๑๒. จูฬวิยูหสุตตนิทเทส

๑๒. จูฬวิยูหสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา ๑-

ทฺวาทสเม จูฬวิยูหสุตฺตนิทฺเทเส สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ อิทมฺปิ ตสฺมึเยว มหาสมเย "สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา `สาธุรูปามฺหา'ติ ภณนฺติ, กินฺนุ โข สาธุรูปาว อิเม อตฺตโน เอว ทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐหนฺติ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ ทิฏฺฐึ คณฺหนฺตี"ติ อุปฺปนฺนจิตฺตานํ เอกจฺจานํ เทวตานํ ตมตฺถํ ปกาเสตุํ ปุริมนเยเนว นิมฺมิตพุทฺเธน อตฺตานํ ปุจฺฉาเปตฺวา วุตฺตํ.

ตตฺถ อาทิโต เทฺวปิ คาถา ปุจฺฉาคาถาเยว. ตาสุ สกํ สกํ ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ อตฺตโน อตฺตโน ทิฏฺฐิยา วสมานา. วิคฺคยฺห นานา กุสลา วทนฺตีติ ตํ ทิฏฺฐึ พลวคฺคาหํ คเหตฺวา "ตตฺถ กุสลามฺหา"ติ ปฏิชานมานา ปุถุ ปุถุ วทนฺติ, เอกํ น วทนฺติ. โย เอวํ ชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ, อิทํ ปฏิกฺโกสมเกวลี โสติ ตญฺจ ทิฏฺฐึ สนฺธาย โย เอวํ ชานาติ, โส ธมฺมํ เวทิยิ. อิทํ ปน ปฏิกฺโกสนฺโต หีโน โหตีติ จ วทนฺติ.

นานา วทนฺตีติ นานาการณํ ภณนฺติ. วิวิธํ วทนฺตีติ นานาวิธํ ภณนฺติ. อญฺโญญฺญํ วทนฺตีติ เอกํ อวตฺวา อญฺญํ อญฺญํ คเหตฺวา วทนฺติ. อเกวลี โสติ โส ๒- อกุสโล อยํ. อสมตฺโตติ น ปริปูโร. อปริปุณฺโณติ น สมฺปุณฺโณ.

พาโลติ หีโน. อกุสโลติ อจฺเฉโก. ๓-

อิทานิ ติสฺโส วิสฺสชฺชนคาถา โหนฺตีติ. ตา ปุริมฑฺเฒน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิมฑฺเฒน ปฏิพฺยูหิตฺวา ฐิตา. เตน พฺยูเหน อุตฺตรสุตฺตโต จ อปฺปกตฺตา อิทํ สุตฺตํ "จูฬวิยูหนฺ"ติ นามํ ลภิ. ตตฺถ ปฐมคาถายํ ตาว ปรสฺส เจ ธมฺมนฺติ ปรสฺส ทิฏฺฐึ. สพฺเพวิเม พาลาติ เอวํ สนฺเต สพฺเพว อิเม พาลา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. กึการณา? สพฺเพวิเม ทิฏฺฐิปริพฺพสานาติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. จูฬพฺยูห..., เอวมุปริปิ ๒ ฉ.ม. โย ๓ ฉ.ม. อกฺกุสโลติ อวิทฺวา

สนฺทิฏฺฐิยา เจว น วีวทาตา, สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มตีมาติ ๑- สกาย ทิฏฺฐิยา อนวีวทาตา อโวทาตา สํกิลิฏฺฐาว สมานา สํสุทฺธปญฺญา จ กุสลา จ มติมนฺโต จ เต โหนฺติ เจ. อถ วา "สนฺทิฏฺฐิยา เจ วทาตา"ติปิ ๒- ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ:- สกาย ปน ทิฏฺฐิยา โวทาตา สํสุทฺธปญฺญา กุสลา มติมนฺโต โหนฺติ เจ, น เตสํ โกจีติ เอวํ สนฺเต เตสํ เอโกปิ นิหีนปญฺโญ น โหติ, กึการณา? ทิฏฺฐี หิ เตสมฺปิ ตถา สมตฺตา, ยถา อิตเรสนฺติ.

น วาหเมตนฺติ คาถาย สงฺเขปตฺโถ:- ยํ เต มิถุ เทฺว ๓- ชนา อญฺญมญฺญํ "พาโล"ติ อาหุ, อหํ เอตํ ตถิยนฺติ ตจฺฉนฺติ เนว พฺรูมิ. กึการณา? ยสฺมา สพฺเพว เต สกํ สกํ ทิฏฺฐึ "อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺ"ติ อกํสุ, เตน จ การเณน ปรํ "พาโล"ติ ทหนฺติ. เอตฺถ จ ตจฺฉํ ตเถวนฺติ ๔- เทฺวปิ ปาฐา.

ตจฺฉนฺติ อตุจฺฉํ. ตถนฺติ อวิปรีตํ. ภูตนฺติ สนฺตํ. ยาถาวนฺติ สํวิชฺชมานํ. อวิปรีตนฺติ น วิสงฺเกตํ.

ยมาหูติ ปุจฺฉาคาถาย "ยํ ทิฏฺฐิสจฺจํ ตถิยนฺ"ติ เอเก อาหุ.

เอกํ หิ สจฺจนฺติ วิสฺสชฺชนคาถาย เอกํ สจฺจํ นิโรโธ มคฺโค วา. ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชานนฺติ ยสฺมึ สจฺเจ ปชานนฺโต ปชา โน วิวเทยฺยุํ. สยํ ถุนนฺตีติ อตฺตนา วทนฺติ.

กสฺมา นูติ ปุจฺฉาคาถาย ปวาทิยาเสติ วาทิโน. อุทาหุ เต ตกฺกมนุสฺสรนฺตีติ เต วาทิโน อุทาหุ อตฺตโน ตกฺกมตฺตํ อนุคจฺฉนฺติ.

ตกฺกปริยาหฏนฺติ วิตกฺเกน สมนฺตโต อาหฏํ. วีมํสานุจริตนฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐิตปญฺญาย วิจริตํ. สยํ ปฏิภานนฺติ อตฺตโน ปฏิภานํ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. มุตีมาติ ๒ สี. เจ ปน วีวทาตาติ ๓ ฉ.ม. เทฺว เทฺว ๔ ฉ.ม. ตถิยํ,

@ตเถวนฺติ

น เหวาติ วิสฺสชฺชนคาถาย อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานีติ ฐเปตฺวา สญฺญามตฺเตน นิจฺจนฺติ คหิตคฺคหณานิ. ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวาติ อตฺตโน นิจฺจสงฺกปฺปมตฺตํ ทิฏฺฐีสุ ชเนตฺวา.

ยสฺมา ปน ทิฏฺฐีสุ วิตกฺกํ ชเนนฺตา ทิฏฺฐิโยปิ สญฺชเนนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ "ทิฏฺฐิคตานิ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตี"ติอาทิ. ชเนนฺตีติ อุปรูปริ ทิฏฺฐึ อุปฺปาเทนฺตา ชเนนฺติ. สญฺชเนนฺตีติอาทีนิ อุปสคฺควเสน ปทํ วฑฺเฒตฺวา วุตฺตานิ. มยฺหํ สจฺจนฺติ มม วจนํ ตจฺฉํ.

อิทานิ เอวํ นานาสจฺเจสุ อสนฺเตสุ ตกฺกมตฺตํ อนุสฺสรนฺตานํ ทิฏฺฐิคติกานํ วิปฺปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ "ทิฏฺเฐ สุเต"ติอาทิกา คาถาโย อภาสิ. ตตฺถ ทิฏฺเฐติ ทิฏฺฐํ, ทิฏฺฐสุทฺธินฺติ อธิปฺปาโย. เอส นโย สุตาทีสุ. เอเต จ นิสฺสาย วิมานทสฺสีติ เอเต ทิฏฺฐิธมฺเม นิสฺสยิตฺวา สุทฺธิอภาวสงฺขาตํ ๑- วิมานํ อสมฺมานํ ปสฺสนฺโตปิ. วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน, พาโล ปโร อกุสโลติ จาหาติ เอวํ วิมานทสฺสีปิ ตสฺมึ ทิฏฺฐิวินิจฺฉเย ฐตฺวา ตุฏฺฐิชาโต หาสชาโต หุตฺวา ปโร "หีโน จ อวิทฺวา จา"ติ เอวํ วทติเยว.

น สมฺมาเนตีติปิ วิมานทสฺสีติ น พหุมานํ กโรตีติ เอวมฺปิ วิมานทสฺสี น พหุมานทสฺสี. โทมนสฺสํ ชเนตีติปีติ ๒- ปฐมํ ทิฏฺฐินิสฺสยํ อลฺลียิตฺวา โทมนสฺสํ ปตฺวา ปจฺฉา ทิฏฺฐิวินิจฺฉเย ฐิตกาเล โสมนสฺสํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ.

วินิจฺฉิตทิฏฺฐิยา ๓- ฐตฺวาติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา คหิตทิฏฺฐิยา ฐตฺวา.

เอวํ สนฺเต เยเนวาติ คาถา. ตตฺถ สยมตฺตนาติ สยเมว อตฺตานํ. วิมาเนตีติ ครหติ. ตเทว ปาวาติ ตเทว วจนํ ทิฏฺฐึ วทติ, ตํ วา ปุคฺคลํ.

@เชิงอรรถ: ๑ สี. สุทิฏฺฐิสภาวาขฺยํ, ฉ.ม. สุทฺธิภาวสงฺขาตํ ๒ ฉ.ม. ชเนตีติ ๓ ฉ.ม.

@วินิจฺฉย...

อติสารทิฏฺฐิยาติ คาถายตฺโถ:- โส เอวํ ตาย ลกฺขณาติสารินิยา อติสารทิฏฺฐิยา สมตฺโต ปริปุณฺโณ อุทฺธุมาโต, เตน จ ทิฏฺฐิมาเนน มตฺโต "ปริปุณฺโณ อหํ เกวลี"ติ เอวํ ปริมุณฺณมานี. สยเมว อตฺตานํ มนสา "อหํ ปณฺฑิโต"ติ อภิสิญฺจติ. กึการณา? ทิฏฺฐี หิ สา ตสฺส ตถา สมตฺตาติ

สพฺพา ตา ทิฏฺฐิโย ลกฺขณาติกฺกนฺตาติ ตา สพฺพา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ลกฺขณํ อตีตา อติยนฺตีติ ๑- อติกฺกนฺตา. อโนโมติ อนูโน.

ปรสฺส เจติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ:- กิญฺจิ ภิยฺโย? โส ๒- วินิจฺฉเย ฐตฺวา ปหสฺสมาโน "พาโล ปโร อกุสโล"ติ จาห, ตสฺส ปรสฺส เจ หิ วจสา โส เตน วุจฺจมาโน นิหีโน โหติ, ตุโม สหา โหติ นิหีนปญฺโญติ โสปิ เตเนว สห นิหีนปญฺโญ โหติ. โสปิ หิ ตํ "พาโล"ติ วทติ. อถ ตสฺส วจนํ อปฺปมาณํ, โส ปน สยเมว เวทคู จ ธีโร จ โหติ. เอวํ สนฺเต น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถิ. สพฺเพปิ หิ เต อตฺตโน อิจฺฉาย ปณฺฑิตา.

วาจายาติ กถเนน. วจเนนาติ ภาสิเตน. นินฺทิตการณาติ ครหเหตุนา. ครหิตการณาติ อวญฺญาตเหตุนา. อุปวทิตการณาติ อุปวาทเหตุนา.

อญฺญํ อิโตติ คาถาย สมฺพนฺโธ อตฺโถ จ:- "อถ เจ สยํ เวทคู โหติ ธีโร. น โกจิ พาโล สมเณสุ อตฺถี"ติ เอวํ หิ วุตฺเตปิ สิยา กสฺสจิ "กสฺมา"ติ. ตตฺถ วุจฺจเต:- ยสฺมา อญฺญํ อิโต ยาภิวทนฺติ ธมฺมํ, อปรทฺธา สุทฺธิมเกวลี เต. เอวมฺปิ ติตฺถฺยา ปุถุโส วทนฺติ, เย อิโต อญฺญํ ทิฏฺฐึ อภิวทนฺติ, เต อปรทฺธา วิรทฺธา สุทฺธิมคฺคํ, อเกวลิโน จ เตติ เอวํ ปุถุติตฺถิยา ยสฺมา วทนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา ปเนวํ วทนฺตีติ เจ? สนฺทิฏฺฐิราเคน หิ ตฺยาภิรตฺตา, ๓- ยสฺมา สเกน ทิฏฺฐิราเคน เต อภิรตฺตาติ วุตฺตํ โหติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อติสรนฺตีติ ๒ ฉ.ม. โย โส ๓ ฉ.ม. เต'ภิรตฺตา

เต สุทฺธิมคฺคนฺติ เต อญฺญติตฺถิยา อกิลิฏฺฐมคฺคํ. วิสุทฺธิมคฺคนฺติ นิทฺโทสมคฺคํ. ปริสุทฺธิมคฺคนฺติ สุกฺกมคฺคํ. โวทาตมคฺคนฺติ ปณฺฑรมคฺคํ. ปริโยทาตมคฺคนฺติ ปภาวนฺตมคฺคํ. วิรทฺธาติ วุตฺตวิธินา มคฺเคน วิรชฺฌิตฺวา ฐิตา. อปรทฺธาติ อปรชฺฌิตฺวา ฐิตา. ขลิตาติ ปริหีนา. คลิตาติ ตโต ภฏฺฐา. อญฺญายาติ อญฺญาเณน. อปรทฺธาติ ปราชยมาปนฺนา. อถ วา "ญายาปรทฺธา"ติปิ ปาโฐ. ญาเยน มคฺเคน วิรทฺธาติ อตฺโถ.

เอวํ อภิรตฺตาปิ จ:- อิเธว สุทฺธินฺติ คาถา. ตตฺถ สกายเนติ สกมคฺเค. ทฬฺหํ วทานาติ ทฬฺหวาทา.

ถิรวาทาติ สนฺนิฏฺฐานวาทา. พลิกวาทาติ พลวนฺตวาทา. อวฏฺฐิตวาทาติ ปติฏฺฐหิตฺวา กถิตวาทา.

เย เอวญฺจ ทฬฺหวาทา, เตสุ โย โกจิ ติตฺถิโย สกายเน วาปิ ทฬฺหํ วทาโน กเมตฺถ พาโลติ ปรํ ทเหยฺยาติ สงฺเขปโต ตตฺถ สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต วิตฺถารโต นตฺถิกอเหตุกอกิริยาติอาทิเภเท ๑- สเก อยเน "อิทเมว สจฺจนฺ"ติ ทฬฺหํ วทาโน กํ ปรํ เอตฺถ ทิฏฺฐิคเต "พาโล"ติ สห ธมฺเมน ปสฺเสยฺย, นนุ สพฺโพปิ ตสฺส มเตน ปณฺฑิโต เอว สุปฺปฏิปนฺโน เอว จ. เอวํ สนฺเต สยเมว โส เมธคํ อาวเหยฺย, ปรํ วทํ พาลมสุทฺธิธมฺมํ (ปรํ พาลํ จ อสุทฺธธมฺมํ วทนฺโต) โสปิ ปรํ "พาโล จ อสุทฺธธมฺโม ๒- จ อยนฺ"ติ วทนฺโต อตฺตนาว กลหํ อาวเหยฺย. กสฺมา? ยสฺมา สพฺโพปิ ตสฺส มเตน ปณฺฑิโตเยว สุปฺปฏิปนฺโนเยว จ.

เอวํ สพฺพถาปิ วินิจฺฉเย ฐตฺวา สยํ ปมาย, อุทฺธํ ส โลกสฺมึ วิวาทเมตีติ ทิฏฺฐิยํ ฐตฺวา สยํ ปมินิตฺวา ๓- โส ภิยฺโย วิวาทเมตีติ. เอวํ ปน วินิจฺฉเยสุ อาทีนวํ ญตฺวา อริยมคฺเคน หิตฺวาน สพฺพานิ วินิจฺฉยานิ, น เมธคํ กุรุเต ๔- ชนฺตุ โลเกติ อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. นตฺถิกอิสฺสรการกนิยติอาทิเภเท ๒ ฉ.ม. อสุทฺธิธมฺโม

@๓ ฉ.ม. ทิฏฺฐิยา ฐตฺวา สยญฺจ สตฺถาราทึ มินิตฺวา ๔ ฉ.ม. กุพฺพติ

สยํ ปมายาติ อตฺตนา มินิตฺวา. ปมินิตฺวาติ ปมาณํ กตฺวา. "ปจินิตฺวา"ติปิ ๑- ปาโฐ, ตํ น สุนฺทรํ. อุทฺธํ วาเทน สทฺธินฺติ อตฺตโน อุปริ กเถนฺเตน สห. เทสนาปริโยสาเน ปุราเภทสุตฺเต ๒- วุตฺตสทิโส เอวาภิสมโย อโหสีติ.

สทฺธมฺมปชฺโชติกาย มหานิทฺเทสฏฺฐกถาย

จูฬวิยูหสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปวิเนตฺวาติปิ ๒ ขุ.มหา. ๒๙/๒๕๑ (สฺยา)