๓. มหาอุกกุสชาดก

3. Mahāukkusajātakaṃ.

Ukkā milācā bandhantīti idaṃ satthā jetavane viharanto mittaganthakaupāsakaṃ ārabbha kathesi.

So kira sāvatthiyaṃ parijiṇṇakulassa putto sahāyaṃ pesetvā aññataraṃ kuladhītaraṃ vārāpeti. Atthi panassa uppannaṃ kiccaṃ niṭṭharaṇasamattho mitto ca sahāyo cāti. Natthīti. Tenahi mitte tāva ganthetūti vutte tasmiṃ ovāde ṭhatvā paṭhamaṃ tāva catūhi dovārikehi saddhiṃ mettiṃ akāsi anupubbena nagaraguttikānīka- mahāmattādīhi saddhiṃ mettiṃ akāsi senāpatināpi uparājenāpi saddhiṃ mettiṃ akāsi tehi pana saddhiṃ ekato hutvā raññā saddhiṃ mettiṃ akāsi tato asītiyā mahātherehi saddhiṃ ānandattherena saddhiṃ ekato hutvā tathāgatena saddhiṃ mettiṃ akāsi. Atha naṃ satthā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Rājāpi etassa Issariyamadāsi. So mittaganthakoyevāti pākaṭo jāto. Athassa rājā mahantaṃ gehaṃ datvā āvāhamaṅgalaṃ kāresi. Rājānaṃ ādiṃ katvā mahājano paṇṇākāre pahiṇi. Athassa bhariyā raññā pahitaṃ paṇṇākāraṃ uparājassa uparājena pahitaṃ paṇṇākāraṃ senāpatissāti etenevupāyena sakalanagaravāsino ābandhitvā gaṇhi. Sattame divase mahāsakkāraṃ katvā dasabalaṃ nimantetvā pañcasatabhikkhusaṅghassa buddhappamukhassa mahādānaṃ datvā bhattakiccāvasāne satthārā kathitaṃ anumodanaṃ sutvā ubhopi jāyapatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso mittaganthakaupāsako attano bhariyaṃ nissāya tassā vacanaṃ sutvā sabbehi mettiṃ katvā rañño santikā mahantaṃ sampattiṃ labhi tathāgatena saddhiṃ mettiṃ katvā ubhopi sotāpattiphale patiṭṭhitāti. Satthā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte na bhikkhave idānevesa evaṃ mātugāmaṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ patto pubbepi tiracchānayoniyaṃ nibbatto panesa etissā vacanena bahūhi ca mettiṃ katvā puttasokato muttoti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari

atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente ete paccantavāsino yattha yattha bahumaṃsaṃ labhanti tattha tattha gāmaṃ ābandhitvā araññaṃ caritvā migādayo māretvā maṃsaṃ āharitvā puttadāre posenti. Tesaṃ gāmato avidūre mahājātasaro atthi. Tassa Dakkhiṇapasse eko senasakuṇo pacchimapasse ekā senasakuṇikā uttarapasse sīhamigarājā pācīnapasse ukkusasakuṇarājā vasati jātasaramajjhe pana uṇṇataṭṭhāne kacchapo vasati. Tadā seno seniṃ bhariyā me hotīti vadati. Atha naṃ sā āha atthi pana te koci mittoti. Natthi bhaddeti. Amhākaṃ uppannaṃ bhayaṃ vā dukkhaṃ vā niṭṭharaṇasamatthaṃ mittaṃ vā sahāyaṃ vā laddhuṃ vaṭṭati mitte tāva gaṇhāhīti. Kena saddhiṃ mettiṃ karoma bhaddeti. Pācīnapasse vasantena ukkusarājena uttarapasse sīhena saramajjhe kacchapena saddhiṃ mettiṃ karohīti. So tassā vacanaṃ sutvā sampaṭicchitvā tathā akāsi. Tadā te ubhopi vāsaṃ kappetvā tasmiṃyeva sare ekasmiṃ dīpake kadambarukkho atthi samantā udakena parikkhitto tasmiṃ kulāvakaṃ katvā paṭivasiṃsu. Tesaṃ aparabhāge dve potakā jāyiṃsu. Tesaṃ pakkhesu asañjātesuyeva ekadivasaṃ te jānapadā divasaṃ araññaṃ carantā kiñci maṃsaṃ alabhitvā na sakkā tucchahatthehi gharaṃ gantuṃ macche vā kacchape vā gaṇhissāmāti saraṃ otaritvā taṃ dīpaṃ gantvā tassa kadambassa mūle nipajjitvā makasādīhi khajjamānā tesaṃ palāpanatthāya araṇiṃ matthetvā aggiṃ nibbattetvā dhūmaṃ kariṃsu. Dhūmo uggantvā sakuṇe pahari. Sakuṇapotakā viraviṃsu. Jānapadā taṃ sutvā ambho sakuṇapotakānaṃ saddo uṭṭhetha ukkā bandhatha chātā sayituṃ na sakkoma sakuṇamaṃsaṃ khāditvāva sayissāmāti vatvā aggiṃ jāletvā ukkā Bandhiṃsu. Sakuṇikā tesaṃ saddaṃ sutvā ime amhākaṃ potakaṃ khāditukāmā mayaṃ evarūpassa bhayassa nīharaṇatthāya mitte gaṇhāma sāmikaṃ ukkusarājassa santikaṃ pesessāmīti cintetvā gaccha sāmi no puttānaṃ bhayaṃ uppannaṃ ukkusarājassa ārocehīti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha

ukkā milā cā bandhanti dīpe

pajā mama khādituṃ paṭṭhayanti

mittaṃ sahāyañca vadehi senaka

ācikkha ñātibyasanaṃ dijānanti.

Tattha milācāti jānapadā. Dīpeti dīpakamhi. Pajā mamanti mama puttake. Senakāti senakasakuṇaṃ nāmena ālapati. Ñātibyasanaṃ dijānanti amhākaṃ ñātīnaṃ dijānaṃ idaṃ byasanaṃ ukkusarājassa gantvā ācikkhāhīti vadati.

So vegena tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vassitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā katokāso pavisitvā vanditvā kiṃkāraṇā āgatosīti puṭṭho āgatakāraṇaṃ dassento dutiyaṃ gāthamāha

dijo dijānaṃ pavarosi pakkhi ca

ukkusarāja saraṇaṃ upemi

pajā mama khādituṃ paṭṭhayanti

luddhā milācā bhava me sukhāyāti.

Tattha dijoti tvaṃ dijo ceva dijānaṃ pavaro ca.

Ukkusarājā senakaṃ mā bhāyīti assāsetvā tatiyaṃ gāthamāha

mittaṃ sahāyaṃ karonti paṇḍitā

kāle akāle sukhamesanāya

karomi te senaka etamatthaṃ

ariyo hi ariyassa karoti kiccanti.

Tattha kāle akāleti divā ca rattiṃ ca. Ariyoti idha ācāro ariyoti adhippeto kimettha ariyanti vadati ācārasampanno hi ācārasampannassa kiccaṃ karoteva.

Atha naṃ pucchi kiṃ samma rukkhaṃ abhirūhiṃsu milācāti. Na tāva abhirūhanti. Ukkāyeva bandhantīti. Tenahi tvaṃ sīghaṃ gantvā mama sahāyikaṃ assāsetvā mamāgamanabhāvaṃ ācikkhāti. So tathā akāsi. Ukkusarājāpi āgantvā kadambassa avidūre milācānaṃ abhirūhaṇaṃ olokento ekasmiṃ rukkhagge nisīditvā ekassa milācassa abhirūhaṇakāle etasmiṃ kulāvakassa avidūre abhirūḷhe sare nimujjitvā pakkhehi ca mukhena ca udakaṃ āharitvā ukkāya upari āsiñci sā nibbāyi. Milācā imañca senakasakuṇaṃ potake cassa khādissāmāti otaritvā puna ukkaṃ jālāpetvā abhirūhiṃsu. Puna so udakaṃ vijjhāpesi. Etenupāyena bandhabandhaṃ nibbāpentassevassa aḍḍharatto jāto. So ativiya kilami. Heṭṭhā udare kilomakaṃ tanutaṃ gataṃ. Akkhīni rattāni jātāni. Taṃ disvā sakuṇikā sāmikaṃ āha sāmi ativiya kilanto ukkusarājā etassa thokaṃ Visamatthāya gantvā kacchaparājassa kathehīti. So taṃ vacanaṃ sutvā ukkusaṃ upasaṅkamitvā gāthāya ajjhabhāsi

yaṃ hoti kiccaṃ anukampakena

ariyassa ariyena kataṃ tayidaṃ

attānurakkhī bhava mā aḍayha

lacchāma putte tayi jīvamāneti.

Tattha tayidanti tayā idaṃ ayameva pāṭhoti.

So tassa vacanaṃ sutvā sīhanādaṃ nadanto pañcamaṃ gāthamāha

tameva rakkhāvaraṇaṃ karonto

sarīrabhedāpi na santassāmi

karonti hete sakhīnaṃ sakhāro

pāṇaṃ pajantā satamesa dhammoti.

Chaṭṭhaṃ pana satthā abhisambuddho hutvā tassa guṇaṃ vaṇṇento āha

sudukkaraṃ kammamakāsi aṇḍajoyaṃ vihaṅgamo

atthāya kururo putte aḍḍharatte anāgateti.

Tattha kururoti ukkusarājā. Putteti senassa putte rakkhanto tesaṃ atthāya. Aḍḍharatte anāgateti yāva diyaḍḍhayāmā vāyāmaṃ karonto dukkaraṃ akāsi.

Senopi ukkusarāja thokaṃ visamāhi sammāti vatvā kacchapassa santikaṃ gantvā taṃ uṭṭhāpetvā kiṃ samma āgatosīti vutte Evarūpaṃnāma bhayaṃ uppannaṃ ukkusarājā paṭhamayāmato paṭṭhāya vāyamanto kilamati tenahi tava santikaṃ āgatosmīti vatvā sattamaṃ gāthamāha

cutāpi heke khalitā sakammunā

mittānukampāya patiṭṭhahanti

puttā mamattā ca gatimāgatosmi

atthaṃ caretha mama vāricarāti.

Tassattho sāmi ekacce hi yasato vā dhanato vā cutāpi sakammunā khalitāpi mittānaṃ anukampāya patiṭṭhahanti mamañca puttā attā āturā tenāhaṃ taṃ gatiṃ paṭisaraṇaṃ katvā āgatosmi puttānaṃ jīvitadānaṃ dadanto atthaṃ me carāhīti.

Taṃ sutvā kacchapo itaraṃ gāthamāha

dhanena dhaññena ca attanā ca

mittaṃ sahāyañca karonti paṇḍitā

karomi te senaka etamatthaṃ

ariyo ariyassa karoti kiccanti.

Athassa putto avidūre nipanno pitu vacanaṃ sutvā mā me pitā kilamatu kiccaṃ karissāmīti cintetvā navamaṃ gāthamāha

appossukko tāta tvaṃ nisīda

putto pitu carati atthacariyaṃ

Ahaṃ carissāmi tveva atthaṃ

senassa putte parittāyamānoti.

Atha naṃ pitā gāthāya ajjhabhāsi

addhā hi tāta satamesa dhammo

putto pitūnaṃ care atthacariyaṃ

appeva maṃ disvāna pavaḍḍhakāyaṃ

senassa puttā na viheṭhayeyyunti.

Tattha satamesa dhammoti paṇḍitānaṃ esa dhammo. Puttā nāti senaputte milācā na heṭhayeyyuṃ.

Evaṃ vatvā mahākacchapo samma mā bhāyi tvaṃ purato gaccha idānāhaṃ gamissāmīti taṃ uyyojetvā udake patitvā kalalañca sevālañca saṅkaḍḍhitvā ādāya dīpakaṃ gantvā aggiṃ vijjhāpetvā nipajji. Milācā kiṃ no senapotakehi imaṃ kāṇakacchapaṃ parivattitvā māressāma ayaṃ no sabbesaṃ pahossatīti valliyo uddharitvā jiyaṃ gatveā nivatthapilotikaṃ vimocetvā tesu tesu ṭhānesu bandhitvā kacchapaṃ parivattetuṃ na sakkonti. Kacchapopi te ākaḍḍhanto gantvā gambhīraṭṭhāne udake pati. Tepi kacchapalobhena saddhiṃ gantvā udakapuṇṇāya kucchiyā kilamantā nikkhamitvā bho ekena no ukkusena yāva aḍḍharattā ukkā vijjhāpitā idāni iminā kacchapena udake patitvā udakaṃ pāyetvā mahodarā katamhā puna aggiṃ katvā aruṇe uggatepi ime senapotake khādissāmāti Aggiṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Sakuṇikā tesaṃ kathaṃ sutvā sāmi ime yāya kāyacivelāya amhākaṃ putte khāditvāva gamissanti sahāyassa no sīhassa santikaṃ gacchāti āha. So taṃ khaṇaññeva tassa santikaṃ gantvā kiṃ avelāya āgatosīti vutte ādito paṭṭhāya taṃ pavuttiṃ ārocetvā ekādasamaṃ gāthamāha

pasū manussā migaviriyaseṭṭha

bhayaṭṭhitā seṭṭhamupagacchanti

puttā mamattā gatimāgatosmi

tvaṃ nosi rājā bhava me sukhāyāti.

Tattha pasūti sabbatiracchāne āha idaṃ vuttaṃ hoti sāmi migesu viriyena seṭṭho lokasmiṃ sabbe tiracchānāpi manussāpi bhayaṭṭhitā hutvā seṭṭhaṃ upagacchanti mama ca puttā āturā svāhaṃ taṃ gatiṃ katvā āgatosmi tvaṃ amhākaṃ rājā sukhāya me bhavāti.

Taṃ sutvā sīho gāthamāha

karomi te senaka etamatthaṃ

āyāma te taṃ disataṃ vadhāya

kathaṃ hi viññū pahu sampajāno

na vāyame attajanassa guttiyāti.

Tattha taṃ disatanti taṃ disānaṃ samuhaṃ taṃ tava paccatthikagaṇanti Attho. Pahūti amitte hantuṃ samattho. Sampajānoti mittassa bhayuppattiṃ jānanto. Attajanassāti attasamassa aṅgasamassa janassa mittassāti attho.

Evañca pana vatvā gaccha tvaṃ putte samassāsehīti taṃ uyyojetvā maṇivaṇṇaṃ udakaṃ maddamāno pāyāsi. Milācā taṃ āgacchantaṃ disvā kururena tāva amhākaṃ ukkā vijjhāpitā kacchapenamhākaṃ nivatthapilotikānaṃ assāmikā katā idānipi sīho no jīvitakkhayameva pāpessatīti maraṇabhayatajjitā yena vā tena vā palāyiṃsu. Sīho tassa mūlaṃ āgantvā rukkhamūle na kiñci addasa. Atha naṃ kururo ca kacchapo ca seno ca upasaṅkamitvā vandiṃsu. So tesaṃ mittānisaṃsaṃ kathetvā ito paṭṭhāya mittadhammaṃ abhinditvā appamattā hothāti ovaditvā pakkāmi. Tepi sakaṭṭhānāni gatā. Senasakuṇikā attano puttaṃ oloketvā mitte nissāya amhehi dārakā laddhāti sukhanisinnasamaye senena saddhiṃ sallapantī mittadhammapakāsanānāma cha gāthā abhāsi

mittaṃ kayirātha suhadayañca

ayirañca kayirātha sukhāgamāya

nivatthakojova sarebhihantvā

modāma puttehi samaṅgibhūtā.

Sakamitta ssa kammena sahāyassāpalāyino

kujjantamuppakujjanti lomahaṃsā hadayaṅgamaṃ.

Mittaṃ sahāyaṃ adhigamma paṇḍito

so bhuñjati puttaṃ pasuṃ dhanaṃ vā

ahañca puttā ca pati ca mayhaṃ

mittānukampāya samaṅgibhūtā.

Rājāvatā suravatā ca attho

sampannasakhissa bhavanti hete

yo mittavā yasavā uggatatto

asmiṃ loke modati kāmakāmi.

Karaṇīyāni mittāni daliddenāpi senaka

passa mittānukampāya samaggamhā sañātake.

Sūrena balavantena yo mittaṃ kurute dijo

evaṃ so sukhito hoti yathāhaṃ tavañca senakāti.

Tattha mittañcāti yaṃkañci attano mittañca. Suhadayañcāti suhadayasahāyañca sāmikaṭṭhānaṃ ayirañca karotheva. Nivatthakojova sarebhihantvāti ettha kojoti kavaco yathānāma paṭimukkakavaco sare abhihanati nivāreti evaṃ mayaṃpi mittabalena paccatthike abhihantvā puttehi saddhiṃ modāmāti vadati. Sakamittassa kammenāti sakassa mittassa parakkamena. Sahāyassāpalāyinoti sahāyassa apalāyino migarājassa. Lomahaṃsāti pakkhino amhākaṃ puttakā mañca kujjantaṃ hadayaṅgamaṃ madhurasaraṃ nicchāretvā upakujjanti. Samaṅgibhūtāti ekaṭṭhāne ṭhitā. Rājavatā suravatā ca atthoti yassa sīhasadiso rājā Ukkusakacchapasadisā ca sūrā mittā honti tena rājavatā suravatā ca attho sakkā pāpuṇituṃ. Bhavanti heteti yo ca sampannasakho paripuṇṇamittadhammo tassa hete sahāyā bhavanti. Uggatattoti sirisobhaggena uggatabhāvo. Asmiñca loketi idhalokasaṅkhāte asmiṃ loke modati. Kāmakāmīti sāmikaṃ ālapati so hi kāme kāmayanto kāmakāmināma. Samaggamhāti samaggā jātamhā. Sañātaketi ñātakehi puttehi saddhiṃ.

Evaṃ sā chahi gāthāhi mittadhammassa guṇaṃ kathesi. Te sabbepi sahāyakā mittadhammaṃ abhinditvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idānevesa bhariyaṃ nissāya sukhappatto pubbepi sukhappattoyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā seno ca senī ca jāyapatikā ahesuṃ puttakacchapo rāhulo pitā mahāmoggallāno ukkuso sārīputto sīho pana ahamevāti.

Mahāukkusajātakaṃ tatiyaṃ.