๘. ตักการิยชาดก

๘. ตักการิยชาดก (๔๘๑)

ว่าด้วยตักการิยมาณพเตือนอาจารย์

(ปุโรหิตผู้เป็นอาจารย์สนทนากับพระโพธิสัตว์ผู้เป็นศิษย์ว่า)

พ่อตักการิยะ ฉันนั่นแหละเป็นคนโง่ พูดคำชั่ว

เหมือนกบที่อยู่ในป่าเรียกหางูมากินตัวเอง

จะต้องตกไปยังหลุมนี้ การพูดเกินขอบเขตไม่ดีเลย

(พระโพธิสัตว์กล่าวว่า)

คนผู้พูดเกินขอบเขตย่อมประสบการจองจำ

การถูกฆ่า และความโศกเศร้า คร่ำครวญ

ท่านอาจารย์ ท่านควรตำหนิตนเอง

ตามเหตุที่คนทั้งหลายจะฝังท่านลงในหลุม

(ลูกชายเศรษฐีกล่าวว่า)

เราไปถามตุณฑิละทำไม

นางกาฬีนี้ซิ ควรทำกับน้องชายหล่อนเอง

เราถูกแย่งเสื้อผ้า และกลายเป็นชีเปลือยไป

แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก

(พระโพธิสัตว์แสดงเหตุอื่นอีกว่า)

นกกุลิงคะตัวเองไม่ได้ต่อสู้กับใครเลย

แต่ไปบินอยู่ระหว่างแกะที่กำลังขวิดกัน

จึงถูกหัวแกะทั้ง ๒ บดขยี้ท่ามกลางอากาศนั้น

แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก

คน ๔ คนเมื่อจะช่วยเหลือคนเพียงคนเดียวจึงพากันจับชายผ้า

พวกเขาทั้งหมด ๔ คนจึงพากันศีรษะแตกนอนตายไป

แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก

อุปมาเหมือนแม่แพะที่เขาผูกมัดไว้ที่พุ่มกอไผ่

คึกคะนอง ดีดเท้าไปกระทบมีดดาบ

จึงถูกเขาใช้มีดดาบเล่มนั้นเชือดคอของมัน

แม้เรื่องนี้ก็เหมือนเรื่องของท่านอาจารย์มาก

(พระราชาทรงกริ้วต่อนายพราน จึงตรัสว่า)

กินนรเหล่านี้มิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์เทพบุตร

เป็นสัตว์พวกเนื้อ ตกอยู่ในอำนาจของเรา

พวกเจ้าจงย่างมันตัวหนึ่งในเวลาอาหารมื้อเย็น

อีกตัวหนึ่งจงย่างมันในเวลาอาหารมื้อเช้าต่อไป

(กินนรีรู้ว่าพระราชาทรงกริ้ว จึงกราบทูลว่า)

คำทุพภาษิตนับแสนคำก็ไม่ถึงแม้เสี้ยวหนึ่งแห่งคำสุภาษิต

กินนรรังเกียจคำทุพภาษิตจึงเศร้าหมอง

เพราะเหตุนั้น พวกกินนรจึงนิ่งเฉย มิใช่เพราะความโง่เขลา

(พระราชาทรงยินดีแล้วตรัสว่า)

กินนรตัวนี้พูดกับเราแล้ว พวกเจ้าจงปล่อยมันไป

และจงนำมันไปยังภูเขาหิมพานต์

ส่วนตัวนี้ เจ้าจงให้ไว้ที่ห้องครัวใหญ่

และย่างมันในเวลาอาหารมื้อเช้าแต่เช้าตรู่

(กินนรได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้วจึงกราบทูลว่า)

ปศุสัตว์ทั้งหลายมีเมฆฝนเป็นที่พึ่ง

ประชาชนนี้มีปศุสัตว์เป็นที่พึ่ง

ข้าแต่พระมหาราช พระองค์เป็นที่พึ่งของข้าพระองค์

ข้าพระองค์เป็นที่พึ่งของภรรยาของข้าพระองค์

ระหว่างข้าพระองค์ทั้ง ๒ ตัวหนึ่งรู้ว่าอีกตัวหนึ่งตายแล้ว

ตนพ้นความตายแล้วจึงจะบินไปสู่ภูเขา

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

คนจะพึงหลีกเว้นจากการนินทาได้โดยง่ายก็หาไม่

คนที่ควรคบหาก็มีฉันทะต่างๆ กัน

คนหนึ่งได้รับการยกย่องด้วยคุณธรรมข้อใด

คุณธรรมข้อนั้นแหละ คนอื่นกลับได้รับการนินทา

สัตวโลกทั้งหลายมีจิตทรามบ้าง ประณีตบ้าง

สัตวโลกทั้งปวงชื่อว่ามีความคิดก็เพราะจิตของตน

สัตว์ทุกตัวตนในโลกนี้ล้วนมีจิตเป็นของตนเอง

จึงไม่ควรยอมอยู่ในอำนาจแห่งจิตของใครๆ

(พระราชาทรงโสมนัสแล้วจึงตรัสว่า)

กินนรพร้อมทั้งภรรยาได้นิ่งอยู่

บัดนี้ กินนรตนใดกลัวภัยจึงพูด

กินนรตนนั้นพ้นภัยแล้ว มีความสุข ไม่มีโรค

นับว่า การพูดมีประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายโดยแท้

ตักการิยชาดกที่ ๘ จบ