rājā mamānuggahabuddhiyā

vaṇṇayitvā veḷuvanaṃ gāyake gāpayī mamaṃ.

Rammaṃ veḷuvanaṃ yena na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ

na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ iti maññāmhase 3- mayaṃ.

Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ naranandananandanaṃ

sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena amarindasunandanaṃ.

Vihāya nandanaṃ devā otaritvā mahītalaṃ

rammaṃ veḷuvanaṃ disvā na tappanti suvimhitā.

Rājapuññena nibbattaṃ buddhapuññena bhūsitaṃ

ko vattā tassa nissesaṃ vanassa guṇasañcayaṃ.

Taṃ sutvā vanasamiddhiṃ 4- mama sotamanoharaṃ

daṭṭhukāmā tamuyyānaṃ rañño ārocayiṃ tadā.

@Footnote: 1 cha.Ma. rūpalāvaññabhūsitā 2 cha.Ma. upesiṃ 3 cha.Ma. maññāmase 4 cha.Ma. vanasamiddhaṃ

Mahatā parivārena tadā ca so mahīpati

maṃ pesesi tamuyyānaṃ dassanāya samussukaṃ.

Gaccha passa mahābhoge vanaṃ nettarasāyanaṃ

yaṃ sadā bhāti siriyā sugatābhānurañjitaṃ.

Yadā ca piṇḍāya muni giribbajapuruttamaṃ

paviṭṭhohaṃ tadāyeva vanaṃ daṭṭhumupāgamiṃ.

Tadā taṃ samphullavanaṃ 1- nānābhamarakujjitaṃ 2-

kokilāgītasahitaṃ mayūragaṇanaccitaṃ.

Appasaddamanākiṇṇaṃ nānācaṅkamabhūsitaṃ

kuṭimaṇḍapasaṅkiṇṇaṃ yogīvaravirājitaṃ.

Vicarantī amaññissaṃ saphalaṃ nayanaṃ mamaṃ

tatthāpi taruṇaṃ bhikkhuṃ yuttaṃ disvā vicintayiṃ.

Īdise vipine ramme ṭhitoyaṃ navayobbane

vasantamiva kantena rūpena susamanvito.

Nisinno rukkhamūlampi muṇḍo saṅghāṭipāruto

jhāyate vatayaṃ bhikkhu hitvā visayajaṃ ratiṃ.

Nanunāma gahaṭṭhena kāmaṃ bhutvā yathāsukhaṃ

pacchā jiṇṇena dhammoyaṃ caritabbo subhaddako.

Suññakanti viditvāna gandhagehaṃ jinālayaṃ

upetvā jinamaddakkhaṃ udayantaṃva bhākaraṃ.

@Footnote: 1 cha.Ma. phullavipinaṃ 2 cha.Ma. nānābhamarakūjitaṃ

Ekakaṃ sukhamāsīnaṃ vījamānaṃ varitthiyā

disvā nevaṃ vicintesiṃ nāyaṃ lūkho narāsabho.

Sā kaññā kanakābhāsā padumānanalocanā

bimboṭṭhī kundadasanā manonettarasāyanā.

Hemadolā suvadanā 1- kamalākārasutthanī 2-

vedimajjhāva sussoṇī rambhoru cārubhūsanā.

Rattaṃsakupasambyānā nīlamaṭṭhanivāsanā

atappaneyyarūpena sabbābharaṇamaṇḍitā 3-.

Disvā tamevaṃ cintesiṃ ahoyamabhirūpinī

na mayānena nettena diṭṭhapubbā kudācanaṃ.

Tato jarābhibhūtā sā vivaṇṇā vikatānanā

chinnadantā 4- setasirā salālā vadanāsuci.

Saṅkhittakaṇṇā setakkhī lambāsubhapayodharā

valivitatasabbaṅgī sirāvitatadehinī.

Nataṅgā daṇḍadutiyā upphāsulikatā kisā

pavedhamānā patitā nissasantī muhuṃ muhuṃ.

Tato me āsi saṃvego abbhuto lomahaṃsano

dhiratthu rūpaṃ asuciṃ ramante yattha bālisā.

Tadā mahākāruṇiko disvā saṃviggamānasaṃ

udaggacitto sumano 5- imā gāthā abhāsatha.

@Footnote: 1 cha.Ma. hemadolābhasavanā 2 cha.Ma. kalikākārasutthanī 3 cha.Ma. hāsabhāvasamanvitā

@4 cha.Ma. bhinnadantā 5 cha.Ma. sugato

Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ passa kheme samussayaṃ

uggharantaṃ paggharantaṃ bālānaṃ abhinanditaṃ.

Asubhāya cittaṃ bhāvehi ekaggaṃ susamāhitaṃ

sati kāyagatā tyatthu nibbidā bahulā bhava.

Yathā idaṃ tathā etaṃ yathā etaṃ tathā idaṃ

ajjhattañca bahiddhā ca kāye chandaṃ virājaya.

Animittañca bhāvehi mānānusayamujjaha

tato mānābhisamayā upasantā carissasi.

Ye rāgarattānupatanti sotaṃ

sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ

etampi chetvāna paribbajanti

anapekkhino kāmasukhaṃ pahāya.

Tato kallitacittaṃ maṃ ñatvāna narasārathi

mahānidānaṃ desesi suttantaṃ 1- vinayāya me.

Sutvā suttantaseṭṭhaṃ taṃ pubbasaññamanussariṃ

tattha ṭhitāvahaṃ santī dhammacakkhuṃ visodhayiṃ.

Nipatitvā mahesissa pādamūlamhi tāvade

accayaṃ desanatthāya idaṃ vacanamabraviṃ.

Namo te sabbadassāvi namo te karuṇālaya 2-

namo te tiṇṇasaṃsāra namo te amataṃ dada.

@Footnote: 1 Ma. kallacittaṃ 2 cha.Ma. karuṇākara

Diṭṭhigahanapakkhandā kāmarāgavimohitā

tayā sammā upāyena vinītā vinaye ratā.

Adassanena vihitā 1- tādisānaṃ mahesinaṃ

anubhonti mahādukkhaṃ sattā saṃsārasāgare.

Yadāhaṃ lokasaraṇaṃ araṇaṃ maraṇantaguṃ 2-

nāddasāmi madhuratthaṃ 3- desessāmi 4- tamaccayaṃ.

Mahāhitaṃ varadadaṃ ahitoti visaṅkitā

nopesiṃ rūpaniratā desessāmi tamaccayaṃ.

Tadā madhuranigghoso mahākāruṇiko jino

avoca tiṭṭha khemeti siñcanto amatena maṃ.

Tadā paṇamya sirasā katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ

gantvā disvā narapatiṃ idaṃ vacanamabraviṃ.

Aho sammā upāyo te cintitoyamarindama

vanadassanakāmāya diṭṭho nibbānato muni.

Yadi te ruccate rāja sāsane tassa tādino

pabbajissāmi rūpehaṃ nibbinnā munivāṇinā.

Añjaliṃ paggahetvāna tadāha sa mahīpati

anujānāmi te bhadde pabbajjā tava sijjhatu.

Pabbajitvā tadā cāhaṃ sattamāse 5- upaṭṭhite

dīpodayañca bhedañca disvā saṃviggamānasā.

@Footnote: 1 cha.Ma. vibhogā 2 cha.Ma. araṇantaguṃ 3 cha.Ma. adūraṭṭhaṃ 4 cha.Ma. desayāmi

@5 cha.Ma. aḍḍhamāse

Nibbinnā sabbasaṅkhāre paccayākārakovidā

caturoghe atikkamma arahattaṃ apāpuṇiṃ.

Iddhīsu ca vasī āsiṃ dibbāya sotadhātuyā

cetopariyañāṇassa vasī cāpi bhavāmahaṃ.

Pubbenivāsaṃ jānāmi dibbacakkhu visodhitaṃ

sabbāsavaparikkhīṇā natthi dāni punabbhavo.

Atthadhammaniruttīsu paṭibhāne tatheva ca

parisuddhaṃ mama ñāṇaṃ uppannaṃ buddhasāsane.

Kusalāhaṃ visuddhīsu kathāvatthuvisāradā

abhidhammanayaññū ca vasippattāmhi sāsane.

Tato toraṇavatthusmiṃ raññā kosalasāminā

pucchitā nipuṇe pañhe byākarontī yathātathaṃ.

Tadā sa rājā sugataṃ upasaṅkamma pucchatha

tatheva buddho byākāsi yathā te byākatā mayā.

Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho etadagge ṭhapesi maṃ

mahāpaññānamaggāti bhikkhunīnaṃ naruttamo.

Kilesā jhāpitā mayhaṃ .pe. Kataṃ buddhassa sāsanan"ti.

Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca viharantiyā imissā theriyā satipi aññāsaṃ khīṇāsavattherīnaṃ paññāvepullappattiyaṃ tattha pana katādhikārattāya mahāpaññābhāvo pākaṭo ahosi. Tathā hi naṃ bhagavā jetavanamahāvihāre ariyagaṇa- majjhe nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento "etadaggaṃ bhikkhave Mama sāvikānaṃ bhikkhunīnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ khemā"ti 1- mahāpaññatāya aggaṭṭhāne ṭhapesi. Taṃ ekadivasaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinnaṃ māro pāpimā taruṇarūpena upasaṅkamitvā kāmehi palobhento:-

"daharā tvaṃ rūpavatī ahampi daharo yuvā

pañcaṅgikena turiyena ehi kheme ramāmhase"ti gāthamāha.

Tassattho:- kheme tvaṃ taruṇapattā, yobbane ṭhitā rūpasampannā, ahampi taruṇo yuvā, tasmā mayaṃ yobbaññaṃ akhepetvā pañcaṅgikena turiyena vajjamānena ehi kāmakhiḍḍāratiyā ramāma kīḷāmāti.

Taṃ sutvā sā kāmesu sabbadhammesu ca attano virattabhāvaṃ tassa ca mārabhāvaṃ attābhinivesesu sattesu attano thāmagataṃ appasādaṃ katakiccatañca pakāsentī:-

"iminā pūtikāyena āturena pabhaṅgunā

aṭṭiyāmi harāyāmi kāmataṇhā samūhatā.

Sattisūlūpamā kāmā khandhāsaṃ adhikuṭṭanā

yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi aratī dāni sā mama.

Sabbattha vihatā nandī tamokkhandho padālito

evaṃ jānāhi pāpima nihato tvamasi antaka.

Nakkhattāni namassantā aggiṃ paricaraṃ vane

yathābhuccamajānantā bālā suddhimamaññatha.

@Footnote: 1 aṅ.ekaka. 20/236/26

Ahañca kho namassantī sambuddhaṃ purisuttamaṃ

pamuttā sabbadukkhehi satthusāsanakārikā"ti imā gāthā abhāsi.

Tattha aggiṃ paricaraṃ vaneti tapovane aggihuttaṃ paricaranto. Yathābhuccamajānantāti pavattiyo yathābhūtaṃ aparijānantā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

Khemātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.