๕. ภิสชาดก

5. Bhiṃsakajātakaṃ.

Assaṃ gavaṃ rajaṭaṃ jātarūpanti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana kusarājajātake āvībhavissati.

Tadā pana satthā saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosīti pucchitvā saccaṃ bhanteti kiṃ paṭiccāti kilesaṃ bhanteti vutte bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā kasmā kilesaṃ paṭicca ukkaṇṭhitosi porāṇakapaṇḍitā anuppanne buddhe bāhirakapabbajjaṃ pabbajitvā vatthukāmakilesakāme ārabbha uppajjanakasaññaṃ sapathaṃ katvā vihariṃsūti vatvā atītaṃ āhari

atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti. Mahākāñcanakumārotissa nāmaṃ kariṃsu. Athassa padasā vicaraṇakāle aparopi putto jāyi upakāñcanakumāroti nāmaṃ kariṃsu. Evaṃ paṭipāṭiyā satta puttā ahesuṃ. Sabbakaniṭṭhā panekā dhītā. Tassā kāñcanadevīti nāmaṃ kariṃsu. Mahākāñcanakumāro vayappatto takkasilato sabbasippāni uggaṇhitvā āgacchi. Atha naṃ mātāpitaro gharāvāsena bandhitukāmā attano samānajātikulato te dārikaṃ āneyyāma gharāvāsaṃ saṇṭhapehīti vadiṃsu. Ammatātā na mayhaṃ gharāvāsenattho mayhaṃ hi tayo bhavā ādittāviya sappaṭibhayā bandhanāgārāviya palibandhanā ukkārabhūmiviya paramajegucchā hutvā upaṭṭhahanti mayā supinenapi methunadhammo na diṭṭhapubbo aññe vo puttā atthi te gharāvāsena nimantethāti vatvā punappunaṃ yācitopi sahāye pesetvā tehi yācitopi na icchi. Atha naṃ sahāyā samma kiṃ pana tvaṃ paṭṭhento kāme paribhuñjituṃ na icchasīti pucchiṃsu. So tesaṃ nekkhammajjhāsayataṃ ārocesi. Taṃ sutvā mātāpitaro sesaputte nimantesuṃ. Tepi na icchiṃsu. Kāñcanadevī na icchatiyeva. Aparabhāge mātāpitaro kālamakaṃsu. Mahākāñcanapaṇḍito mātāpitūnaṃ kattabbakiccaṃ katvā asītikoṭidhanena kapaṇadaliddakānaṃ mahādānaṃ datvā cha bhātaro bhaginiṃ ekaṃ dāsaṃ ekaṃ dāsiṃ ekaṃ sahāyakañca ādāya mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā himavantaṃ pāvisi. Te tattha padumasaraṃ nissāya ramaṇīyabhūmibhāge assamaṃ katvā pabbajitvā vanamūlaphalāhārehi yāpayiṃsu. Te araññaṃ gacchantā ekatova gantvā yattheko phalaṃ vā pattaṃ vā passati tattha itarepi pakkositvā diṭṭhasutādīni kathentā Uccinanti. Gāmassa kammaṭṭhānaṃviya hoti. Ācariyo mahākāñcanatāpaso cintesi amhākaṃ asītikoṭidhanaṃ chaḍḍetvā pabbajitānaṃ evaṃ loluppavasena phalāphalatthāya vicaraṇaṃnāma appaṭirūpaṃ ito paṭṭhāya ahameva phalaṃ āharissāmīti. So assamaṃ patvā sabbepi te sāyaṇhasamaye sannipātetvā tamatthaṃ ārocetvā tumhe idheva samaṇadhammaṃ karonto acchatha ahaṃ phalāphalaṃ āharissāmīti āha. Atha naṃ upakāñcanādayo mayaṃ ācariya tumhe nissāya pabbajitā tumhe idheva samaṇadhammaṃ karotha bhagini no idheva hotu dāsīpi tassā santike acchatu mayaṃ aṭṭha janā vārena phalāphalaṃ āharissāma tumhe pana tayo vāramuttakā hothāti vatvā paṭiññaṃ gaṇhiṃsu. Tato paṭṭhāya aṭṭhasu janesu ekeko vārena vārena phalāphalāni āharati. Sesā attano sālāyameva honti akāraṇena ekato bhavituṃ na labhanti. Vārappatto phalāphalaṃ āharitvā eko pāsāṇo atthi tattha pāsāṇaphalake phalāphale ekādasa koṭṭhāse katvā gaṇḍisaññaṃ datvā attano koṭṭhāsaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Sesā gaṇḍisaññāya nikkhamitvā ullolasaddaṃ akatvā gāravaparihārena gantvā attano pāpuṇanakoṭṭhāsaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karonti. Aparabhāge bhiṃsāni āharitvā khādantā tejatapā ghoratapā paramājitindriyā kasiṇaparikammaṃ karontā vihariṃsu. Atha tesaṃ sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakkopi kāmādhimuttā nukho ime isayo noti āsaṅkaṃ karotiyeva. So Ime tāva isayo parigaṇhissāmīti cintetvā attano ānubhāvena mahāsattassa koṭṭhāsaṃ tayo divase antaradhāpesi. So paṭhamadivase koṭṭhāsaṃ adisvā mama koṭṭhāso pammuṭṭho bhavissatīti cintesi dutiyadivase mama dosena bhavitabbaṃ paṇāmavasena mama koṭṭhāsaṃ na ṭhapesi maññeti cintesi tatiyadivase kena nukho kāraṇena mayhaṃ koṭṭhāsaṃ na ṭhapesi sace me doso bhavissati khamāpessāmīti sāyaṇhasamaye gaṇḍisaññaṃ adāsi. Sabbe sannipatitvā kena gaṇḍisaññā dinnāti āhaṃsu. Mayā tātāti. Kiṃkāraṇā ācariyāti. Tātā tatiyadivase kena phalāphalaṃ ābhatanti. Eko uṭṭhāya mayā ācariyāti vanditvā aṭṭhāsi. Sesakoṭṭhāse karontena te mayhaṃ koṭṭhāso kato no vāti. Āma ācariya jeṭṭhakakoṭṭhāso me katoti. Hīyo kenābhatanta. Mayāpīti aparo uṭṭhāya vanditvā aṭṭhāsi. Koṭṭhāsaṃ karonto maṃ anussari no vāti. Tumhākaṃ me jeṭṭhakakoṭṭhāso ṭhapitoti. Ajja kenābhatanti. Mayāti aparo uṭṭhāya vanditvā aṭṭhāsi. Koṭṭhāsaṃ karonto maṃ anussari no vāti. Tumhākaṃ me jeṭṭhakakoṭṭhāso katoti. Tātā ajja mayhaṃ koṭṭhāsaṃ alabhantassa tayo divasā paṭhamadivase koṭṭhāsaṃ adisvā koṭṭhāsaṃ karonto maṃ pammuṭṭho bhavissatīti cintesiṃ dutiyadivase mama koci doso bhavissatīti cintesiṃ ajja pana sace me doso atthi khamāpessāmīti cintetvā gaṇḍisaññāya tumhe sannipātesiṃ Ete bhiṃsakoṭṭhāse tumhe karimhāti vadatha ahaṃ na labhāmi etesaṃ thenetvā khādakaṃ ñātuṃ vaṭṭati kāme pahāya pabbajitānaṃ bhiṃsamattaṃ thenanaṃnāma appaṭirūpanti. Te tassa kathaṃ sutvā aho sāhasikakammanti sabbeva ubbegacittā ahesuṃ. Tasmiṃ assamapade vanajeṭṭharukkhadevatā viṭapā otaritvā āgantvā tesaññeva santike nisīdi. Āneñjakaraṇaṃ kāriyamāno dukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto ālānaṃ bhinditvā palāyitvā araññaṃ paviṭṭho eko vāraṇo kālena kālaṃ isigaṇaṃ vandati. Sopi āgantvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Sappakīlāpanako eko vānaro ahituṇḍakassa hatthato muccito araññaṃ pavisitvā tattheva assame vasati. Sopi taṃ divasaṃ isigaṇaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Sakko isigaṇaṃ parigaṇ hissāmīti tesaṃ santike adissamānakāyo aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe bodhisattassa kaniṭṭho upakāñcanatāpaso uṭṭhāyāsanā bodhisattaṃ vanditvā sesānaṃ apacitiṃ dassetvā ācariya ahaṃ aññaṃ apaṭṭhapetvā attānaññeva sodhetuṃ labhāmīti pucchi. So āma labhasīti. So isigaṇamajjhe ṭhatvā sace te mayā bhiṃsāni khāditāni evarūponāma homīti sapathaṃ karonto paṭhamaṃ gāthamāha

assaṃ gavaṃ rajaṭaṃ jātarūpaṃ

bhariyañca so labhataṃ manāpaṃ

puttehi dārehi samaṅgi hotu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsīti.

Tattha assaṃ gavanti idaṃ so yattakāni piyavatthūni honti tehi vippayogehi tattakāni sokadukkhāni uppajjantīti vatthukāme garahanto āhāti veditabbo.

Taṃ sutvā isigaṇo mārisa mārisa kathaṃ atibhāriyo te sapathoti kaṇṇe pidahi. Bodhisatto pana tāta atibhāriyo te sapatho na tvaṃ khādasi tava pattāsane nisīdāti āha. Tasmiṃ sapathaṃ katvā nisinne dutiyabhātā uṭṭhāya mahāsattaṃ vanditvā sapathena attānaṃ sodhento dutiyaṃ gāthamāha

mālañca so kāsikacandanañca

dhāretu puttassa bahū bhavantu

kāmesu tibbaṃ kurutaṃ apekkhaṃ

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsīti.

Tattha tibbanti vatthukāmakilesakāmesu bahalaṃ apekkhaṃ karotūti. Idaṃ so yassetesu tibbā apekkhā so tehi vippayogehi mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇātīti dukkhapaṭikkhepanavaseneva āha.

Tasmiṃ nisinne sesāpi attano ajjhāsayānurūpena taṃ taṃ gāthaṃ abhāsiṃsu

pahūtadhañño kasimā yasassī

putte gihī dhanimā sabbakāme

vayaṃ apassaṃ gharamāvasātu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So khattiyo hotu pasayhakārī

rājādhirājā balavā yasassī

so cāturantaṃ mahimāvasātu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So brāhmaṇo hotu avītarāgo

muhuttanakkhattapathesu yutto

pūjetu naṃ raṭṭhapatī yasassī

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Ajjhāyikaṃ sabbamantañca vedaṃ

tapassinaṃ maññatu sabbaloko

pūjentu naṃ jānapadā samecca

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Catussadaṃ gāmavaraṃ samiddhaṃ

dinnaṃ hi so bhuñjatu vāsavena

avītarāgo maraṇaṃ khipetu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So gāmaṇi hotu sahāyamajjhe

naccehi gītehi pamodamāno

mā rājato byasanamalattha kiñci

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Yaṃ ekarājā paṭhaviṃ vijitvā

itthīsahassāna ṭhapetu aggaṃ

sīmantinīnaṃ pavarā bhavātu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Dāsīnaṃ hi sā sabbasamāgatānaṃ

bhuñjeyya sādhuṃ avikampamānā

carātu lābhena vikatthamānā

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Āvāsiko hotu mahāvihāre

navakammiko hotu kajaṅgalāyaṃ

ālokasandhiṃ divasā karotu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So bajjhatu pāsasatebhi chabbhi

rammā vanā nīyatu rājadhāniṃ

guttehi so haññatu pācanebhi

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Alakkamālī tipukaṇṇaviddho

laṭṭhihato sappamukhaṃ upetu

sakañca baddho visikhaṃ carātu

bhiṃsāni te brāhmaṇa yo ahāsīti.

Tattha tatiyena vuttagāthāya kasimāti sampananakasikammo. Putte gihī dhanimā sabbakāmeti putte labhatu gihī hotu sattavidhena dhanimā hotu rūpādibhede sabbakāme labhatu. Vayaṃ apassanti mahallakakāle pabbajjānurūpaṃpi attano vayaṃ apassanto pañcakāmaguṇasamiddhaṃ gharameva āvasatūti idaṃ so pañcakāmaguṇasamiddho kāmaguṇavippayogena mahāvināsaṃ pāpuṇātīti dassetuṃ kathesi. Catutthena vuttagāthāya rājādhirājāti rājūnaṃ antare atirājāti idaṃ so issarānaṃnāma issariye parigalite mahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti rajje dosaṃ dassento kathesi. Pañcamena vuttagāthāya avītarāgoti purohitaṭṭhānataṇhāya sataṇhoti idaṃ so purohitasseva purohicceva galite mahantaṃ domanassaṃ uppajjatīti dassetuṃ kathesi. Chaṭṭhena vuttagāthāya tapassīnanti tapassī sīlasampannoti taṃ maññatu idaṃ so lābhasakkārāpagamena mahantaṃ domanassaṃ uppajjatīti lābhasakkāragarahavasena kathesi. Sahāyakatāpasena vuttagāthāya catussadanti ākiṇṇamanussatāya manussehi pahutadhaññatāya dhaññena sulabhadārūhi sampannodakatāya udakenāti catūhi ussannaṃ ussadasamannāgatanti attho. Vāsavenāti vāsavena dinnaṃviya acalaṃ vāsavato laddhavarānubhāvena taṃ rājānaṃ ārādhetvā tena dinnantipi attho. Avītarāgoti kaddame sukarādayoviya kāmapaṅke nimuggova hutvā. Iti so kāmānaṃ ādīnavaṃ kathento evamāha. Dāsena vuttagāthāya gāmaṇīti gāmajeṭṭhako ayaṃpi kāme garahantoyeva evamāha. Kāñcanadeviyā vuttagāthāya yanti yaṃ itthinti attho. Ekarājāti aggarājā. Itthīsahassānanti vacanamaṭṭhatāya vuttaṃ soḷasannaṃ itthīsahassānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapetūti attho. Sīmantinīnanti sīmantadharānaṃ itthīnanti attho. Iti esā itthībhāve ṭhitāpi duggandhagūtharāsiviya kāme garahantīyeva evamāha. Dāsiyā vuttagāthāya sabbasamāgatānanti sabbesaṃ sannipatitānaṃ majjhe nisīditvā akampamānā anosakkamānā sādhurasaṃ bhuñjatūti attho dāsīnaṃ kira sāmikānaṃ santike nisīditvā bhuñjanaṃnāma appiyaṃ iti sā attano appiyatāya evamāha. Carātūti caratu. Paralābhena vikatthamānāti lābhahetu kuhakakammaṃ karontī lābhasakkāraṃ uppādentīti attho iminā sā dāsībhāve ṭhitāpi kilesavatthumeva garahatīti. Devatāya vuttagāthāya āvāsikoti āvāsajagganako. Kajaṅgalāyanti evaṃnāmake nagare tattha kira dabbasambhārā sulabhā. Ālokasandhiṃ divasāti ekadivaseneva vātapānaṃ karotu so kira devaputto kassapabuddhakāle kajaṅgalanagaraṃ nissāya yojanike jiṇṇamahāvihāre āvāsikasaṅghatthero hutvā jiṇṇavihāre navakammaṃ karontova mahādukkhaṃ anubhavi tasmā tadeva dukkhaṃ ārabbha evamāha. Hatthinā vuttagāthāya pāsasatebhīti bahūhi pāsehi. Chabbhīti catūsu pādesu gīvāya kaṭibhāge cāti chasu ṭhānesu. Guttehīti dikaṇṭakehi dīghalaṭṭhīhi. Pācanebhīti rasapācanehi aṅkusakehi so vāraṇo kira attanā anubhūtaṃ dukkhaññeva ārabbha evamāha. Vānarena vuttagāthāya alakkamālīti ahituṇḍikena kaṇṭhe parikkhipitvā ṭhapitāya alakkamālāya samannāgato. Tipukaṇṇaviddhoti tipupilandhanena pilandhakaṇṇo. Laṭṭhihatoti sappakīḷaṃ sikkhāpiyamāno laṭṭhiyā hato hutvā esopi ahituṇḍikahatthe attanā anubhūtadukkhameva sandhāya evamāha.

Evaṃ terasahi janehi sapathe kate mahāsatto cintesi kadāci ime ayaṃ anaṭṭhameva naṭṭhanti kathetīti mayi āsaṅkaṃ kareyyuṃ ahaṃpi sapathaṃ karomīti sapathaṃ karonto imaṃ gāthamāha

yo ve anaṭṭhaṃ naṭṭhanti āha

kāmeva so labhatu bhuñjatu ca

agāramajjhe maraṇaṃ upetu

yo vābhonto saṅkati kañcidevāti.

Tattha bhontoti ālapanaṃ idaṃ vuttaṃ hoti bhavanto yo anaṭṭhe koṭṭhāse naṭṭhamevāti vadati yo vā tumhesu kañci āsaṅkati so pañcakāmaguṇe labhatuceva bhuñjatu ca ramaṇīyameva pabbajjaṃ alabhitvā agāramajjheyeva maratūti.

Isīhi pana sapathe kate sakko bhāyitvā ahaṃ imepi vīmaṃsanto bhiṃsāni antaradhāpesiṃ ime chaḍḍitakhelapiṇḍaṃviya kāme garahantā sapathaṃ karonti kāmaguṇagarahakāraṇaṃ te pucchissāmīti cintetvā dissamānarūpo bodhisattaṃ vanditvā pucchanto anantaraṃ gāthamāha

yadesamānā vicaranti loke

iṭṭhañca kantañca bahūnametaṃ

Piyaṃ manuññaṃ idha jīvaloke

kasmā isayo nappasaṃsanti kāmeti.

Tattha yadesamānāti yaṃ vatthukāmaṃ kilesakāmañca kasigorakkhādīhi samavisamakammehi pariyesamānā sattā loke vicaranti etaṃ bahūnaṃ devamanussānaṃ iṭṭhañca kantañca piyañca manuññañca kasmā isayo nappasaṃsanti kāmeti attho. Kāmeti iminā taṃ vatthuṃ sarūpato dasseti.

Athassa pañhaṃ visajjento mahāsatto dve gāthā abhāsi

kāmesu ve haññare bajjhare ca

kāmesu dukkhañca bhayañca jātaṃ

kāmesu bhūtādhipatī pamattā

pāpāni kammāni karonti mohā.

Te pāpadhammā pasavetvā pāpaṃ

kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti

ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā

tasmā isayo nappasaṃsanti kāmeti.

Tattha kāmesūti kāmahetu kāme nissāya kāyaduccaritādīni karontīti attho. Haññareti daṇḍādīhi haññanti. Bajjhareti rajjubandhanādīhi bajjhanti. Dukkhanti kāyikacetasikaṃ asātaṃ dukkhaṃ. Bhayanti attānuvādādikaṃ sabbabhayaṃ. Bhūtādhipatīti sakkaṃ ālapati. Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvāti evarūpaṃ dosaṃ so panesa ādīnavo dukkhakkhandhādīhi suttehi dīpetabboti.

Sakko mahāsattassa kathaṃ sutvā saṃviggamānaso anantaraṃ gāthamāha

vīmaṃsamāno isino bhisāni

tīre gahetvāna thale nidhesiṃ

suddhā apāpā isayo vasanti

etāni te brahmacārī bhiṃsānīti.

Tattha vīmaṃsamānoti bhante ahaṃ ime isayo kāmādhimuttā vā no vāti vīmaṃsamāno. Isinoti tava mahesino santakāni bhiṃsāni. Tīre gahetvānāti tīre nikkhittāni gahetvā thale ekamante nidhesiṃ. Suddhāti idāni mayā tumhākaṃ sapathakiriyāya ñātaṃ ime isayo suddhā apāpā hutvā vasantīti.

Taṃ sutvā bodhisatto āha

na te naṭā no pana kīḷaneyyā

na bandhavā no pana te sahāyā

kasmiṃ paravambhaṃ sahassanetta

isībhi tvaṃ kīḷasi devarājāti.

Tattha na te naṭāti devarāja mayaṃ tava naṭā vā kīḷitabbayuttakā vā kenaci na homa nāpi tava ñātakāva na sahāyā atha tvaṃ kismiṃ paravambhaṃ katvā kiṃ nissāya isīhi saddhiṃ kīḷasīti attho.

Atha naṃ sakko khamāpento vīsatimaṃ gāthamāha

ācariyo mesi pitā ca mayhaṃ

esā patiṭṭhā khalitassa brahme

ekāparādhaṃ khamatu bhūripañña

na paṇḍitā kopabalā bhavantīti.

Tattha esā patiṭṭhāti esā tava pādacchāyā ajja mama khalitassa patiṭṭhā hotu. Kopabalāti paṇḍitānāma khantibalā bhavanti na kopabalāti.

Mahāsatto sakkassa devarañño khamitvā sayaṃ isigaṇaṃ khamāpento itaraṃ gāthamāha

suvāsitaṃ isīnaṃ ekarattiṃ

yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiddasāma

sabbeva bhonto sumanā bhavantu

yaṃ brāhmaṇo paccupādi bhiṃsānīti.

Tattha suvāsitaṃ isīnaṃ ekarattinti āyasmantānaṃ ekarattiṃpi imasmiṃ araññe vasitaṃ suvasitameva kiṃkāraṇā yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiṃ addasāma sace mayaṃ nagare vasimhā imaṃ na addasamhā. Bhontoti bhavanto sabbe sumanā bhavantu somanassā bhavantu sakkassa devarañño khamantu kiṃkāraṇā yaṃ brāhmaṇo paccupādi bhiṃsānīti yasmā tumhākaṃ ācariyo bhiṃsāni paṭilabhatīti.

Sakko isigaṇaṃ vanditvā devalokameva gato. Isigaṇopi Jhānābhiññā nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā evaṃ bhikkhave porāṇakapaṇḍitā sapathaṃ katvā kilese jahiṃsūti vatvā saccāni pakāsesi. Saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi jātakaṃ samodhānento puna satthā tisso osānagāthā abhāsi

ahañca sārīputto ca moggallāno ca kassapo

anuruddho puṇṇānando tadāsuṃ satta bhātaro.

Bhaginī uppalavaṇṇā dāsī khujjuttarā tadā

citto gahapati dāso yakkho sātāgiro tadā.

Pālileyyo tadā nāgo madhuro seṭṭho ca vānaro

kāḷudāyī tadā sakko evaṃ dhāretha jātakanti.

Bhiṃsakajātakaṃ pañcamaṃ.