๑๐. จัมเปยยชาดก

๑๐. จัมเปยยชาดก (๕๐๖)

ว่าด้วยพญานาคจัมเปยยะ

(พระราชาทรงเห็นนางนาคสุมนาอยู่ในอากาศ จึงตรัสว่า)

เธอเป็นใครกันหนอ รัศมีช่างงามผ่องใสดุจสายฟ้า

อุปมาเหมือนดาวประกายพรึก ข้าพเจ้าไม่เข้าใจเธอว่า

เป็นเทพธิดา หญิงคนธรรพ์ หรือหญิงมนุษย์หนอ

(นางนาคสุมนาได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงตรัสตอบว่า)

ขอเดชะพระมหาราช หม่อมฉันมิใช่เทพธิดา

มิใช่หญิงคนธรรพ์ มิใช่หญิงมนุษย์

หม่อมฉันเป็นนางนาคกัญญา มาที่นี้เพราะเหตุอย่างหนึ่ง

(พระราชาตรัสถามว่า)

เธอมีจิตกระวนกระวาย อินทรีย์เศร้าหมอง

มีหยาดน้ำตาไหลนองหน้า แม่นาง เชิญบอกมาเถิด

อะไรของเธอหาย หรือเธอปรารถนาสิ่งใด จึงมาที่นี้

(นางนาคสุมนาตอบว่า)

ก็ชาวโลกร้องเรียกสัตว์ใดว่า อุรคชาติ ผู้มีเดชยิ่งใหญ่

ขอเดชะ พระองค์ผู้จอมชน ชนทั้งหลายเรียกสัตว์นั้นว่า นาค

ชายผู้ต้องการเลี้ยงชีพได้จับนาคนั้นมา

นาคนั้นเป็นสามีหม่อมฉัน

ขอพระองค์โปรดทรงปล่อยนาคนั้นจากเครื่องผูกเถิดเพคะ

(พระราชาตรัสถามว่า)

นาคราชนี้ประกอบด้วยกำลังและความเพียร

กลับมาตกอยู่ในเงื้อมมือของคนวณิพกได้อย่างไร

แม่นางนาคกัญญา ขอแม่นางจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา

เราจะรู้ว่า นาคราชถูกจับมาได้อย่างไร

(นางนาคสุมนาตอบว่า)

แท้จริง นาคราชนั้นประกอบด้วยกำลังและความเพียร

พึงกระทำแม้พระนครให้เป็นเถ้าธุลีได้

แต่เพราะนาคราชเป็นผู้นบนอบพระธรรม

ฉะนั้น จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะ

ขอเดชะพระมหาราช นาคราชอธิษฐานจาตุททสีอุโบสถ

และปัณณรสีอุโบสถ นอนรักษาอุโบสถอยู่ใกล้หนทางสี่แพร่ง

ชายผู้ต้องการเลี้ยงชีพได้จับนาคราชนั้นมา

นาคราชนั้นเป็นสามีหม่อมฉัน

ขอพระองค์โปรดปล่อยนาคราชนั้น

จากเครื่องพันธนาการเถิด เพคะ

(และนางอ้อนวอนพระราชานั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า)

นางนาค ๑๖,๐๐๐ นางสวมใส่กุณฑลแก้วมณี

นอนอยู่ในห้องใต้น้ำ

นางนาคแม้เหล่านั้นยึดเอานาคราชนั้นเป็นที่พึ่ง

ขอพระองค์โปรดปล่อยนาคราชไปโดยธรรม

ด้วยความไม่ผลุนผลัน ด้วยบ้านส่วย ๑๐๐ หลัง

ทองคำ ๑๐๐ แท่ง และโค ๑๐๐ ตัว

ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป

ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก

(พระราชาตรัสว่า)

เราจะปล่อยนาคราชไปโดยธรรม

ด้วยความไม่ผลุนผลัน ด้วยบ้านส่วย ๑๐๐ หลัง

ทองคำ ๑๐๐ แท่ง และโค ๑๐๐ ตัว

ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป

ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก

พ่อพราน เราจะให้ทองคำแก่ท่าน ๑๐๐ แท่ง

ต่างหูแก้วมณีมีค่ามาก และบัลลังก์ ๔ เหลี่ยม

มีสีอันเป็นสิริคล้ายดอกสามหาว

ภรรยาที่เหมาะสมกัน ๒ คน และโคอุสภะอีก ๑๐๐ ตัว

ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป

ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก

(นายพรานกราบทูลพระราชาว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน แม้จะทรงเว้นการพระราชทาน

เพียงพระดำรัสของพระองค์เท่านั้น

ข้าพระพุทธเจ้าก็จะปล่อยอุรคชาตินั้นจากเครื่องผูก

ขออุรคชาติผู้ได้รับการปล่อยตัวแล้วจงท่องเที่ยวไป

ขอนาคราชผู้ต้องการบุญจงพ้นจากเครื่องผูก

(พระศาสดาทรงประกาศความนั้นว่า)

พญานาคจัมเปยยะหลุดพ้นจากเครื่องพันธนาการแล้ว

ได้กราบทูลพระราชานั้นว่า ขอเดชะพระเจ้ากาสี

ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์

ขอเดชะ พระองค์ผู้ผดุงแคว้นกาสีให้เจริญ

ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์

ขอประคองอัญชลีต่อพระองค์

ขอเชิญเสด็จทอดพระเนตรนิเวศน์ของข้าพระองค์

(พระราชาตรัสว่า)

นาคราช แน่นอนทีเดียวที่เขาพูดกันว่า

มนุษย์กับอมนุษย์จะพึงคุ้นเคยกัน

เป็นเรื่องคุ้นเคยกันได้ยาก

แต่ถ้าท่านขอร้องเราเกี่ยวกับเรื่องนั้น

เราก็จะไปเยี่ยมที่อยู่ของท่าน

(ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์เมื่อจะปฏิญญาให้พระราชาทรงเชื่อ จึงกราบทูลว่า)

ขอเดชะพระมหาราช ถึงลมจะพัดพาเอาภูเขาไปได้ก็ดี

ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์จะพึงแผดเผาแผ่นดินก็ดี

แม่น้ำทุกสายจะพึงไหลทวนกระแสก็ดี

ถึงอย่างนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่พึงพูดเท็จแน่นอน

ขอเดชะพระมหาราช ถึงท้องฟ้าจะพึงถล่มทะลาย

น้ำทะเลจะพึงเหือดแห้ง

แผ่นดินซึ่งมีนามว่าภูตธาราและวสุนธราจะพึงม้วนเข้า

และภูเขาสิเนรุศิลาล้วนจะพึงถอนขึ้นทั้งรากก็ดี

ถึงอย่างนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่พึงพูดเท็จ

(พระราชาไม่ทรงเชื่อจึงตรัสซ้ำอีกว่า)

นาคราช แน่นอนทีเดียวที่เขาพูดกันว่า

มนุษย์กับอมนุษย์จะพึงคุ้นเคยกัน

เป็นเรื่องคุ้นเคยกันได้ยาก

แต่ถ้าท่านขอร้องเราเกี่ยวกับเรื่องนั้น

เราก็จะไปเยี่ยมที่อยู่ของท่าน

(และตรัสคาถาต่อไปว่า)

พวกท่านเป็นผู้มีพิษร้ายแรงยิ่งนัก

มีเดชมาก และก็โกรธง่าย

ท่านหลุดพ้นจากเครื่องผูกเพราะเรา

ควรจะรู้คุณที่เรากระทำแล้ว

(พระโพธิสัตว์เมื่อจะทำปฏิญญาอีก จึงกราบทูลว่า)

ผู้ใดถูกขังติดอยู่ในกระชังใกล้จะตาย

ยังไม่รู้จักบุญคุณที่พระองค์ทรงทำแล้วเช่นนั้น

ขอผู้นั้นจงหมกไหม้อยู่ในนรกที่โหดร้าย

อย่าได้ความสำราญทางกายอย่างใดอย่างหนึ่งเลย

(พระราชาทรงชมเชยพระโพธิสัตว์นั้นว่า)

ขอปฏิญญาของท่านจงเป็นสัตย์จริงเถิด

ขอท่านอย่าเป็นผู้มีนิสัยมักโกรธและผูกโกรธ

ขอครุฑทั้งหลายจงงดเว้นตระกูลนาคของท่านทั้งมวล

เหมือนบุคคลงดเว้นไฟในคิมหันตฤดู

(ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็ได้ชมเชยพระราชาว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน

พระองค์ทรงอนุเคราะห์ตระกูลนาค

เหมือนมารดาอนุเคราะห์บุตรสุดที่รักคนเดียว

ข้าพระพุทธเจ้าพร้อมกับตระกูลนาค

จะทำการขวนขวายตอบแทนพระองค์อย่างโอฬาร

(พระราชาทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปยังภพนาค จึงรับสั่งว่า)

เจ้าพนักงานทั้งหลายจงเทียมราชรถที่งามวิจิตร

จงเทียมม้าอัสดรที่ฝึกดีแล้ว ซึ่งเกิดในแคว้นกัมโพชะ

อนึ่ง จงผูกช้างตัวประเสริฐ

ซึ่งประดับด้วยสุวรรณวัตถาภรณ์

เราจะไปเยี่ยมนิเวศน์ของนาคราช

(พระศาสดาตรัสพระคาถาว่า)

เจ้าพนักงานตีกลอง ตะโพน แกว่งบัณเฑาะว์ เป่าสังข์

ต่อพระเจ้าอุคคเสน พระราชามีหมู่นารีแวดล้อม

เสด็จไปท่ามกลางหมู่นารีงดงามยิ่งนัก

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเรื่องนั้น จึงตรัสว่า)

พระราชาผู้ผดุงแคว้นกาสีให้เจริญ

ได้ทอดพระเนตรภูมิภาคที่วิจิตรด้วยทรายทอง

และปราสาททอง ซึ่งปูด้วยแผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์

พระราชาพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของพญานาคจัมเปยยะ

ซึ่งประดับตบแต่งไว้แล้ว อันมีรัศมีโอภาสเปล่งปลั่ง

ดุจดังแสงอาทิตย์แรกอุทัย และประดุจดังสายฟ้าในกลุ่มเมฆ

พระเจ้ากาสีพระองค์นั้น

เสด็จทอดพระเนตรจนทั่วพระนิเวศน์ของพญานาคจัมเปยยะ

ที่ดารดาษด้วยพฤกษชาตินานาพันธุ์

ซึ่งอบอวลด้วยกลิ่นหอมนานาประการ

เมื่อพระเจ้ากาสีเสด็จไปยังนิเวศน์ของพญานาคจัมเปยยะ

เหล่าทิพย์ดนตรีก็บรรเลง ทั้งเหล่านางนาคกัญญาก็ฟ้อนรำ

พระเจ้ากาสีเสด็จขึ้นสู่นาคนิเวศน์

ซึ่งมีหมู่นางนาคกัญญาตามเสด็จ

ทรงพอพระทัย ประทับนั่งบนภัทรบิฐทองคำ

มีพนักอิงฉาบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์หอมซึ่งเป็นทิพย์

พระองค์เสวยและทรงรื่นรมย์อยู่ในนาคพิภพนั้นแล้ว

ได้ตรัสกับพญานาคจัมเปยยะว่า ท่านมีวิมานอันประเสริฐเหล่านี้

ซึ่งรัศมีเปล่งปลั่งดังรัศมีดวงอาทิตย์ วิมานเช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี

นาคราช เพื่อประสงค์อะไรอีก ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่

นางนาคกัญญาเหล่านั้นสวมสังวาลทองคำ

ใส่เสื้อผ้าสวยงาม มีองคุลีกลมกลึง มีฝ่ามือฝ่าเท้าแดง

ผิวพรรณไม่ทรามเลย คอยประคองให้ท่านดื่มน้ำทิพย์

ความงามเช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี

นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่

อนึ่ง ในพิภพของท่าน แม่น้ำเหล่านี้

ดาษดื่นด้วยฝูงปลามีเกล็ดหนานานาชนิด

มีนกเงือกเปล่งสำเนียงเสียงร้องอยู่ระงมไพร มีท่าน้ำที่สวยงาม

นทีทิพย์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี

นาคราช เพื่อประสงค์อะไรอีก ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่

ฝูงนกกระเรียน นกยูง หงส์ และนกดุเหว่าทิพย์

ต่างพากันเปล่งสำเนียงประสานเสียงอย่างไพเราะ โผผินไปมา

ปักษีทิพย์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี

นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่

ต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นหมากเม่า ต้นหว้า

ต้นราชพฤกษ์ และต้นแคฝอย ผลิดอกออกผลบานสะพรั่ง

รุกขชาติอันเป็นทิพย์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี

นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่

อนึ่ง รอบๆ สระโบกขรณีของท่าน

ทิพยสุคนธ์เหล่านี้หอมฟุ้งตลบอบอวล ไม่ขาดสาย

ทิพยสุคนธ์เช่นนี้ในมนุษยโลกไม่มี

นาคราช เพื่อประสงค์อะไร ท่านจึงยังบำเพ็ญตบะอยู่

(นาคราชกราบทูลว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน ข้าพระพุทธเจ้าบำเพ็ญตบะ

เพราะเหตุแห่งบุตร เพราะเหตุแห่งทรัพย์สมบัติ

หรือแม้เพราะเหตุแห่งอายุก็หาไม่

แต่เพราะข้าพระพุทธเจ้าปรารถนากำเนิดแห่งมนุษย์

เพราะเหตุนั้น จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะอยู่

(พระราชาทรงชมเชยพระโพธิสัตว์ว่า)

ท่านมีดวงเนตรแดง มีรัศมีเปล่งปลั่ง

ประดับตบแต่งอย่างสวยงาม

ตัดผมโกนหนวดเรียบร้อย ชโลมลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์แดง

เปล่งรัศมีไปทั่วทิศ ดุจราชาแห่งคนธรรพ์

ท่านถึงพร้อมด้วยเทพฤทธิ์ มีอานุภาพยิ่งใหญ่

เพียบพร้อมด้วยกามทั้งสิ้น

นาคราช เราขอถามเนื้อความนั้นกับท่าน

มนุษยโลกมีอะไรประเสริฐกว่านาคพิภพนี้หรือ

เพียบพร้อมด้วยกามทั้งสิ้น

นาคราช เราขอถามเนื้อความนั้นกับท่าน

มนุษยโลกมีอะไรประเสริฐกว่านาคพิภพนี้หรือ

(นาคราชกราบทูลว่า)

ขอเดชะพระองค์ผู้จอมชน นอกจากมนุษยโลกแล้ว

ความบริสุทธิ์หรือความสำรวมย่อมไม่มี

ข้าพระพุทธเจ้าได้กำเนิดมนุษย์แล้ว

จะทำที่สุดแห่งการเกิดและการตาย

(พระราชาตรัสว่า)

ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต

คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นควรคบโดยแท้

ข้าพเจ้าเห็นนางนาคกัญญาและตัวท่านแล้ว

จะทำบุญให้มาก นะนาคราช

(นาคราชกราบทูลว่า)

ชนเหล่าใดมีปัญญา เป็นพหูสูต

คิดเหตุการณ์ได้เป็นอันมาก ชนเหล่านั้นควรคบโดยแท้

ขอเดชะพระมหาราช พระองค์เห็นนางนาคกัญญา

และข้าพระพุทธเจ้าแล้ว

โปรดทรงทำบุญให้มากเถิด

(พระโพธิสัตว์เมื่อจะแสดงทรัพย์จึงกราบทูลว่า)

ก็เงินทองของข้าพระพุทธเจ้านี้มีอยู่เพียงพอ

กองทองคำสูงประมาณชั่วลำตาล

พระองค์โปรดให้ขนไปจากที่นี่แล้วจงให้สร้างพระตำหนักทองคำ

และสร้างกำแพงเงินเถิด

อนึ่ง แก้วมุกดาประมาณ ๕,๐๐๐ เล่มเกวียน

ที่ปนกับแก้วไพฑูรย์

พระองค์โปรดให้ขนไปจากที่นี่แล้วจงลาดลงบนภาคพื้นภายในบุรี

เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาคพื้นจักไม่เป็นโคลนตม

และจะไม่มีฝุ่นละออง

ขอเดชะพระมหาราชผู้ประเสริฐ ทรงมีพระปรีชาอันล้ำเลิศ

ขอพระองค์โปรดเสวยราชสมบัติ

ครอบครองกรุงพาราณสีซึ่งมั่งคั่งสมบูรณ์

สง่างามล้ำเลิศดุจทิพยวิมานเห็นปานนี้เถิด

จัมเปยยชาดกที่ ๑๐ จบ