๓. สุธาโภชนชาดก

Sudhābhojanajātakaṃ

naguttame girivare gandhamādaneti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dānajjhāsayaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.

So kira sāvatthiyaṃ eko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannacitto pabbajitvā sīlesu paripūrikārī dhutaṅgaguṇena samannāgato sabrahmacārīsu pavattamettacitto divasassa tikkhattuṃ buddhadhammasaṅghūpaṭṭhānesu appamatto ācārasampanno dānajjhāsayo sārāṇīyadhammapūrako ahosi. So attanā laddhaṃ paṭiggāhakesu vijjamānesu chinnabhatto hutvāpi detiyeva tasmā so dānajjhāsayo dānābhirato bhikkhusaṅghe pākaṭo ahosi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ āvuso asuko nāma bhikkhu dānajjhāsayo dānābhirato attanā laddhaṃ pasatamattaṃ pānīyaṃpi lobhaṃ chinditvā sabrahmacārīnaṃ deti bodhisattasseva ajjhāsayoti. Satthā taṃ kathaṃ dibbāya Sotadhātuyā sutvā gandhakuṭito nikkhamitvā āgantvā kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnāti pucchitvā imāya nāmāti vutte ayaṃ bhikkhave bhikkhu pubbe adānasīlo maccharī tiṇaggena telabindussāpi adātā ahosi atha naṃ ahaṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā dānaphalaṃ vaṇṇetvā dāne patiṭṭhapesiṃ so pasatamattaṃpi khuddakaṃ labhitvā adatvā na pivissāmīti mama santike varaṃ aggahesi tassa phalena dānajjhāsayo dānābhirato jātoti vatvā tuṇhī ahosi tehi bhikkhūhi desanānusandhikusalehi yācito atītaṃ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko gahapati addho ahosi mahaddhano asītikoṭivibhavo bodhisatto hutvā nibbatti. Athassa rājā seṭṭhiṭṭhānaṃ adāsi. So rājapūjito nāgarajanapadapūjito ahosi. So ekadivasaṃ attano sampattiṃ oloketvā cintesi ayaṃ yaso mayā atītabhave neva niddāyantena na kāyaduccaritādīni karontena laddho kāyasucaritādīni pūretvā laddho anāgatepi mayā mama patiṭṭhānaṃ kātuṃ vaṭṭatīti. So rañño santikaṃ gantvā deva mama ghare asītikoṭidhanaṃ atthi taṃ gaṇhāhīti vatvā na mayhaṃ tava dhanena attho bahu me dhanaṃ itopi yadicchasi taṃ gaṇhāhīti vutte kiṃ nu deva mama dhanaṃ dātuṃ labhāmīti āha. Atha raññā yathāruciṃ karohīti vutte catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāre cāti cha dānasālāyo kārāpetvā devasikaṃ devasikaṃ chasatasahassapariccāgaṃ karonto Mahādānaṃ pavattesi. So yāvajīvaṃ dānaṃ datvā imaṃ mana dānavaṃsaṃ mā upacchindathāti putte anusāsetvā jīvitapariyosāne sakko hutvā nibbatti. Puttopissa tatheva dānaṃ datvā cando hutvā nibbatti. Tassa putto suriyo hutvā nibbatti. Tassa putto mātali hutvā nibbatti. Tassa putto pañcasikho hutvā nibbatti. Tassa pana putto chaṭṭho seṭṭhiṭṭhānaṃ laddhā macchariyakosiyo nāma ahosi asītikoṭivibhavoyeva. So mama pitupitāmahā bālā ahesuṃ dukkhena sambhataṃ dhanaṃ chaḍḍesuṃ ahaṃ pana dhanaṃ rakkhissāmi kassaci kiñci na dassāmīti cintetvā dānasālā viddhaṃsetvā agginā jhāpetvā thaddhamaccharī ahosi. Athassa gehadvāre yācakā sannipatitvā bāhā paggayha mahāseṭṭhi mā attano pitupitāmahānaṃ dānavaṃsaṃ nāsayi dānameva dehīti mahāsaddena parideviṃsu. Sutvā mahājano macchariyakosiyena attano dānavaṃso upacchinnoti taṃ garahi. So lajjito nivesanadvāre yācakānaṃ āgatānaṃ nivāretuṃ ārakkhaṃ ṭhapesi. Te nippaccayā hutvā puna tassa gehadvāraṃ na olokesuṃ. So tato paṭṭhāya dhanameva saṃharati neva attanā paribhuñjati na puttadārādīnaṃ deti kañjikabilaṅgadutiyaṃ sakuṇḍakabhattaṃ paribhuñjati mūlaphalamattatantāni thūlavatthāni nivāsesi paṇṇachattakaṃ matthake dhāretvā jajjaragoṇayuttena jajjararathakena yāti. Iti tassa asappurisassa santakaṃ dhanaṃ sunakhena laddhaṃ nāḷikeraṃ viya ahosi.

So ekadivasaṃ rājūpaṭṭhānaṃ gacchanto anuseṭṭhiṃ ādāya gamissāmīti tassa gehaṃ agamāsi. Tasmiṃ khaṇe anuseṭṭhī puttadhītāhi parivuto navasappipakkamadhusakkharapuṇṇehi abhisaṅkhataṃ pāyāsaṃ bhuñjamāno hoti. So macchariyakosiyaṃ disvā āsanā vuṭṭhāya ehi mahāseṭṭhi imasmiṃ pallaṅke nisīda pāyāsaṃ bhuñjissāmāti āha. Tassa taṃ pāyāsaṃ disvā mukhe kheḷo uppajji bhuñjitukāmo ahosi evaṃ pana cintesi sacāhaṃ bhuñjissāmi anuseṭṭhino mama gehaṃ gatakāle paṭisakkāro kātabbo bhavissati evaṃ me dhanaṃ nassissati na bhuñjissāmīti. Atha naṃ punappunaṃ yāciyamānopi idāni me bhuttaṃ suhitosmīti na icchi. Anuseṭṭhimhi bhuñjante pana olokento mukhe sañjāyamānena kheḷena nisīditvā tassa bhattakiccāvasāne tena saddhiṃ rājanivesanaṃ gantvā rājanivesanā otaritvā attano gehaṃ anuppatto pāyāsataṇhāya pīḷiyamāno cintesi sacāhaṃ pāyāsaṃ bhuñjitukāmomhīti vakkhāmi mahājano bhuñjitukāmo bhavissati bahū taṇḍulādayo nassissanti na kassaci kathessāmīti. So rattindivaṃ pāyāsameva cintento vītināmetvāpi dhananāsabhayena kassaci akathetvāva pipāsaṃ adhivāsetvā anukkamena adhivāsetuṃ asakkonto upaṇḍūpaṇḍukajāto ahosi. Evaṃ santepi dhananāsabhayena akathento aparabhāge dubbalo hutvā sayanaṃ upaguyhitvā nipajji. Atha naṃ bhariyā upagantvā hatthena piṭṭhiṃ parimajjantā kinte sāmi aphāsukanti pucchi. Natthi bhaddeti. Taveva sarīre aphāsukaṃ atthīti. Mama sarīre aphāsukaṃ natthīti. Sāmi upaṇḍūpaṇḍukajātosi kiṃ nu te kāci cintā atthi udāhu rājā te kupito ādū puttehi avamāno kato athavā pana kāci taṇhā uppannāti. Āma taṇhā me uppannāti. Tenahi kathehīti. Sakkhissasi naṃ rakkhitunti. Rakkhitabbayuttakā ce rakkhissāmīti. Evaṃ santepi dhananāsabhayena kathetuṃ na ussahi. Tāya punappunaṃ pīḷiyamāno kathesi. Bhadde ahaṃ ekadivasaṃ anuseṭṭhiṃ navasappimadhusakkharapuṇṇābhisaṅkhataṃ pāyāsaṃ bhuñjantaṃ disvā tato paṭṭhāya tādisaṃ pāyāsaṃ bhuñjitukāmo jātoti. Asappurisa kiṃ tvaṃ duggatosi sakalanagaravāsīnaṃ pahonakaṃ pāyāsaṃ pacissāmīti. Athassa sīse daṇḍena paharaṇakālo viya ahosi. So tassā kujjhitvā jānāmihaṃ tava mahaddhanabhāvaṃ sace te kulagharā ābhataṃ atthi pāyāsaṃ pacitvā nāgarānaṃ dehīti āha. Tenahi ekavīthivāsīnaṃ pahonakaṃ katvā pacāmīti. Kiṃ te etehi attano santakaṃ khādantūti. Tenahi itocītoca sattasattagharavāsīnaṃ pahonakaṃ katvā pacāmīti. Kiṃ te etehīti. Tenahi imasmiṃ gehe parijanassāti. Kiṃ te etenāti. Tenahi bandhujanasseva pahonakaṃ katvā pacāmīti. Kiṃ te etenāti. Tenahi tuyhañca mayhañca pacissāmīti. Kāsi tvaṃ na tuyhaṃ vaṭṭatīti. Tenahi ekasseva te pacāmīti vutte tvaṃ pana mayhaṃ idha gehe mā paci mayhaṃ pana gehe pacite bahū janā paccāsiṃsanti mayhaṃ pana Piṭṭhataṇḍulānaṃ catubhāgaṃ katvā khīrassa accharaṃ sakkharāya karaṇḍakaṃ sappissa karaṇḍakaṃ madhussa ekañca pacanabhājanaṃ dehi araññaṃ pavisitvā tattha pacitvā bhuñjissāmīti. Sā tathā akāsi. So taṃ sabbaṃ ceṭakena gāhāpetvā gaccha asukaṭṭhāne tiṭṭhāti taṃ purato pesetvā ekakova oguṇṭhikaṃ katvā aññātakavesena tattha gantvā nadītīre ekasmiṃ gacchamūle uddhanaṃ kāretvā dārūdakaṃ āharāpetvā tvaṃ gantvā ekasmiṃ magge ṭhatvā kiñcideva disvā mama saññaṃ dadeyyāsi mayā pakkositakāle ca āgaccheyyāsīti taṃ pesetvā aggiṃ katvā pāyāsaṃ paci.

Tasmiṃ khaṇe sakko devarājā dasasahassayojanaṃ alaṅkatadevanagaraṃ saṭṭhiyojanaṃ suvaṇṇavīthiṃ yojanasahassubbedhaṃ vejayantaṃ pañcayojanasatikaṃ sudhammasabhaṃ saṭṭhiyojanaṃ paṇḍukambalasilāsanaṃ pañcayojanāvaṭṭaṃ kañcanamālaṃ setacchattaṃ aḍḍhateyyakoṭisaṅkhātā devaccharā alaṅkatapaṭiyattaṃ attabhāvanti imaṃ attano siriṃ oloketvā kiṃ nukho katvā mayā ayaṃ yaso laddhoti cintetvā bārāṇasiyaṃ seṭṭhibhūtena pavattitaṃ dānaṃ addasa tato mama puttādayo kuhiṃ nibbattāti olokento putto me cando devaputto hutvā nibbatto tassa putto suriyo tassa putto mātali tassa putto pañcasikho gandhabbadevaputto hutvā nibbattīti sabbesaṃ nibbattaṭṭhānaṃ disvā pañcasikhassa putto kīdisoti olokento Attano vaṃsassa upacchinnabhāvaṃ passi. Athassa etadahosi ayaṃ asappuriso maccharī hutvā neva attanā paribhuñjati na paresaṃ deti mama tena vaṃso upacchinno kālaṃ katvā niraye nibbattissati ovādamassa datvā mama vaṃsaṃ patiṭṭhapetvā etassa imasmiṃ devanagare nibbattanakāraṇaṃ karissāmīti. So candādayo pakkosāpetvā etha manussalokaṃ gamissāma macchariyakosiyena amhākaṃ vaṃso upacchinno dānasālā jhāpitā neva attanā paribhuñjati na paresaṃ deti idāni pana pāyāsaṃ bhuñjitukāmo hutvā ghare pacite aññassāpi pāyāso dātabbo bhavissatīti araññaṃ pavisitvā ekakova pacati etaṃ dametvā dānaphalaṃ jānāpetvā āgamissāma apica kho pana amhehi sabbehi ekato yāciyamāno tattheva mareyya mama paṭhamaṃ gantvā pāyāsaṃ yācitvā nisinnakāle tumhe brāhmaṇavaṇṇena paṭipāṭiyā gantvā yāceyyāthāti vatvā sayaṃ tāva brāhmaṇavaṇṇena taṃ upasaṅkamitvā bho kataro bārāṇasigamanamaggoti pucchi.

Atha naṃ macchariyakosiyo kiṃ ummattakosi bārāṇasimaggaṃpi na jānāsi kiṃ ito esi eto yāhīti āha. Sakko tassa vacanaṃ sutvā asuṇanto viya kiṃ kathesīti taṃ upagacchateva. Sopi are badhirabrāhmaṇa kiṃ ito esi purato yāhīti viravi. Atha naṃ sakko bho kasmā viravasi dhūmo paññāyati aggi paññāyati pāyāso pacito brāhmaṇānaṃ nimantanaṭṭhānena Bhavitabbaṃ ahaṃpi brāhmaṇānaṃ bhojanakāle thokaṃ labhissāmi kiṃ maṃ na nimantesīti vatvā natthettha brāhmaṇānaṃ nimantanaṃ purato yāhīti vutte tenahi kasmā kujjhasi tava bhojanakāle thokaṃ labhissāmīti āha. Atha naṃ so ahaṃ te ekasitthaṃpi na dassāmi thokaṃ idaṃ mama yāpanamattameva mayāpi cetaṃ yācitvāva laddhaṃ tvaṃ aññato tavāhāraṃ pariyesāhīti bhariyaṃ yācitvā laddhabhāvaṃ sandhāyeva vatvā gāthamāha

neva kīṇāmi na vikkiṇāmi

na cāpi me sannicayo idhatthi

sukiccharūpaṃ vatidaṃ parittaṃ

patthodano nālamayaṃ duvinnanti.

Taṃ sutvā sakko ahaṃpi te madhurasaddena ekaṃ silokaṃ kathessāmi taṃ suṇohīti vatvā na me tava silokena atthoti tassa vārentassa vārentasseva gāthādvayamāha

appamhā appakaṃ dajjā anumajjhato majjhakaṃ

bahumhā bahukaṃ dajjā adānaṃ nūpapajjati.

Taṃ taṃ vadāmi kosiya dehi dānāni bhuñja ca

ariyamaggaṃ samāruha nekāsī labhate sukhanti.

Tattha anumajjhato majjhakanti appamattakampi majjhe bhetvā dve koṭṭhāse karitvā ekakoṭṭhāsaṃ datvā tato avasesakoṭṭhāsatopi anumajjhatopi puna majjhe bhetvā eko koṭṭhāso dātabboyeva. Adānaṃ nūpapajjatīti appaṃ vā bahuṃ vā dinnaṃ hotu adānaṃ nāma na yujjati taṃpi dānameva mahapphalamevāti.

So tassa vacanaṃ sutvā manāpante brāhmaṇa kathitaṃ pāyāse pakke thokaṃ labhissasi nisīdāhīti āha. Sakko ekamante nisīdi. Tasmiṃ nisinne cando teneva niyāmena upasaṅkamitvā tatheva kathaṃ pavattetvā tassa vārentassa vārentasseva gāthādvayamāha

moghañcassa hutaṃ hoti moghañcāpi samīhitaṃ

atithismiṃ yo nisinnasmiṃ eko bhuñjati bhojanaṃ.

Taṃ taṃ vadāmi kosiya dehi dānāni bhuñja ca

ariyamaggaṃ samāruha nekāsī labhate sukhanti.

Tattha samīhitanti dhanuppādaviriyaṃ.

So tassa vacanaṃ sutvā tatheva kathaṃ pavattetvā kicchena kasirena tenahi nisīda thokaṃ labhissasīti āha. So gantvā sakkassa santike nisīdi. Tato suriyo tenevūpāyena taṃ upasaṅkamitvā tatheva kathaṃ pavattetvā tassa vārentassa vārentasseva gāthādvayamāha

saccantassa hutaṃ hoti saccañcāpi samīhitaṃ

atithismiṃ yo nisinnasmiṃ neko bhuñjati bhojanaṃ.

Taṃ taṃ vadāmi kosiya dehi dānāni bhuñja ca

ariyamaggaṃ samāruha nekāsī labhate sukhanti.

Tassāpi vacanaṃ sutvā kicchena kasirena tenahi nisīda thokaṃ Labhissasīti āha. So gantvā candassa santike nisīdi. Atha naṃ mātali tenevūpāyena upasaṅkamitvā tatheva kathaṃ pavattetvā tassa vārentassa vārentasseva imā gāthā abhāsi

sarañca juhati poso bahukāya gayāya ca

doṇe timbarutitthasmiṃ sīghasote mahāvahe.

Atra cassa hutaṃ hoti atra cassa samīhitaṃ

atithismiṃ yo nisinnasmiṃ neko bhuñjati bhojanaṃ.

Taṃ taṃ vadāmi kosiya dehi dānāni bhuñja ca

ariyamaggaṃ samāruha nekāsī labhate sukhanti.

Tāsaṃ attho yo puriso nāgayakkhādīnaṃ balikammaṃ karissāmīti samuddasoṇḍipokkharaṇiādīsu yaṃ kiñci saraṃ upagantvā juhati tattha balikammaṃ karoti tathā bahukāya nadiyā gayāya pokkharaṇiyā doṇanāmake ca timbarunāmake ca titthe sīghasote mahanteva vārivahe. Atra cassāti yadi atrāpi etesu sarādīsu assa purisassa hutañceva samīhitañca hoti saphalaṃ sukhudrayaṃ sampajjati. Atithismiṃ yo nisinnasmiṃ neko bhuñjati bhojananti ettha vattabbameva natthi. Tena taṃ vadāmi kosiya dānāni ceva dehi sayaṃ bhuñja ca ariyānaṃ dānābhiratānaṃ buddhādīnaṃ maggaṃ abhiruha na hi ekāsī ekova bhuñjamāno sukhaṃ nāma na labhatīti.

So tassa vacanaṃ sutvā pabbatakūṭena ottharanto viya kicchena kasirena tenahi nisīda thokaṃ labhissasīti āha. Mātali gantvā Suriyassa santike nisīdi. Tato pañcasikho teneva nayena upasaṅkamitvā tatheva kathaṃ pavattetvā tassa vārentassa vārentasseva gāthādvayamāha

balisaṃ hi so nigilati dīghasuttaṃ sabandhanaṃ

atithismiṃ yo nisinnasmiṃ eko bhuñjati bhojanaṃ.

Taṃ taṃ vadāmi kosiya dehi dānāni bhuñja ca

ariyamaggaṃ samāruha nekāsī labhate sukhanti

macchariyakosiyo taṃ sutvā dukkhavegeneva nitthunanto tenahi nisīda thokaṃ labhissasīti āha. Pañcasikho gantvā mātalissa santike nisīdi. Iti tesu pañcasu brāhmaṇesu nisinnamattesveva pāyāso pacci. Atha naṃ kosiyo uddhanā otāretvā amhākaṃ pattāni āharathāti āha. Te anuṭṭhāya yathānisinnāva hatthe pasāretvā himavantato māluvapaṇṇāni āhariṃsu. Kosiyo tāni disvā tumhākaṃ etesu pattesu dātabbapāyāso natthi khadirādīnaṃ pattāni āharathāti. Te tāni āhariṃsu. Ekekaṃ pattaṃ yodhaphalakappamāṇaṃ ahosi. So sabbesaṃ dabbiyā pāyāsaṃ adāsi. Sabbantimassa dinnakālepi ukkhaliyā talaṃ na paññāyati. Pañcannaṃpi datvā sayaṃ ukkhaliṃ gahetvā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe pañcasikho uṭṭhāya attabhāvaṃ vijahitvā sunakho hutvā tesaṃ purato ṭhatvā passāvaṃ karonto agamāsi. Brāhmaṇā attano pāyāsaṃ hatthena pidahiṃsu. Kosiyassa hatthapiṭṭhe passāvabindu pati. Brāhmaṇā kuṇḍikāhi udakaṃ gahetvā pāyāsaṃ abbhukkiritvā bhuñjamānā viya Ahesuṃ. Kosiyo mayhaṃpi udakaṃ detha hatthaṃ dhovitvā bhuñjissāmīti āha. Tava udakaṃ āharitvā hatthaṃ dhovitvā bhuñjāhīti. Mayā tumhākaṃ pāyāso dinno mayhaṃ thokaṃ udakaṃ dethāti. Mayaṃ piṇḍapaṭipiṇḍakammaṃ nāma na karomāti. Tenahi imaṃ ukkhaliṃ oloketha hatthaṃ dhovitvā āgamissāmīti nadiṃ otari. Tasmiṃ khaṇe sunakho ukkhaliṃ passāvassa pūresi. So taṃ passāvaṃ karontaṃ disvā mahantaṃ daṇḍaṃ ādāya taṃ tajjento āgacchati. So assājānīyamatto hutvā taṃ anubandhantova nānāvaṇṇo hutvā kāḷopi hoti setopi suvaṇṇavaṇṇopi kabaropi nīcopi uccopi evaṃ nānāvaṇṇo hutvā macchariyakosiyaṃ anubandhi. So maraṇabhayabhīto brāhmaṇe upasaṅkami. Tepi uppatitvā ākāse ṭhitā. So tesaṃ taṃ iddhiṃ disvā gāthamāha

uḷāravaṇṇā vata brāhmaṇā ime

ayañca vo sunakho kissa hetu

uccāvacaṃ vaṇṇanibhaṃ pakubbati

akkhātha no brāhmaṇā ke nu tumheti.

Taṃ sutvā sakko devarājā gāthamāha

cando ca suriyo ca idhāgatā

ayaṃ pana mātali devasārathī

sakkohamasmi tidasānamindo

eso ca kho pañcasikhoti vuccatīti. Gāthaṃ vatvā tassa yasaṃ vaṇṇento gāthamāha

pāṇissarā mudiṅgā ca murajālambarāni ca

suttamenaṃ pabodhenti paṭibuddho ca nandatīti.

So taṃ tassa vacanaṃ sutvā sakka evarūpaṃ dibbasampattiṃ kiṃ katvā labhatīti pucchi. Sakko adānasīlā tāva pāpakammā maccharino devalokaṃ na gacchanti niraye nibbattantīti dassento gāthamāha

ye kecime maccharino kadariyā

paribhāsakā samaṇabrāhmaṇānaṃ

idheva nikkhippa sarīradehaṃ

kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti teti. Imaṃ gāthaṃ vatvā dhamme ṭhitānaṃ devalokaṃ paṭilābhaṃ dassetuṃ gāthamāha

ye kecime sugatiṃ āsiṃsamānā

dhamme ṭhitā saṃyame saṃvibhāge

idheva nikkhippa sarīradehaṃ

kāyassa bhedā sugatiṃ vajanti teti.

Tattha āsiṃsamānāti āsiṃsantā ye keci sugatiṃ āsiṃsanti sabbe te saṃyamasaṅkhāte dasasīladhamme saṃvibhāgasaṅkhāte dānadhamme ca ṭhitā hutvā idheva sarīrasaṅkhātaṃ dehaṃ nikkhipitvā tassa kāyassa bhedā sugatiṃ vajantīti attho.

Evaṃ vatvā ca pana kosiya na mayaṃ tava santikaṃ pāyāsatthāya āgatā kāruññena pana taṃ anukampamānā āgatamhāti tassa pakāsetuṃ āha

tvaṃ no ñāti purimāya jātiyā

so maccharī kosiyo pāpadhammo

taveva atthāya idhāgatamhā

mā pāpadhammo nirayaṃ apatthāti.

Tattha soti so tvaṃ. Mā pāpadhammoti ayaṃ amhākaṃ ñāti pāpadhammo nirayaṃ mā agamāti etadatthaṃ āgatamhāti attho.

Taṃ sutvā kosiyo atthakāmā kira me ete maṃ nirayā uddharitvā sagge patiṭṭhāpetukāmāti tuṭṭhacitto āha

addhā hi me te hitakāmā yaṃ maṃ samanusāsatha

sohaṃ tathā karissāmi sabbaṃ vuttaṃ hitesibhi.

Esohamajjeva uparamāmi

na cāpihaṃ kiñci kareyya pāpaṃ

na cāpi me kiñci adeyyamatthi

na cāpidatvā udakaṃ pivāmi.

Evañca me dadato sabbakālaṃ

bhogāpi me vāsava khīyissanti

tato ahaṃ pabbajissāmi sakka

hitvāna kāmāni yathāṭhitānīti.

Tattha meti mama. Teti tumhe. Yaṃ manti yena maṃ samanusāsatha tena me tumhe hitakāmā. Tathāti yathā vadatha tatheva karissasāmi. Uparamāmīti macchariyabhāvato uparamāmi. Adeyyamatthīti ito paṭṭhāya ca mama ālopato upaḍḍhaṃpi adeyyaṃ nāma natthi. Na cāpidatvāti udakaṃ pasatamattaṃpi cāhaṃ labhitvā adatvā na pivissāmi. Khīyissantīti kheyissanti. Yathāṭhitānīti vatthukāmakilesakāmavasena yathāṭhitakoṭṭhāsāniyeva.

Sakko macchariyakosiyaṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā dānaphalaṃ jānāpetvā dhammadesanāya pañcasīlesu patiṭṭhapetvā saddhiṃ tehi sakadevanagarameva gato. Macchariyakosiyopi nagaraṃ pavisitvā rājānaṃ anujānāpetvā gahitagahitāni bhājanāni pūretvā gaṇhathāti yācakānaṃ dhanaṃ datvā tasmiṃ khaṇe gehā nikkhamitvā himavantato dakkhiṇapasse gaṅgāya ceva ekassa ca jātasarassa antare paṇṇasālaṃ katvā pabbajitvā vanamūlaphalāhāro tattha ciraṃ vihāsi jaraṃ pāpuṇi.

Tadā sakkassa āsā saddhā sirī hirīti catasso dhītaro honti. Tā bahuṃ dibbagandhamālaṃ ādāya udakakīḷanatthāya anotattadahaṃ gantvā tattha kīḷitvā manosilātale nisīdiṃsu. Tasmiṃ khaṇe nārado nāma brāhmaṇatāpaso tāvatiṃsabhavanaṃ divāvihāratthāya gantvā nandanacittalatāvanesu divāvihāraṃ katvā pārichattakapupphaṃ chattaṃ viya chāyatthāya dhārayamāno manosilātalamatthakena attano vasanaṭṭhānaṃ kāñcanaguhaṃ gacchati. Atha tā tassa hatthe taṃ pupphaṃ disvā yāciṃsu.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

naguttame girivare gandhamādane

modanti tā devavarābhipālitā

athāgamā isivaro sabbalokagū

supupphitaṃ dumavarasākhamādiya.

Suciṃ sugandhaṃ tidasehi sakkataṃ

pupphuttamaṃ amaravarebhi sevitaṃ

aladdhamaññehi vā dānavehi

aññatra devehi tadārahaṃ hitaṃ.

Tato catasso kanakattacūpamā

uṭṭhāya nāriyo pamudādhipā muniṃ

āsā ca saddhā ca sirī tato hirī

iccabravuṃ nāradaṃ devabrāhmaṇaṃ.

Sace anuddiṭṭhaṃ tayā mahāmuni

pupphaṃ idaṃ pārichattassa brahme

dadāhi no sabbā gati te ijjhatu

tvaṃpi no hohi yatheva vāsavo.

Taṃ yācamānābhisamekkha nārado

iccabravi sakalahaṃ udīrayi

na mayhamatthi imehi koci naṃ

yāyeva vo seyyasi sā pilandhatūti.

Tattha girivareti purimassa vevacanaṃ. Devavarābhipālitāti sakkena rakkhitā. Sabbalokagūti devaloke ca manussaloke ca sabbattha gamanasamattho. Dumavarasākhamādiyāti sākhāya jātattā dumavarasākhanti laddhanāmaṃ pupphaṃ gahetvā. Sakkatanti katasakkāraṃ. Amaravarebhīti sakkaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññatra devehīti ṭhapetvā deve ca iddhimante ca aññehi manussehi vā yakkhādīhi vā aladdhaṃ. Tadārahaṃ hitanti tesaṃyeva hitaṃ arahaṃ anucchavikaṃ. Kanakattacūpamāti kanakūpamatacā. Uṭṭhāyāti ayyo mālāgandhavilepanādipaṭivirato pupphaṃ na pilandhissati ekasmiṃ padese chaḍḍessati etaṃ yācitvā pupphaṃ pilandhissāmāti hatthe pasāretvā yācamānā ekappahāreneva uṭṭhahitvā. Pamudādhipāti pamudānaṃ uttamā. Muninti isiṃ. Anuddiṭṭhanti asukassa nāma dassāmīti na uddiṭṭhaṃ. Sabbā gati te ijjhatūti sabbā te cittagati ijjhatu patthitassa patthitassa lābhī hohīti tassa maṅgalaṃ vadanti. Yatheva vāsavoti yathā amhākaṃ pitā vāsavo icchiticchitaṃ deti tatheva no tvaṃpi hohīti. Tanti taṃ pupphaṃ. Abhisamekkhāti disvā. Sakalahanti nānāgāhaṃ kalahavaḍḍhanaṃ kathaṃ udīresi. Imehīti imehi pupphehi nāma mayhaṃ attho natthi. Paṭivirato ahaṃ mālādhāraṇatoti dīpeti. Yāyeva vo seyyasīti yā tumhākaṃ antare jeṭṭhikā. Sā pilandhatūti sā etaṃ pilandhatūti attho.

Tā catassopi tassa vacanaṃ sutvā gāthamāhaṃsu

Tvaṃ nottamevābhisamekkha nārada

yassicchasi tassamanuppavecchasu

yassā hi no nārada tvaṃ padassasi

sāyeva no hoti paseṭṭhasammatāti.

Tattha tvaṃ nottamevāti uttama mahāmuni tvameva no upadhārehīti.

Tāsaṃ vacanaṃ sutvā nārado tā ālapanto gāthamāha

akallametaṃ vacanaṃ sugatte

ko brāhmaṇo ko kalahaṃ udīraye

gantvāna bhūtādhipameva pucchatha

sace na jānātha idhuttamadhammanti.

Tassattho bhadde sugatte idaṃ tumhehi vuttavacanaṃ mama ayuttaṃ evaṃ hi sati mayā tumhesu ekaṃ seṭṭhaṃ sesā hīnāti karontena kalaho vaḍḍhito bhavissati ko vāhitapāpo brāhmaṇo ko kalahaṃ udīreyya vaḍḍheyya evarūpassa hi kalahaṃ vaḍḍhanaṃ nāma ayuttaṃ tasmā ito gantvā attano pitaraṃ bhūtādhipaṃ sakkameva pucchatha sace attano uttamaṃ vā dhammaṃ vā na jānāthāti.

Tato satthā gāthamāha

tā nāradena paramappakopitā

udīritā vaṇṇamadena mattā

saṃkāsaṃ gantvāna sahassacakkhūno

pucchiṃsu bhūtādhipaṃ kā nu seyyasīti.

Tattha paramappakopitāti pupphaṃ adadantena ativiya kopitā hutvā. Udīritāti bhūtādhipameva pucchathāti vuttā. Sahassacakkhunoti sakkassa santikaṃ gantvā. Kā nūti amhākaṃ antare katarā uttamāti pucchiṃsu.

Evaṃ pucchitvā ṭhitā

tā disvā āyattamanā purindado

iccabravī devavaro katañjalī

sabbāva vo hotha subhagge sādisī

konedha bhadde kalahaṃ udīrayeti.

Tattha tā disvāti bhikkhave catassopi attano santikaṃ āgatā disvā. Āyattamanāti ussukkamanā byāvaṭṭacittā. Katañjalīti namassamānāhi devatāhi paggahitañjalī. Sādisīti sabbāva tumhe sādisiyo. Konedhāti ko nu idha eva. Kalahaṃ udīrayeti imaṃ nānāgāhaṃ viggahaṃ kathesi vaḍḍhesi.

Athassa tā kathayamānā gāthamāhaṃsu

yo sabbalokañcarako mahāmuni

dhamme ṭhito nārado saccanikkamo

so no bravī girivare gandhamādane

gantvāna bhūtādhipameva pucchatha

sace na jānātha idhuttamadhammanti.

Tattha saccanikkamoti tathaparakkamo.

Taṃ sutvā sakko imā catassopi mayhaṃ dhītarova sacāhaṃ etāsu ekaṃ guṇasampannā uttamāti vakkhāmi sesā kujjhissanti na sakkā ayaṃ aṭṭo vinicchituṃ imā himavante kosiyatāpasassa santikaṃ pesessāmi etāsaṃ aṭṭaṃ vinicchinissatīti cintetvā ahaṃ tumhākaṃ aṭṭaṃ na vinicchināmi himavante kosiyatāpaso nāma atthi tassāhaṃ sudhābhojanaṃ pesessāmi so parassa adatvā na bhuñjati dadanto ca vinicchinitvā guṇavantānaṃ deti yā tumhesu tassa hatthato bhattaṃ labhissati sā uttamā bhavissatīti ācikkhanto gāthamāha

asu brahāraññacaro mahāmuni

nādatvā bhattaṃ varagatte bhuñjati

dadanto vicinitvā dadāti kosiyo

yassā hi so dassati sāva seyyasīti.

Tattha brahāraññacaroti mahāaraññavāsī.

Iti so tāpasassa santikaṃ pesetvā mātaliṃ pakkosāpetvā tassa santikaṃ pesento anantaraṃ gāthamāha

asu hi so sammati dakkhiṇaṃ disaṃ

gaṅgāya tīre himavantapassini

sa kosiyo dullabhapānabhojano

tassa sudhaṃ pāpaya devasārathīti.

Tattha sammatīti vasati. Dakkhiṇanti himavantassa dakkhiṇadisāya. Passinīti passe.

Tato satthā āha

so mātali devavarena pesito

sahassayuttaṃ abhiruyha sandanaṃ

sukhippamevaṃ upagamma assamaṃ

adissamāno munino sudhaṃ adāti.

Tattha adissamānoti bhikkhave so mātali devarājassa vacanaṃ sampaṭicchitvā taṃ assamaṃ gantvā adissamānakāyo hutvā tassa sudhaṃ adāsi. Dadamānova rattiṃ padhānamanuyuñjitvā paccūsasamaye aggiṃ paricaritvā pabhātāya rattiyā udentaṃ suriyaṃ namassamānassa ṭhitassa tassa hatthe sudhābhojanacāṭiṃ ṭhapesi.

Kosiyo taṃ gahetvā ṭhitakova gāthādvayamāha

udaggihuttaṃ upatiṭṭhato hi me

pabhaṅkaraṃ lokatamonuduttamaṃ

sabbāni bhūtāni adhicca vāsavo

ko neva me pāṇisu kiṃ sudhodahi.

Saṅkhūpamaṃ setamatulyadassanaṃ

suciṃ sugandhaṃ piyarūpamabbhutaṃ

adiṭṭhapubbaṃ mama jātacakkhubhi

kā devatā pāṇisu kiṃ sudhodahīti.

Tattha udaggihuttanti aggihuttaṃ paricaritvā aggisālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre ṭhatvā pabhaṅkaraṃ lokatamonudaṃ uttamaṃ Ādiccaṃ upatiṭṭhato mama sabbāni bhūtāni adhicca atikkamitvā vattamāno vāsavo nukho evaṃ mama pāṇīsu kiṃ sudhaṃ kinnāmetaṃ odahi. Saṅkhūpamanti ādīhi ṭhitakova visesaṃ sudhaṃ vaṇṇeti.

Tato mātali āha

ahaṃ mahindena mahesi pesito

sudhābhihāsiṃ turito mahāmuni

jānāsi maṃ mātali devasārathī

bhuñjassu bhattuttamaṃ mābhivārayi.

Bhuttā ca sā dvādasa hanti pāpake

khuddaṃ pipāsaṃ aratiṃ darathaṃ kilaṃ

kodhūpanāhañca vivādapesuṇaṃ

sītuṇhatandiñca rasuttamaṃ idanti.

Tattha sudhābhihāsinti imaṃ sudhābhojanaṃ tuyhaṃ abhihariṃ. Jānāsi manti jānāsi maṃ tvaṃ ayaṃ mātali nāma devasārathīti attho. Mābhivārayīti na bhuñjāmīti apaṭikkhipitvā bhuñja mā papañcaṃ kari. Pāpaketi ayaṃ hi sudhā bhuttā dvādasa pāpadhamme hanati. Khuddanti. Paṭhamaṃ tāva khuddaṃ chātakabhāvaṃ hanati dutiyaṃ pānīyapipāsaṃ tatiyaṃ ukkaṇṭhitaṃ catutthaṃ kāyadarathaṃ pañcamaṃ kilantabhāvaṃ chaṭṭhaṃ kodhaṃ sattamaṃ upanāhaṃ aṭṭhamaṃ vivādaṃ navamaṃ pesuṇaṃ dasamaṃ sītaṃ ekādasamaṃ uṇhaṃ dvādasamaṃ tandiṃ ālasiyabhāvaṃ idaṃ Rasuttamaṃ uttamarasaṃ sudhābhojanaṃ ime dvādasa pāpadhamme hanati.

Taṃ sutvā kosiyo attano vatasamādānaṃ āvikaronto gāthamāha

na kappati mātali mayha bhuñjituṃ

pubbe adatvā iti me vatuttamaṃ

na cāpi ekāsanamariyapūjitaṃ

asaṃvibhāgī ca sukhaṃ na vindatīti gāthaṃ vatvā bhante tumhehi parassa adatvā bhojane kaṃ dosaṃ disvā idaṃ vataṃ samādinnanti mātalinā puṭṭho āha

thīghāṭakā ye kecime paradārikā

mittadduno ye ca sapanti subbate

sabbeva te maccharipañcamādhamā

tasmā adatvā udakaṃpi nāsmiye.

Sohitthiyā vā purisassa vā pana

dassāmi dānaṃ vidusaṃpavaṇṇitaṃ

saddhā vadaññū idha vītamaccharā

bhavanti hete sucisaccasammatāti.

Tattha pubbeti paṭhamaṃ adatvā. Athavā. Iti me pubbe vatuttamaṃ idaṃ pubbeva mayā vataṃ samādinnanti dasseti. Ekāsananti ekakassa asanaṃ na ariyehi buddhādīhi pūjitaṃ. Sukhanti dibbamānusikaṃ sukhaṃ na labhati. Thīghāṭakāti itthīghāṭakā. Ye kecimeti ye keci Ime. Sapantīti akkosanti. Subbateti dhammikasamaṇabrāhmaṇe. Maccharipañcamāti macchari pañcamo etesanti maccharipañcamā. Adhamāti ime pañca adhammā nāma. Tasmāti tasmā ahaṃ pañcamaadhammabhāvabhayena adatvā udakampi nāsmiye na paribhuñjissāmīti imaṃ vataṃ samādayiṃ. Sohitthiyā vāti so ahaṃ itthiyā vā. Vidusaṃpavaṇṇitanti vidūhi paṇḍitehi buddhādīhi vaṇṇitaṃ. Sucisaccasammatāti ete okappanīyasaddhāya samannāgatā vadañña vītamaccharā purisā sucī ceva uttamasammatā ca hontīti attho.

Taṃ sutvā mātali dissamānakāyo aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe tā catasso devakaññāyo catuddisaṃ aṭṭhaṃsu. Sirī pācīnadisāyaṃ aṭṭhāsi. Āsā dakkhiṇadisāyaṃ. Saddhā pacchimadisāyaṃ. Hirī uttaradisāyaṃ.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

ato matā devavarena pesitā

kaññā catasso kanakattacūpamā

āsā ca saddhā ca sirī tato hirī

taṃ assamaṃ agamu yattha kosiyo.

Tā disvā sabbā paramappamoditā

subhena vaṇṇena sikhārivaggino

kaññā catasso caturo catuddisā

iccabravī mātalinova sammukhā.

Purimadisaṃ kā tvaṃ bhāsasi devate

alaṅkatā tāravarāva osadhī

pucchāmi taṃ kañcanavelliviggahe

ācikkha me tvaṃ katamāsi devatāti.

Taṃ sutvā sirī attānaṃ āvikarontī āha

sirāha devī manujesu pūjitā

apāpasattūpanisevinī sadā

sudhāvivādena tavantimāgatā

taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājaya.

Yassāhamicchāmi sukhaṃ mahāmuni

so sabbakāmehi naro pamodati

sirītimaṃ jānāhi jūhatuttama

taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājayāti.

Tattha atoti tato. Matāti anumatā. Atha devavarena anumatā ceva pesitā cāti attho. Sabbā paramappamoditāti anavasesā hutvā atipamoditā. Sāmantipi pāṭho. Tā ca devatā sāmaṃ disvāti attho. Caturoti caturā. Ayameva vā pāṭho. Cāturiyena samannāgatāti attho. Tāravarāti tārakānaṃ varā. Kañcanavellaviggaheti kañcanarūpakasadisasarīre. Sirāhanti sirī ahaṃ. Tavantimāgatāti tava santikaṃ āgatā. Bhājayāti yathā maṃ sudhā bhajati tathā karohi sudhaṃ me dehīti attho. Jānāhīti Jānātu. Jūhatuttamāti aggiṃ jūhantānaṃ uttama.

Taṃ sutvā kosiyo āha

sippena vijjācaraṇena buddhiyā

narā upetā paguṇā sakammunā

tayā vihīnā na labhanti kiñci naṃ

tayidaṃ na sādhu yadidaṃ tayā kataṃ.

Passāmi posaṃ alasaṃ mahagghasaṃ

sudukkulīnaṃpi arūpimaṃ naraṃ

tayānugutto siri jātimāmapi

peseti dāsaṃ viya bhogavā sukhī.

Taṃ taṃ asaccaṃ avibhajja seviniṃ

jānāmi muḷhaṃ vidurānupātiniṃ

na tādisī arahati āsanūdakaṃ

kuto sudhā gaccha na mayha ruccasīti.

Tattha sippenāti hatthiassarathadhanusippādinā. Vijjācaraṇenāti vedattayasaṅkhātāya vijjāya ceva sīlena ca. Paguṇā sakammunāti attano purisakārena padhānaguṇasamannāgatā. Kiñci nanti appamattakaṃpi yasaṃ vā sukhaṃ vā na labhanti. Tayidanti yaṃ etaṃ issariyatthāya sippāni uggahetvā carantānaṃ tayā vekallaṃ kataṃ taṃ na sādhu. Arūpimanti virūpaṃ. Tayānuguttoti tayā anurakkhito. Jātimāmapīti jātisampannaṃpi sippavijjācaraṇabuddhikammehi sampannaṃpi. Pesetīti Pesikārakaṃ karoti. Taṃ tanti tasmā taṃ. Asaccanti sabhāvasaṅkhāte sacce avattanatāya asaccaṃ uttamabhāvarahitaṃ. Avibhajja sevininti avibhajitvā yuttāyuttaṃ ajānitvā sippādisampannepi itarepi sevamānaṃ. Vidurānupātininti paṇḍitānupātiniṃ paṇḍite pātetvā viheṭhetvā caramānaṃ. Kuto sudhāti tādisāya hīnaguṇāya kuto sudhābhojanaṃ na me ruccasi gaccha mā idha tiṭṭhāti.

Sā tena paṭikkhittā tattheva antaradhāyi. Tato so āsāya saddhiṃ sallapento āha

kā sukkadāṭhā paṭimuttakuṇḍalā

cittaṅgadā kambuvimaṭṭhadhārinī

osittavaṇṇaṃ paridayha sobhati

kusaggirattaṃva apiḷayha mañjariṃ.

Migīva bhantā saracāpadhārinā

virāgitā mandamiva udikkhasi

ko te dutiyo idha mandalocane

na bhāyasi ekikā kānane vaneti.

Tattha cittaṅgadāti vicittehi aṅgadehi samannāgatā. Kambuvimaṭṭhadhārinīti karaṇapariniṭṭhitena vimaṭṭhasuvaṇṇālaṅkāradhārinī. Osittavaṇṇanti avasittaudakadhāravaṇṇaṃ dibbadukkulaṃ. Paridayhāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca. Kusaggirattanti kusatiṇaaggisikhāvaṇṇaṃ. Apiḷayha mañjarinti sapallavaṃ asokakaṇṇikaṃ kaṇṇesu Pilandhitvāti vuttaṃ hoti. Saracāpadhārināti luddena. Virāgitāti viraddhapahārā. Mandamivāti yathā sā migī bhītā vanantare ṭhatvā taṃ mandamandaṃ oloketi evaṃ olokesi.

Tato āsā āha

na me dutiyo idhamatthi kosiya

masakkasārappabhavamhi devatā

āsā sudhāya tavantimāgatā

taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājayāti.

Tattha masakkasārappabhavamhīti tāvatiṃsabhavane sambhavā.

Taṃ sutvā kosiyo tvaṃ kira yo te ruccati tassa āsāphalanipphādanena āsaṃ desi yo te na ruccati tassa na desi natthi tayā samā patthitavināsikāti dīpento āha

āsā yanti vaṇijā dhanesino

nāvaṃ samāruyha parenti aṇṇave

te tattha sīdanti athopi ekadā

jinādhanā enti vinaṭṭhapābhatā.

Āsāya khettāni kasanti kassakā

vapanti bījāni karontupāyaso

ītīnipātena avuṭṭhitāya vā

na kiñci vindanti tato phalāgamaṃ.

Athattakārāni karonti bhattusu

āsaṃ purakkhatva narā sukhesino

te bhatturatthāya atitaḷitā puna

disā panassanti aladdha kiñci naṃ.

Jahitvā dhaññañca dhanañca ñātake

āsāya saggādhimanā sukhesino

tapanti lūkhaṃpi tapaṃ cirattaraṃ

kummaggamāruyha parenti duggatiṃ.

Āsā visaṃvādikasammatāsime

āse sudhāsaṃ vinayassu attani

na tādisī arahasi āsanūdakaṃ

kuto sudhā gaccha na mayha ruccasīti.

Tattha parentīti pakkhandanti. Jinādhanāti jinadhanā. Iti tava vasena eke sampajjanti eke vipajjantīti natthi tayā sadisā pāpadhammāti vadati. Karontupāyasoti taṃ taṃ kiccaṃ upāyena karonti. Ītīnipātenāti visamadhātumūsikasalabhasūkarapāṇakasetaṭṭhikarogādīnaṃ sassūpaddavānaṃ aññataranipātena vā. Tatoti tato sassato te kiñci phalaṃ na vindanti tesaṃpi āsacchedanakammaṃ tvameva karosīti vadati. Athattakārānīti yuddhabhūmīsu purisakāre. Āsaṃ purakkhatvāti issariyāsaṃ purato katvā. Bhatturatthāyāti sāmino atthāya. Atitaḷitāti paccatthikehi atipīḷitā viluttasāpateyyā Viddhaṃsitasenāvāhanā hutvā. Panassantīti palāyanti. Aladdha kiñci nanti issariyaṃ alabhitvā. Iti etesaṃpi issariyālābhaṃ tvameva karosīti vadati. Saggādhimanāti saggaṃ gantukāmā. Lūkhanti nirojaṃ pañcatapādikaṃ kāyakilamathaṃ. Cirattaranti ciratarakālaṃ. Āsā visaṃvādikasammatāsimeti evaṃ ime sattā āsāya duggatiṃ gacchanti tasmā tvaṃ āsā nāma visaṃvādikasammatā visaṃvādikāti saṅkhaṃ gatā. Āseti taṃ ālapati.

Sāpi tena paṭikkhittā antaradhāyi.

Tato saddhāya saddhiṃ sallapento gāthamāha

daddallamānā yasasā yasassinī

jighaññanāmavhayanaṃ disaṃpati

pucchāmi taṃ kañcanavelliviggahe

ācikkha me tvaṃ katamāsi devatāti.

Tattha daddallamānāti jalamānā. Jighaññanāmavhayananti aparāti ca pacchimāti ca evaṃ jighaññena lāmakena nāmena vuccamānaṃ. Disaṃpatīti daddallamānā tiṭṭhasi.

Tato sā gāthamāha

saddhāha devī manujesu pūjitā

apāpasattūpanisevinī sadā

sudhāvivādena tavantimāgatā

taṃ maṃ sudhāya varapañña bhājayāti.

Tattha saddhāti yassa kassaci vacanapaṭiyāyanā sāvajjāpi hoti anavajjāpi. Pūjitāti anavajjakoṭṭhāsavasena pūjitā. Apāpasattū- panisevinī sadāti anavajjasaddhā ca ekantapaṭiyāyanasabhāvāya paresupi paṭiyāyanasaṃvidahanasamatthāya devatāyetaṃ nāmaṃ.

Atha naṃ kosiyo āha

dānaṃ damaṃ cāgamathopi saṃyamaṃ

ādāya saddhāya karonti hekadā

theyyaṃ musā kūṭamathopi pesuṇaṃ

karonti heke puna viccutā tayā.

Bhariyāsu poso sadisīsu pekkhavā

sīlūpapannāsu patibbatāsupi

vineti chandaṃ kuladhītuyāsupi

karoti saddhaṃ puna kumbhadāsiyā.

Tvameva saddhe paradārasevinī

pāpaṃ karosī kusalaṃ niriñcasi

na tādisī arahasi āsanūdakaṃ

kuto sudhā gaccha na mayha ruccasīti.

So hi taṃ tāpaso ime sattā yassa kassaci vacana saddahitvā taṃ taṃ karonti kattabbato akattabbameva bahutaraṃ karonti taṃ sabbaṃ tayā kāritaṃ nāma hotīti vatvā evamāha.

Tattha dānanti dasavatthukaṃ pana cetanādānaṃ. Damanti Indriyadamanaṃ. Cāganti deyyadhammapariccāgaṃ. Saṃyamanti sīlaṃ. Ādāya saddhāyāti etāni dānādīni mahānisaṃsāni kattabbānīti vadataṃ vacanaṃ saddhāya ādiyitvāpi karonti. Kūṭanti tulākūṭādikammaṃ vā gāmakūṭādikammaṃ vā karonti. Heketi eke manussā evarūpesu nāma kālesu imesañca imesañca atthāya theyyādīni kattabbānīti kesañci vacanaṃ saddahitvā etānipi karonti. Puna viccutā tayāti puna tayā viyuttā sāvajjadukkhavipākāni tāni na kattabbānīti vadataṃ vacanaṃ appaṭiyāyitvāpi karonti iti tava vasena sāvajjaṃpi anavajjaṃpi kariyyateva. Sadisīsūti jātigottasīlādīhi sadisīsū. Pekkhavāti pekkhā vuccati taṇhā pekkhavā sataṇhāti attho. Chandanti chandarāgaṃ karoti paṭibaddhacitto. Saddhanti kumbhadāsiyāpi vacanena saddhaṃ karoti tassā ahaṃ tumhākaṃ idaṃ nāma upakāraṃ karissāmīti vadantiyā paṭiyāyitvā kulitthiyopi ca chaḍḍetvā tameva paṭisevati asukā nāma tumhesu paṭibaddhacittāti kumbhadāsiyā vacanena saddhaṃ katvāva paradāraṃ paṭisevati. Tvameva saddhe paradārasevinīti yasmā taṃ taṃ paṭiyāyitvā tava vasena paradāraṃ sevanti pāpaṃ karonti kusalaṃ jahanti tasmā tvameva paradārasevinī tvaṃ pāpāni karosi kusalaṃ niriñcasi natthi tayā samā lokavināsanā pāpadhammā gaccha na me ruccasīti.

Sā tattheva antaradhāyi.

Kosiyopi uttarato ṭhitāya hiriyā saddhiṃ sallapanto gāthādvayamāha

jighaññarattiṃ aruṇasmi ūhate

yā dissati uttamarūpadhārinī

tathūpamā maṃ paṭibhāsi devate

ācikkha me tvaṃ katamāsi accharā.

Kāḷā nidāgheriva aggijāriva

anileritā lohitapattamālinī

kā tiṭṭhasī mandamigāva lokayaṃ

bhāsesamānāva giraṃ na muñcasīti.

Tattha jighaññarattinti pacchimarattiṃ rattipariyosānanti attho. Ūhateti aruṇe uggate. Yāti yā puratthimadisā rattiṃ suvaṇṇavaṇṇatāya uttamarūpadharā hutvā dissati. Kāḷā nidāgherivāti nidāghasamaye kāḷavallī viya. Aggijārivāti aggijālā iva. Sāpi navajhāmakkhette surattataruṇauṭṭhitakāḷavallī viya. Lohitapattamālinīti lohitavaṇṇehi pattehi parivutā. Kā tiṭṭhasīti yathā sā taruṇakāḷavallī vāteritā vilāsamānā sobhamānā tiṭṭhati evaṃ kā nāma tvaṃ tiṭṭhasi. Bhāsesamānāvāti mayā saddhiṃ bhāsitukāmā viya ahosi na giraṃ muñcasīti.

Tato sā gāthamāha

Hirāha devī manujesu pūjitā

apāpasattūpanisevinī sadā

sudhāvivādena tavantimāgatā

sā taṃ na sakkomi sudhaṃpi yācituṃ

kopinarūpā viya yācanitthiyāti.

Tattha hirāhāti hirī ahaṃ. Sudhaṃpīti sāhaṃ sudhābhojanaṃ taṃ yācituṃpi na sakkomi. Kiṃkāraṇā. Kopinarūpā viya yācanitthiyāti yasmā itthiyā yācanā nāma kopinarūpā viya rahassaṅgavivaraṇasadisā hoti nillajjatā viya hotīti attho.

Taṃ sutvā kosiyo dve gāthā abhāsi

dhammena ñāyena sugatte lacchasi

eso hi dhammo na hi yācanā sudhā

taṃ taṃ ayācantimahaṃ nimantaye

sudhaṃ yaṃ yamicchasi taṃpi dammi te.

Sā tvaṃ mayā ajja sakamhi assame

nimantitā kañcanavelliviggahe

tvaṃ hi me sabbarasehi pūjitā

taṃ pūjayitvā sudhaṃ asmiyeti.

Tattha dhammenāti sabhāvena. Ñāyenāti kāraṇena. Na hi yācanā sudhāti na hi yācanāya sudhā labbhati teneva kāraṇena itarā tisso na labhiṃsu. Taṃ tanti tasmā taṃ. Yaṃ yamicchasīti Na kevalaṃ nimantemiyeva yañca sudhaṃ icchasi taṃpi dammi te. Kañcanavellaviggaheti kañcanarāsisassirīkasarīre. Pūjitāti na kevalaṃ sudhāya aññehipi sabbarasehi tvaṃ mayā pūjitabbayuttakāva. Asmiyeti taṃ pūjitvā sudhāyapi avasesaṃ bhavissati ahaṃ bhuñjissāmīti.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

sā kosiyenānumatā jutīmatā

athā hirī rammaṃ pāvisiyassamaṃ

udakavantaṃ phalamariyapūjitaṃ

apāpasattūpanisevinī sadā.

Rukkhaggahanā bahukettha pupphitā

ambā piyālā panasā ca kiṃsukā

sobhañjanā loddamathopi padmakā

ketakā ca bhaṅgā tilakā ca pupphitā.

Sālā karerī bahukettha jambuyo

assatthanigrodhamadhukā ca vedisā

uddālakā pātali sinduvāritā

manuññagandhā muccalindaketakā.

Hareṇukā velukā veṇutiṇḍukā

sāmākanivāramathopi cīnakā

mocā kadalī bahukettha sāliyo

pavīhayo ābhujinopi taṇḍulā.

Tassa ca uttarapubbena jātā pokkharaṇī sivā

akakkasā apabbhārā sādu appaṭigandhikā.

Tattha macchā sanniratā khemino bahubhojanā

siṅgusavaṅkā sakulā satavaṅkā ca rohitā

āligaggarakākiṇṇā pāṭinā kākamacchakā.

Tattha pakkhī sanniratā khemino bahubhojanā

haṃsā koñcā mayūrā ca cākavākā ca kukkuhā

kuṇālakā bahū citrā sikhiṇḍā jīvajīvakā.

Tattha pāṇā samāyanti nānāmigagaṇā bahū

sīhā byagghā varāhā ca acchakokataracchayo.

Palasadā ca gavajā mahisā rohitā rurū

eṇeyyā ca varāhā ca gaṇino nīkasūkarā.

Kadalimigā bahū citrā viḷārā sasakaṇṇikā

chamāgirī pupphacitrasanthatā

dijābhighuṭṭhā dijasaṅghasevitāti.

Tattha jutīmatāti ānubhāvasampannena. Pāvisiyassamanti pāvisi assamaṃ. Yakāro byañjanasandhikāro. Udakavantanti tesu tesu ṭhānesu udakasampannaṃ. Phalanti anekaphalasampannaṃ. Ariyapūjitanti nīvaraṇadosarahitehi jhānalābhīhi ariyehi pūjitaṃ pasaṭṭhaṃ. Rukkhaggahanāti pupphūpagaphalūpagarukkhagahanāni. Sobhañjanāti siggurukkhā. Loddamathopi padmakāti loddarukkhā ca padmakā ca. Ketakā ca bhaṅgā cāti Evaṃnāmakā rukkhā eva. Karerīti karerirukkhā. Uddālakāti vātaghāṭakā. Muccalindaketakāti muccalindā ca pañcavidhaketakā ca. Hareṇukāti aparaṇṇajāti. Velukāti vaṃsaporakā. Veṇūti araññamāsā. Tiṇḍukāti timbarurukkhā. Cīnakāti khuddakarājamāsā. Mocāti aṭṭhikadaliyo. Sāliyoti nānappakārā jātasaraṃ upanissāya jātā nānāsāliyo ca. Pavīhayoti nānappakārā vīhayo. Ābhujinoti bhujapattā. Taṇḍulāti nikkuṇḍakathusā sayaṃ jātataṇḍulasīsāni. Tassa cāti bhikkhave tassa ca assamassa uttaradisābhāge. Pokkharaṇīti pañcavidhapadumasañchannā jātasarapokkharaṇī. Akakkasāti macchapittasevālādikakkasarahitā. Apabbhārāti acchinnataṭā samatitthā. Appaṭigandhikāti appaṭikkūlagandhena sugandhena udakena samannāgatā. Tatthāti tassā pokkharaṇiyā. Kheminoti abhayā. Siṅgūti tesaṃ macchānaṃ nāmāni. Kuṇālakāti kokilā. Citrāti citrapattā. Sikhiṇḍāti uṭṭhitasikhā morā aññepi vā matthake jātasikhā pakkhino. Pāṇā samāyantīti pāṇā āyanti. Palasadāti khaggā. Gavajāti gavayā. Gaṇinoti gokaṇṇā. Kaṇṇikāti kaṇṇakamigā. Chamāgirīti bhūmisamamatthakā piṭṭhipāsāṇā pupphavicitrasanthatā. Dijābhighuṭṭhāti madhurassarehi dijehi abhighuṭṭhā evarūpā tattha bhūmipabbatā.

Evaṃ bhagavā kosiyassa assamaṃ vaṇṇesi.

Idāni hiriyā tattha pavisanādīni dassetuṃ āha

Sā suttacā nīladumābhilambitā

vijjumahāmegharivānupajjatha

tassā susambandhasiraṃ kusāmayaṃ

suciṃ sugandhaṃ ajinūpasevitaṃ

atricchakocchaṃ hirimetadabravi

nisīda kalyāṇi sukhayidamāsanaṃ.

Tassā tadā kocchagatāya kosiyo

yadicchamānāya jaṭājutindharo

navehi pattehi sayaṃ sahūdakaṃ

sudhābhihāsī turito mahāmuni.

Sā taṃ paṭiggayha ubhohi pāṇibhi

iccabravī attamanā jaṭādharaṃ

handāha etarahi pūjitā tayā

gaccheyyaṃ brahme tidivaṃ jitāvinī.

Sā kosiyenānumatā jutīmatā

udīritā vaṇṇamadena mattā

saṃkāse gantvāna sahassacakkhuno

ayaṃ sudhā vāsava deti me jayaṃ.

Tamenaṃ sakkopi tadā apūjayi

sahindā devā surakaññamuttamaṃ

Sā pañjalī devamanussapūjitā

navamhi kocchamhi tadā upāvisīti.

Tattha suttacāti succhavī. Nīladumābhilambitāti nīlesu dumesu abhilambitā hutvā taṃ taṃ nīladumasākhaṃ parāmasantīti attho. Mahāmegharivāti tena nimantitā mahāmeghavijju viya tassa assamaṃ pāvisi. Tassāti tassā hiriyā. Susambandhasiranti suṭṭhu sambandhasiraṃ. Kusāmayanti usīrādimissakaṃ kusatiṇamayaṃ. Sugandhanti usīrena ceva aññena ca sugandhatiṇena missakattā sugandhaṃ. Ajinūpasevitanti upari atthatena ajinacammena upasevitaṃ. Atricchakocchanti evarūpaṃ kocchāsanaṃ paṇṇasāladvāre attharitvā. Sukhayidamāsananti sukhaṃ nisīda idamāsanaṃ. Yadicchamānāyāti yāvadatthaṃ sudhaṃ icchantiyā. Navehi pattehīti taṃ khaṇaññeva pokkharaṇito ābhatehi allapaduminipattehi. Sayanti sahatthena. Sahūdakanti dakkhiṇodakasahitaṃ. Sudhābhihāsīti sudhaṃ abhihari. Turitoti somanassavegena turito. Handāti upasaggatthe nipāto. Jitāvinīti jayappattā hutvā. Anumatāti idāni yathāruciṃ gacchāhīti anuññātā. Udīritāti tidasapuraṃ gantvā sakkassa santike ayaṃ sudhāti udīrisi. Surakaññanti devadhītaraṃ. Uttamanti pavaraṃ. Sā pañjalī devamanussapūjitāti pañjalīhi devehi manussehi ca pūjitā. Tadāti yadā nisīdanatthāya sakkena dāpite navakañcanapīṭhasaṅkhāte kocche sā upāvisi. Tadā taṃ tattha nisinnaṃ sakko ca sesadevatā ca pārichattakapupphādīhi pūjayiṃsu.

Evaṃ sakko taṃ pūjayitvā cintesi kena nukho kāraṇena kosiyo sesānaṃ adatvā imissāva sudhaṃ adāsīti. Tassa kāraṇassa jānanatthāya puna mātaliṃ pesesi.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

tameva asaṃsī punadeva mātaliṃ

sahassanetto tidasānamindo

gantvāna vākyaṃ mama brūhi kosiyaṃ

āsāya saddhāya siriyā ca kosiya

hirīyeva sudhaṃ kenamalattha hetunāti.

Tattha asaṃsīti abhāsi. Vākyaṃ mamāti mama vākyaṃ kosiyaṃ brūhi. Āsāya saddhāya siriyā cāti āsāto saddhāto sirito ca hiriyeva kena hetunā sudhaṃ alatthāti.

So tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā vejayantarathamāruyha agamāsi.

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha

taṃ suplavatthaṃ udatārayī rathaṃ

daddallamānaṃ upakrīyasādisaṃ

jambonadīsaṃ tapaneyyasannibhaṃ

alaṅkataṃ kañcanacittasanthataṃ.

Suvaṇṇacandettha bahū nipātitā

hatthī gavassā kiṃpurisabyagghadīpiyo

Eṇeyyakā laṅghamayettha pakkhino

migettha veḷuriyamayā yūthāyutā.

Tatthassarājahariyo ayojayuṃ

dasasatāni susunāgasādise

alaṅkate kañcanajāluracchade

āveline saddagame asaṅgite.

Taṃ yānaseṭṭhaṃ abhiruyha mātali

dasa disā imā abhinādayittha

nabhañca selañca vanappatiniṃ ca

sasāgaraṃ pabyatayittha medaniṃ.

Sa khippamevaṃ upagamma assamaṃ

pāvāramekaṃsakato katañjalī

bahussutaṃ vuḍḍhaṃ vinītavattaṃ

iccabravī mātali devabrāhmaṇaṃ.

Indassa vākyaṃ nisāmehi kosiya

dūto ahaṃ pucchati taṃ purindado

āsāya saddhāya siriyā ca kosiya

hirī sudhaṃ kenamalattha hetunāti.

Tattha taṃ suplavatthanti taṃ vejayantarathaṃ sukhena plavanatthaṃ. Udatārayīti uttāresi ukkhipitvā gamanasajjamakāsi. Upakrīyasādisanti upakaraṇabhaṇḍehi sadisaṃ. Yathā tassa aggisikhāya samānavaṇṇāni Upakaraṇāni jalanti tatheva jalitanti attho. Jambonadīsanti jambonadasaṅkhātarattasuvaṇṇamayaṃ īsaṃ. Kañcanacittasanthatanti kañcanamayena sattaratanavicittena attharaṇamaṅgalena samannāgataṃ. Suvaṇṇacandetthāti suvaṇṇamayacandakā ettha rathe. Hatthīti suvaṇṇamayarajaṭamayamaṇimayā hatthī. Gavādīsupi eseva nayo. Laṅghamayettha pakkhinoti ettha rathe laṅghamayā nānāratanamayā pakkhigaṇāpi paṭipāṭiyāva ṭhitā. Yūthāyutāti attano attano yūthena saddhiṃ yuttā hutvā dassitā. Assarājahariyoti harivaṇṇā manomayaassarājāno. Susunāgasādiseti balasampattiyā taruṇanāgasādise. Kañcanajāluracchadeti kañcanajālamayena uracchadālaṅkārena samannāgate. Āvelineti āvelasaṅkhātehi kaṇṇālaṅkārehi yutte. Saddagameti patodappahāraṃ vinā saddamatteneva gamanasīle. Asaṅgiteti nissaṅge sīghajave evarūpe assarāje tattha yojesunti attho. Abhinādayitthāti yānasaddena ekaninnādaṃ akāsi. Vanappatiniṃ cāti vanappatinī ca vanasaṇḍo cāti attho. Pabyatayitthāti kampayittha tattha ākāsaṭṭhakavimānakampanena kampanaṃ veditabbaṃ. Pāvāramekaṃsakatoti ekaṃsakatapāvāradibbavattho. Vuḍḍhanti guṇavuḍḍhaṃ . Vinītavattanti

vinītena ācāravattena samannāgataṃ. Iccabravīti taṃ rathaṃ ākāse ṭhapetvā otaritvā evaṃ abravi. Devabrāhmaṇanti devaseṭṭhabrāhmaṇaṃ.

So tassa vacanaṃ sutvā gāthamāha

Addhā sirī maṃ paṭibhāti mātali

saddhā aniccā pana devasārathi

āsā visaṃvādikasammatā hi me

hirī ca ariyamhi guṇe patiṭṭhitāti.

Tattha addhāti sippādisampannepi asampannepi bhajanato addhāti maṃ paṭibhāti. Saddhā aniccāti saddhā pana taṃ taṃ vatthuṃ pahāya aññasmiṃ uppajjanato hutvā abhāvākārena aniccāti maṃ paṭibhāti. Āsā visaṃvādikasammatāti āsā pana yasmā dhanatthikā nāvāya samuddaṃ pakkhanditvā vinaṭṭhapābhatā enti tasmā visaṃvādikāti maṃ paṭibhāti. Ariyamhi guṇeti hirī pana hirottappasabhāvasaṅkhāte parisuddhe ariyaguṇe ca patiṭṭhitāti.

Idāni tassā guṇaṃ vaṇṇento āha

kumāriyo yācimā gottarakkhitā

jiṇṇā ca yā ca sabhattuitthiyo

tā chandarāgaṃ purisesu uggataṃ

hiriyā nivārenti sacittamattano.

Saṅgāmasīse sarasattisaṃyute

parājitānaṃ patataṃ palāyinaṃ

hiriyā nivattanti jahitva jīvitaṃ

te sampaṭicchanti puna hirīmanā.

Velā yathā sāgaravegavāriṇī

ayaṃ hirī pāpajanaṃ nivāriṇī

taṃ sabbaloke hirimariyapūjitaṃ

indassa taṃ vedaya devasārathīti.

Tattha jiṇṇāti vidhavā. Sabhattūti sasāmikā taruṇitthiyo. Attanoti tā sabbāpi parapurisesu attano chandarāgaṃ uggataṃ viditvā ayuttametaṃ amhākanti hiriyā sacittaṃ nivārenti pāpakammaṃ na karonti. Patataṃ palāyinti patantānañca palāyantānañca antare. Jahitva jīvitanti ye hirimanā honti attano jīvitaṃ cajitvā hiriyā nivattanti evaṃ nivattā ca pana te hirimanā puna attano sāmikaṃ sampaṭicchanti amittahatthato mocetvā gaṇhanti. Pāpajanaṃ nivāriṇīti pāpato janaṃ nivāriṇī. Ayameva vā pāṭho. Tanti taṃ hiriṃ. Ariyapūjitanti ariyehi buddhādīhi pūjitaṃ. Indassa taṃ vedayāti yasmā evaṃ mahāguṇā ariyapūjitāvesā tasmā taṃ evaṃ uttamāvesāti indassa kathehīti.

Taṃ sutvā mātali imaṃ gāthamāha

ko te imaṃ kosiya diṭṭhimodahi

brahmā mahindo athavā pajāpati

hirāya devesupi seṭṭhasammatā

dhītā mahindassa mahesi jāyathāti.

Tattha diṭṭhinti hirī nāma mahāguṇā ariyapūjitāti diṭṭhiṃ. Odahīti hadaye pavesesi. Seṭṭhasammatāti tava santike sudhāya laddhakālato paṭṭhāya indassa santike kañcanasenāsanaṃ labhitvā sabbadevatāhi pūjiyamānā uttamasammatā jāyathāti.

Evaṃ tasmiṃ kathenteyeva kosiyassa taṃ khaṇaññeva nassanadhammo jāto. Atha naṃ mātali kosiya āyusaṅkhāro te ossaṭṭho cavanadhammopi te sampatto kiṃ te manussalokena devalokaṃ gacchāmāti tattha netukāmo hutvā gāthamāha

handehi dāni tidivaṃ apakkama

rathaṃ samāruyha mamāyitaṃ idaṃ

indo ca taṃ indasagotta kaṅkhati

ajjeva tvaṃ indasahabyataṃ vajāti.

Tattha mamāyitanti piyamanāpaṃ. Indasagottanti purimabhave indena saddhiṃ samānagottaṃ. Kaṅkhatīti tavāgamanaṃ icchanto kaṅkhati.

Iti tasmiṃ kosiyena saddhiṃ kathenteyeva kosiyo cavitvā upapātiko devaputto hutvā āruyha dibbarathe aṭṭhāsi. Atha naṃ mātali sakkassa santikaṃ nesi. Sakko taṃ disvāva tuṭṭhamānaso hutvā attano dhītaraṃ hirideviṃ tassa aggamahesiṃ katvā adāsi. Aparimāṇamassa issariyaṃ ahosi.

Tamatthaṃ viditvā anomasattānaṃ kammaṃ nāma evaṃ visujjhatīti satthā osānagāthamāha

Evaṃ visujjhanti apāpakammino

atho suciṇṇassa phalaṃ na nassati

ye keci addakkhuṃ sudhābhojanaṃ

sabbeva te indasahabyataṃ gatāti.

Tattha apāpakamminoti apāpakammā sattā evaṃ visujjhanti. Ye keci addakkhunti ye keci sattā tasmiṃ himavantappadese tadā kosiyena hiriyā diyyamānaṃ sudhābhojanaṃ addasaṃsu. Sabbeva teti sabbepi taṃ dānaṃ anumoditvā cittaṃ pasādetvā indassa sahabyataṃ gatāti.

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā na bhikkhave idāneva pubbepetaṃ adānābhirataṃ thaddhamacchariyaṃ samānaṃ ahaṃ damesiṃyevāti vatvā jātakaṃ samodhānesi tadā hiridevadhītā uppalavaṇṇā ahosi kosiyo dānapatibhikkhu pañcasikho anuruddho mātali ānando suriyo kassapo cando moggallāno nārado sārīputto sakko pana ahamevāti.

Sudhābhojanajātakaṃ niṭṭhitaṃ.

Tatiyaṃ.