๑๔. อโยฆรชาดก

๑๔. อโยฆรชาดก (๕๑๐)

ว่าด้วยมหาสัตว์อโยฆรราช

(พระโพธิสัตว์อโยฆรราชเมื่อจะแสดงธรรมโปรดพระราชบิดา จึงตรัสว่า)

สัตว์ถือปฏิสนธิครั้งแรก อยู่ในครรภ์ตลอดคืนหนึ่ง

ดำเนินไปไม่หวนกลับเหมือนเมฆหมอกที่ตั้งขึ้นแล้วลอยผ่านไป

นรชนทั้งหลายประกอบพร้อมด้วยกำลังพล

สู้รบอยู่ในสงคราม จะไม่แก่ไม่ตายก็หาไม่

เพราะว่ามณฑลแห่งปาณสัตว์นั้นล้วนถูกชาติและชราเบียดเบียน

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า

จะประพฤติธรรม

พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้น

ทรงข่มขี่ราชศัตรู ผู้มีเสนาประกอบด้วยองค์ ๔

มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัว เอาชนะไปได้

แต่ไม่ทรงสามารถชนะเสนาแห่งพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า

จะประพฤติธรรม

พระราชาบางพวกแวดล้อมด้วยกองทัพช้าง กองทัพม้า

กองทัพรถ กองทัพพลเดินเท้า

ย่อมพ้นจากเงื้อมมือของปัจจามิตรได้

แต่ไม่อาจจะทรงพ้นจากพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

พระราชาทั้งหลายผู้ทรงกล้าหาญ ทรงหักค่าย

ทำลายนคร กำจัดมหาชนได้ด้วยกองทัพช้าง กองทัพม้า

กองทัพรถ กองทัพพลเดินเท้า

แต่ไม่อาจจะทรงหักราญพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

คชสารทั้งหลายตัวตกมัน มีมันแตกไหลเยิ้ม

ย่อมย่ำยีบ้านเมือง เข่นฆ่าประชาชนได้

แต่ไม่อาจจะย่ำยีพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

นายขมังธนูทั้งหลายผู้มีฝีมือฝึกปรือดีแล้ว เป็นผู้กล้าหาญ

สามารถยิงไปได้ไกล แม่นยำไม่ผิดพลาด

แต่ไม่อาจจะยิงพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

สระทั้งหลายย่อมเสื่อมสิ้นไป

พื้นปฐพีพร้อมทั้งภูเขาและราวป่าก็หมดสิ้นไป

ถึงทุกสิ่งทุกอย่างอยู่ตลอดกาลนานเข้าก็เสื่อมสิ้นไป

เพราะสังขารทั้งปวงนั้นย่อมแตกสลายไปตามกาลกำหนด

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

แท้จริง ชีวิตของเหล่าสัตว์ทั้งปวงทั้งหญิงชายในโลกนี้

มีสภาพหวั่นไหว ปั่นป่วน

เหมือนแผ่นผ้าของนักเลง เหมือนต้นไม้ที่เกิดใกล้ฝั่ง

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ทั้งคนหนุ่ม ทั้งคนแก่

ทั้งหญิง ทั้งชาย ทั้งบัณเฑาะก์ (กะเทย)

ย่อมมีกายแตกทำลายไปเหมือนผลไม้หล่นจากต้น

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ดวงจันทร์ซึ่งเป็นราชาแห่งดวงดาวเป็นฉันใด

วัยนี้หาเป็นฉันนั้นไม่ เพราะส่วนใดล่วงไปแล้ว

ส่วนนั้นเป็นอันล่วงไปแล้วในบัดนี้

อนึ่ง คนแก่เฒ่าชราแล้วหามีความยินดีไม่ ความสุขจะมีแต่ที่ไหน

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ยักษ์ ปีศาจ หรือแม้เปรตทั้งหลายเหล่านั้นโกรธขึ้นมาแล้ว

ย่อมเข้าสิงมนุษย์ทั้งหลายได้ แต่ไม่อาจจะเข้าสิงพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ยักษ์ ปีศาจ หรือแม้เปรตทั้งหลายเหล่านั้นโกรธขึ้นมาแล้ว

มนุษย์ทั้งหลายย่อมกระทำให้อดโทษได้ด้วยพลีกรรม

แต่จะทำพญามัจจุราชให้อดโทษด้วยพลีกรรมหาได้ไม่

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

พระราชาทั้งหลายทรงทราบความผิดอย่างชัดแจ้งแล้ว

จึงทรงลงอาชญาคนผู้มีความผิด

ผู้ประทุษร้าย และผู้เบียดเบียนประชาชน

แต่ไม่ทรงสามารถจะลงอาชญาพญามัจจุราชได้

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ชนทั้งหลายผู้กระทำความผิด ผู้ประทุษร้าย

และผู้เบียดเบียนเหล่านั้น

ย่อมได้เพื่อจะทูลเกล้าถวายฎีกาขอพระราชทานอภัยโทษ

แต่จะทำพญามัจจุราชให้อภัยโทษหาได้ไม่

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ความเพ่งเล็งด้วยความหวังดีว่า

ผู้นี้เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์

ผู้นี้เป็นคนมั่งคั่ง เป็นคนมีพลัง หรือเป็นคนมีเดช

ไม่ได้มีแก่พญามัจจุราชเลย

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

สิงโต เสือโคร่ง และแม้เสือเหลืองทั้งหลาย

ย่อมข่มขี่กัดกินสัตว์ที่ดิ้นรนไปมาได้

แต่ไม่อาจจะกัดกินพญามัจจุราชได้เลย

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

นักมายากลทั้งหลายเมื่อแสดงมายากลท่ามกลางสนาม

ย่อมลวงตาประชาชนให้หลงใหลได้เพียงนั้น

แต่ไม่อาจจะลวงตาพญามัจจุราชให้หลงใหลได้เลย

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

อสรพิษทั้งหลายตัวที่มีพิษร้ายกาจ

โกรธขึ้นมาแล้วย่อมขบกัดมนุษย์ทั้งหลายให้ตายได้

แต่ไม่อาจจะขบกัดพญามัจจุราชได้เลย

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

อสรพิษทั้งหลายโกรธขึ้นมาแล้วย่อมขบกัดผู้ใด

หมอผู้เยียวยายังถอนพิษในร่างกายของผู้นั้นได้

แต่ถอนพิษอันร้ายกาจของพญามัจจุราชหาได้ไม่

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

นายแพทย์ธรรมมนตรี ๑ นายแพทย์เวตดรุณ ๑

นายแพทย์โภชะ ๑ กำจัดพิษพญานาคทั้งหลายได้

แต่นายแพทย์เหล่านั้น ได้ยินว่า ได้ตายไปแล้วเช่นกันแล

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

แต่นายแพทย์เหล่านั้น ได้ยินว่า ได้ตายไปแล้วเช่นกันแล

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

วิทยาธรทั้งหลาย เมื่อร่ายเวทย์ชื่อโฆรมนต์

ย่อมหายตัวไปได้ด้วยโอสถทั้งหลาย

แต่จะร่ายเวทย์ไม่ให้พญามัจจุราชเห็นหาได้ไม่

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีความคิดว่า จะประพฤติธรรม

ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม

ธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้ว ย่อมนำความสุขมาให้

นี้เป็นอานิสงส์ในธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้ว

ผู้มีปกติประพฤติธรรมย่อมไม่ไปสู่ทุคติ

สภาวะทั้ง ๒ คือ ธรรมและอธรรม

หามีผลวิบากเสมอกันได้ไม่

เพราะอธรรมนำสัตว์ไปนรก

ส่วนธรรมยังสัตว์ให้ถึงสุคติโลกสวรรค์ ดังนี้

อโยฆรชาดกที่ ๑๔ จบ

รวมชาดกที่มีในนิบาตนี้ คือ

๑. มาตังคชาดก ๒. จิตตสัมภูตชาดก

๓. สีวิราชชาดก ๔. สิรีมันตชาดก

๕. โรหณมิคชาดก ๖. จูฬหังสชาดก

๗. สัตติคุมพชาดก ๘. ภัลลาติยชาดก

๙. โสมนัสสชาดก ๑๐. จัมเปยยชาดก

๑๑. มหาปโลภนชาดก ๑๒. ปัญจปัณฑิตชาดก

๑๓. หัตถิปาลชาดก ๑๔. อโยฆรชาดก

วีสตินิบาต จบ