๖. โคปาลวิมาน

80. 6. Gopālavimānavaṇṇanā

disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhūti gopālavimānaṃ. Tassa kā uppatti? bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī aññataro gopālako pātarāsatthāya pilotikāya puṭabaddhaṃ kummāsaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā gāvīnaṃ caraṇaṭṭhānabhūtaṃ gocarabhūmiṃ sampāpuṇi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno "ayaṃ idāneva kālaṃ karissati, mayhañca kummāsaṃ datvā tāvatiṃsesu uppajjissatī"ti ca ñatvā tassa samīpaṃ agamāsi. So velaṃ oloketvā therassa kummāsaṃ dātukāmo ahosi. Tena ca samayena gāviyo māsakkhettaṃ pavisanti. Atha so gopālo cintesi "kiṃ nu kho therassa kummāsaṃ dadeyyaṃ, udāhu gāviyo māsakkhettato nīhareyyan"ti. Athassa etadahosi "māsasāmikā maṃ yaṃ icchanti, taṃ karontu, there pana gate kummāsadānantarāyo me siyā, handāhaṃ paṭhamaṃ ayyassa kummāsaṃ dassāmī"ti taṃ therassa upanesi. Paṭiggahesi thero anukampaṃ upādāya.

Atha naṃ gāviyo nivattetuṃ parissayaṃ anoloketvā vegena upadhāvantaṃ pādena phuṭṭho āsīviso ḍaṃsi. 1- Theropi taṃ anukampamāno taṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ ārabhi. Gopālakopi gāviyo nivattetvā āgato theraṃ kummāsaṃ paribhuñjantaṃ disvā pasannacitto uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi, tāvadevassa sakalasarīraṃ visaṃ ajjhotthari, muhuttameva vege 2- muddhapatte kālamakāsi, kālakato ca tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi:-

"disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu

ucce vimānamhi ciraṭṭhitike

āmuttahatthābharaṇaṃ yasassiṃ

dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

Alaṅkato malyadharo suvattho

sukuṇḍalī kappitakesamassu

āmuttahatthābharaṇo yasassī

dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ

aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā

dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā

naccanti gāyanti pamodayanti.

Deviddhipattosi mahānubhāvo

manussabhūto kimakāsi puññaṃ

@Footnote: 1 Sī. ḍasi 2 ka. visavege

Kenāsi evañjalitānubhāvo

vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī"ti. Sopi tassa byākāsi:-

So devaputto attamano .pe. Yassa kammassidaṃ phalaṃ.

"ahaṃ manussesu manussabhūto

saṅgamma rakkhissaṃ paresaṃ dhenuyo

tato ca āgā samaṇo mamantike

gāvo ca māse agamaṃsu khādituṃ.

Dvaya'jja kiccaṃ ubhayañca kāriyaṃ

iccevahaṃ bhante tadā vicintayiṃ

tato ca saññaṃ paṭiladdha yoniso

`dadāmi bhante'ti khipiṃ anantakaṃ.

So māsakhettaṃ turito avāsariṃ

purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ

tato ca kaṇho urago mahāviso

aḍaṃsi pāde turitassa me sato.

Svāhaṃ aṭṭomhi dukkhena pīḷito

bhikkhu ca taṃ sāmaṃ muñcitvānantakaṃ

ahāsi kummāsaṃ mamānukampayā

tato cuto kālakatomhi devatā.

Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā

sukhañca kammaṃ anubhomi attanā

tayā hi bhante anukampito bhusaṃ

kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

Sadevake loke samārake ca

añño munī natthi tayānukampako

tayā hi bhante anukampito bhusaṃ

kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

Imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana

añño munī natthi tayānukampako

tayā hi bhante anukampito bhusaṃ

kataññutāya abhivādayāmi tan"ti.

Athāyasmā mahāmoggallāno attanā 1- ca devatāya ca kathitaniyāmeneva taṃ bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ paccanubhāsitvā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampatta- parisāya dhammaṃ desetuṃ "disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhū"tiādimāha.

#[1159] Tattha devanti gopāladevaputtaṃ. Bhikkhūti āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ sandhāya satthā vadati. So hi sabbaso bhinnakilesatāya bhikkhu. Vimānassa bahukālāvaṭṭhāyitāya kappaṭṭhitikatāya eva vā "ciraṭṭhitike"ti vuttaṃ, "ciraṭṭhitikan"tipi keci paṭhanti. Tañhi "devan"ti iminā sambandhitabbaṃ. Sopi hi saṭṭhisatasahassādhikā tisso vassakoṭiyo tattha avaṭṭhānato "ciraṭṭhitike"ti vattabbataṃ labhati. Yathāpi candimāti

@Footnote: 1 Sī. attano Yathā 1- candimā devaputto kantasītalamanoharakiraṇajālasamujjale attano dibbe vimānamhi virocati, evaṃ virocamānanti vacanaseso.

#[1160] Alaṅkatotiādi tassa devaputtassa therena pucchitākāradassanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttatthameva 2-

#[1164] saṅgammāti saṅgametvā, saṅgammāti vā saṅgahetvā. Hetvatthopi hi idha antonīto, bahū ekato hutvāti 3- attho. Āgāti āgañchi. Māseti māsasassāni.

#[1165] Dvaya'jjāti dvayaṃ ajja etarahi kiccaṃ kātabbaṃ. Ubhayañca kāriyanti vuttassevatthassa pariyāyavacanaṃ. Saññanti dhammasaññaṃ. Tenāha "yoniso"ti. Paṭiladdhāti paṭilabhitvā. Khipinti paṭiggāhāpanavasena hatthe khipiṃ. Anantakanti nantakaṃ 4- kummāsaṃ pakkhipitvā bandhitvā 5- ṭhapitaṃ pilotikaṃ. Akāro cettha nipātamattaṃ.

#[1166] Soti so ahaṃ. Turitoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchiṃ, pāvisiṃ vā. Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhananti yassa khettasāmikassa idaṃ māsasassaṃ dhanaṃ, taṃ ayaṃ gogaṇo bhañjati purā tassa bhañjanato, āmaddanato puretaramevāti attho. Tatoti tattha. Turitassa me satoti sambhamantassa me samānassa, sahasā gamanena magge kaṇhasappaṃ anoloketvā gatassāti adhippāyo.

#[1167] Aṭṭomhi dukkhena pīḷitoti tena āsīvisaḍaṃsanena aṭṭo aṭṭito upadduto maraṇadukkhena bādhito bhavāmi. Ahāsīti ajjhohari, paribhuñjīti attho.

@Footnote: 1 ka. yathāpi 2 ka. heṭṭhāpi vuttanayameva

@3 Sī. katvāti 4 i. na antakaṃ 5 Ma. khaṇḍitvā Tato cuto kālakatomhi devatāti tato manussattabhāvato cuto maraṇakālappattiyā, tattha vā āyusaṅkhārassa khepanasaṅkhātassa kālassa katattā kālakato, tadanantarameva ca amhi devatā devattabhāvappattiyā devatā homīti attho.

#[1169] Tayāti tayā sadiso añño muni moneyyaguṇayutto isi natthi. Tayāti vā nissakke idaṃ karaṇavacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Gopālavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.