อรณวิหารญาณนิทเทส

๓๓. อรรถกถาอรณวิหารญาณนิทเทส

[๒๑๕-๒๑๖] พึงทราบวินิจฉัยในอรณวิหารญาณนิทเทสดังต่อไปนี้.

อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น มีเนื้อความได้กล่าวไว้แล้ว.

บทว่า สุญฺญโต วิหาโร - สุญญตวิหาร ได้แก่ อรหัตผลสมาบัติอันเป็นไปแล้วโดยอาการแห่งสุญญตะ คือความว่างเปล่าของผู้ตั้งอยู่ในอนัตตานุปัสสนา.

บทว่า อนิมิตฺโต วิหาโร - อนิมิตวิหาร ได้แก่ อรหัตผลสมาบัติอันเป็นไปแล้วโดยอาการแห่งอนิมิตตะ คือไม่มีนิมิตของผู้ตั้งอยู่ในอนิจจานุปัสสนา.

บทว่า อปฺปณิหิโต วิหาโร - อัปปณิหิตวิหาร ได้แก่ อรหัตผลสมาบัติโดยอาการแห่งอัปปณิหิตะ คือไม่ตั้งอยู่ของผู้ตั้งอยู่ในทุกขานุปัสสนา.

บทว่า สุญฺญเต อธิมุตฺตตา - ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในธรรมอันว่างเปล่า ได้แก่ ความที่จิตน้อมไปในธรรมชาติอันว่างเปล่า ด้วยสามารถแห่งปัญญาอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งผลสมาบัติ.

แม้ในสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ด้วยบทมีอาทิว่า ปฐมํ ฌานํ - ปฐมฌาน. ท่านกล่าวถึงฌานสมาบัติอันเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนาของผู้ใคร่เพื่อจะเข้าถึงอรหัตผลสมาบัติ.

จริงอยู่ วิปัสสนา ผลสมาบัติ และฌานสมาบัติอันน้อมไปเพื่อความประณีตของพระอรหันต์เท่านั้น ย่อมควรเพื่อกล่าวว่า อรณวิหาร คือความสงบ ความหมดทุกข์ เพราะละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว.

บทว่า ปฐเมน ฌาเนน นีวรเณ หรตีติ อรณวิหาโร - ชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน.

อธิบายว่า ปฐมฌานนั้นชื่อว่าอรณวิหาร เพราะองค์ประกอบแห่งปฐมฌาน ย่อมนำออกเสียซึ่งนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน.

แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงปฐมฌานนำออกเสียซึ่งนิวรณ์ เพราะปฐมฌานเป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์ แม้พระอรหันต์จะไม่มีนิวรณ์.

หากถามว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงยกอรณวิหารญาณขึ้นแสดง ๓ อย่างด้วยสามารถแห่งการน้อมไปเพื่อความประณีตแห่งวิปัสสนา ผลและสมาบัติแล้วชี้แจงว่าฌานสมาบัตินั่นแหละเป็นอรณวิหาร.

ตอบว่า ๓ อย่างนั้นสำเร็จแล้ว เพราะอรณวิหาร ด้วยสามารถอุทเทส. ความที่ฌานสมาบัติอันเป็นภูมิของผลสมาบัติและวิปัสสนา เมื่อท่านไม่กล่าวไว้ ก็ย่อมไม่สำเร็จ. เพราะฉะนั้น เพื่อยังอรณวิหารที่ไม่สำเร็จนั่นแหละให้สำเร็จ พึงทราบว่า ท่านกล่าวบทมีอาทิว่า ปฐมฌานเป็นอรณวิหาร.

จริงอยู่ ความที่ฌานสมาบัติเหล่านั้นเป็นอรณวิหาร แม้ไม่สำเร็จด้วยสามารถแห่งอุทเทสก็เป็นอันสำเร็จได้ เพราะท่านกล่าวไว้แล้วในนิทเทส.

อีกอย่างหนึ่ง โดยนัยที่ท่านประกอบอรณวิหารไว้แล้ว พึงประกอบแล้วถือเอาดังนี้.

อนิจจานุปัสสนาชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งนิจสัญญา.

ทุกขานุปัสสนาชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งสุขสัญญา.

อนัตตานุปัสนาชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งอัตสัญญา.

สุญญตวิหารชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งความไม่ว่างเปล่า.

อนิมิตวิหารชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งนิมิต.

อัปปณิหิตวิหารชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งความตั้งไว้.

สุญฺญาธิมุตฺตตา - ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในธรรมอันว่างเปล่า ชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งความน้อมไปในธรรมอันไม่ว่างเปล่า.

อนิมิตฺตาธิมุตฺตตา - ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในธรรมอันไม่มีนิมิต ชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งความน้อมไปในธรรมอันมีนิมิต.

อปฺปณิหิตาธิมุตฺตตา - ความที่จิตเป็นธรรมชาติน้อมไปในธรรมอันไม่มีที่ตั้ง ชื่อว่าอรณวิหาร เพราะนำออกเสียซึ่งความน้อมไปในธรรมอันมีที่ตั้ง. จบอรรถกถาอรณวิหารญาณนิทเทส