๘. เมณฑกปัญหาชาดก

๘. เมณฑกปัญหชาดก (๔๗๑)

ว่าด้วยปัญหาเรื่องแพะเป็นเพื่อนกับสุนัข

(พระราชาตรัสถามปัญหาว่า)

แต่ไหนแต่ไรมา ความเป็นเพื่อนกันแม้เพียงการย่างก้าวเดินไป

๗ ก้าวของสัตว์เหล่าใดไม่เคยมีมาแล้วในโลกนี้

สัตว์เหล่านั้น ๒ ตัว ซึ่งเป็นศัตรูกันกลับเป็นสหายกัน

ประพฤติเกี่ยวเนื่องกันเพราะเหตุไร

(และตรัสต่อไปว่า)

ถ้าว่าในเวลาอาหารเช้าของเราในวันนี้

พวกท่านไม่สามารถจะกล่าวแก้ปัญหาข้อนี้ได้

เราจะเนรเทศพวกท่านทั้งหมดออกจากแคว้น

เพราะเราไม่ต้องการพวกคนมีปัญญาทราม

(เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า)

เมื่อมหาชนมาประชุมกันอึกทึกครึกโครม

เมื่อคนมาร่วมกันเป็นโกลาหล

พวกข้าพระองค์ก็มีใจฟุ้งซ่าน มีจิตไม่แน่วแน่

จึงไม่สามารถจะกล่าวแก้ปัญหาข้อนี้ได้

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

นักปราชญ์ทั้งหลายมีจิตแน่วแน่ไปในที่ลับตามลำพัง

คิดพิจารณาถึงเนื้อความในที่สงัดแล้ว

ภายหลังจึงจะกล่าวตอบเนื้อความข้อนี้ได้

(เสนกบัณฑิตนั้นกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

พวกบุตรของคนชั้นสูงและพวกราชบุตรโปรดปรานพอใจเนื้อแพะ

พวกเขาไม่บริโภคเนื้อสุนัข

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(ปุกกุสบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

ชนทั้งหลายถลกหนังแพะทำเป็นเครื่องลาดหลังม้า

เพราะนั่งสบาย แต่พวกเขาไม่ลาดด้วยหนังสุนัข

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(กามินทบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

ก็แพะมีเขาโค้งและมีหญ้าเป็นภักษา

ส่วนสุนัขไม่มีเขาและกินเนื้อ

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(เวทินทบัณฑิตกล่าวคาถาตามแนวที่ตนเรียนมาว่า)

แพะกินหญ้ากินใบไม้

แต่สุนัขไม่กินหญ้าไม่กินใบไม้

สุนัขจับกระต่ายและแมวกิน

เมื่อเป็นเช่นนั้น แพะกับสุนัขจึงเป็นเพื่อนกัน

(มโหสธบัณฑิตเฉลยปัญหาที่ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ตนว่า)

แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ ๘ เล็บ

สุนัขนี้แฝงกายนำหญ้ามาเพื่อแพะตัวนี้

ส่วนแพะนี้แฝงกายนำเนื้อมาเพื่อสุนัขตัวโน้น

นัยว่า พระองค์ผู้จอมเทพประเสริฐกว่าชาววิเทหะ

ประทับอยู่ ณ ปราสาทอันประเสริฐ

ได้ทอดพระเนตรการแลกเปลี่ยนอาหารของกันและกันโดยประจักษ์

และนั่นเสียงเห่าของสุนัขต่อหน้าแพะ

(พระราชาตรัสว่า)

เป็นลาภของเรามิใช่น้อยหนอ

ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล

ปราชญ์ทั้งหลายรู้แจ้งเนื้อความแห่งปัญหา

อันละเอียดลึกซึ้งได้โดยตลอด

และกล่าวด้วยถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต

(และตรัสอีกว่า)

เรามีความพอใจอย่างยิ่งด้วยถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต

เราให้รถเทียมม้าอัสดรคนละคัน

บ้านส่วยที่มั่งคั่งคนละ ๑ ตำบล

แก่ท่านผู้เป็นบัณฑิตทุกคน

เมณฑกปัญหชาดกที่ ๘ จบ