อภิญเญยยนิทเทส
เล่มที่ ๓๑ · ข้อ ๒ · บรรทัด ๑๐๕
คัดจากอรรถกถาบาลี อักษรโรมัน ตัวบทจาก 84000.org
อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน
Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā
Idāni vissajjanuddesasaṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ ime dhammā abhiññeyyātiādi niddesavāro āraddho. Tattha abhiññeyyaniddesādīsu pañcasu ādito ekakādivasena dasa dasa vissajjanāni dasuttarapariyāyena saṃsandetvā uddiṭṭhāni. Tesu abhiññeyyaniddese tāva sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Ṭhitīti cettha sakakkhaṇe atthitā adhippetā. Iti sabbasattānaṃ ṭhitihetu āhāro nāma eko dhammo adhikena ñāṇena jānitabbo. Paccaye hi abhiññāte paccayuppannāpi abhiññātā honti ubhinnampi aññamaññāpekkhattā. Etena ñātapariññā vuttā hoti. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ "asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā"tiādi, 3- taṃ virujjhatīti. Tañca na virujjhati. Tesaṃ hi jhānaṃ āhāroti. Evaṃ santepi "cattārome bhikkhave āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā, sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro. Kavaḷiṅkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā,
@Footnote: 1 khu.su. 25/891/508, khu.mahā. 29/549/351 (syā)
@2 abhi.vi. 35/216/134 3 abhi.vi. 35/1017/511 Phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthan"ti 1- idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiṃ hi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā, idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbasaṅkhatadhammānaṃ hi paccayo laddhuṃ vaṭṭati, so ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha:-
"avijjampāhaṃ bhikkhave sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko
ca bhikkhave avijjāya āhāro. `pañca Nīvaraṇā'tissa vacanīyaṃ. Pañca
nīvaraṇepāhaṃ bhikkhave sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca
bhikkhave pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro. `ayoniso Manasikāro'tissa
vacanīyan"tiādi. 2- Ayaṃ adhippeto. Etasmiṃ hi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.
Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya "dhī cittaṃ dhī cittaṃ, 3- cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittaṃ hi nissāya vadhabandhanādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati, citte asati natthetan"ti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññasattabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ nipanno viya nisinno viya ṭhito viya hoti. Evarūpānañca sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva
@Footnote: 1 saṃ.ni. 16/11/12,13 2 aṅ. dasaka. 24/61/90
@3 ka. dhi cittaṃ dhiratthu vata cittaṃ Nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti.
Ye panate nerayikā "nevuṭṭhānaphalūpajīvino na puññaphalūpajīvino"ti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? tesaṃ kammameva āhāroti. Kiṃ pañca āhārā atthīti? "pañca, na pañcā"ti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu "paccayo āhāro"ti vutto, tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ "na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhotī"ti. 3- Tasmā āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikāti attho. Kavaḷiṅkārāhāraṃ ārabbhāti cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppannakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedanīyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññabhavaṃ sesānaṃ tayo, asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.
Sabbe sattāti ca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, sabbe saṅkhārāti adhippāyo. Bhagavatopi hi dhammapuggalānaṃ vasena 2- catubbidhā desanā dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti. "nāhaṃ bhikkhave aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti, yathayidaṃ cittaṃ. Bhikkhave bhāvitaṃ kammaniyaṃ hotī"ti 3- evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā. "aṭṭhānametaṃ bhikkhave anavakāso yaṃ diṭṭhi- sampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī"ti 4-
@Footnote: 1 Ma.u. 14/250/217, aṅ.tika. 20/36/135-6 2 Sī.,ka. dhammapuggalavasena
@3 aṅ. ekaka. 20/250/4 4 aṅ.ekaka. 20/268/28 Dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā. "ekapuggalo bhikkhave loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya sukhāya devamanussānan"ti 1- evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā. "ekapuggalassa bhikkhave pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotī"ti 2- evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Tāsu idha puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā. Upari yāva dasakā dhammānaṃyeva gahitattā sattaggahaṇena dhammaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, visesena vā sattasantānapariyāpanna- dhammānaṃyeva adhikena ñāṇena sabhāvato upaparikkhitabbattā sattaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ, saṅkhāre upādāya sattoti paññattimattasambhavato vā phalopacārena saṅkhārā "sattā"ti vuttāti veditabbaṃ. Na hi koci satto paccayaṭṭhitiko atthi aññatra saṅkhārehi. Vohāravasena pana evaṃ vuccati evametena ñātapariññā vuttā hoti.
Dve dhātuyoti saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu. Tattha anekehi paccayehi saṅgamma katā pañcakkhandhā saṅkhatā dhātu, kehici paccayehi akataṃ nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu.
Tisso dhātuyoti kāmadhātu rūpadhātu arūpadhātu. 3- Tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattīdeve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhā dhātū āyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Ayaṃ vuccati kāmadhātu. 3- Tattha katamā rūpadhātu? heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā
@Footnote: 1 aṅ.ekaka. 20/170,308/21,35 2 aṅ.ekaka. 20/175-186/22
@3-3 abhi. vi. 35/182/100 Upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. 1- Ayaṃ vuccati rūpadhātu. Tattha katamā arūpadhātu? heṭṭhato ākāsānañcāyatanūpage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanūpage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā. 2- Ayaṃ vuccati arūpadhātu. Aṭṭhakathāyaṃ pana "kāmadhātūti kāmabhavo pañcakkhandhā labbhanti, rūpadhātūti rūpabhavo pañcakkhandhā labbhanti. Arūpadhātūti arūpabhavo cattāro khandhā labbhantī"ti vuttaṃ. Ayaṃ dasuttarapariyāyena yojanā.
Saṅgītipariyāyena pana "tisso kusaladhātuyo nekkhammadhātu abyāpādadhātu avihiṃsādhātu. Aparāpi tisso dhātuyo rūpadhātu arūpadhātu nirodhadhātu. Aparāpi tisso dhātuyo hīnā dhātu majjhimā dhātu paṇītā dhātū"ti 3- vuttā dhātuyopi ettha yujjanti. Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko .pe. Sammāsaṅkappo, ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. 4- Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātu. Abyāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko .pe. Sammāsaṅkappo abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti. Ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko .pe. Sammāsaṅkappo avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti. Ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. 4- Rūpārūpadhātuyo vuttāyeva. Nirodhadhātu nibbānaṃ. Hīnā dhātu dvādasākusalacittuppādā, majjhimā dhātu avasesā tebhūmakadhammā. Paṇītā dhātu navalokuttaradhammā. Sabbāpi ca nijjīvaṭṭhena dhātu.
Cattāri ariyasaccānīti dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Imesaṃ vaṇṇanā saccavissajjanesuyeva bhavissati.
@Footnote: 1 abhi. saṅ. 34/1289/294 2 abhi.saṅ. 34/1291/294
@3 dī.pā. 11/304/194 4 abhi.vi. 35/182/101
Pañca vimuttāyatanānīti attano hitatthāya parehi pavattitadhammadesanāsavanaṃ paresaṃ hitatthāya attano yathāsutadhammadesanā, yathāsutassa dhammassa sajjhāyakaraṇaṃ, yathāsutassa dhammassa cetasā anuvitakkanaṃ, kasiṇāsubhādīsu anukūlaṃ ārammaṇanti imāni pañca vimuccanakāraṇāni. 1- Yathāha:-
idha bhikkhave 2- bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā
garuṭṭhāniyo sabrahamcārī, yathā yathā kho bhikkhave bhikkhuno satthā
dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, tathā tathā
so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca, tassa
atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti
jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino
cittaṃ samādhiyati, idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ.
Puna caparaṃ bhikkhave bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti
aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṃ
yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti. Yathā yathā kho
bhikkhave bhikkhuno .pe. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ dutiyaṃ
vimuttāyatanaṃ.
Puna caparaṃ bhikkhave bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti
aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ
dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ
dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti. Yathā yathā kho bhikkhave
bhikkhuno .pe. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ.
@Footnote: 1 Ma. vimuccanakāraṇāni honti dhammapaṭisaṃvedī ca
@2 dī.pā. 11/322/214, aṅ.pañcaka 22/26/22
Puna caparaṃ bhikkhave bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti
aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ
dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ
vitthārena sajjhāyaṃ karoti, api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ
cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati. Yathā yathā kho bhikkhave
bhikkhuno .pe. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ catutthaṃ vimuttāyatanaṃ.
Puna caparaṃ bhikkhave bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti
aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ
dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ
vitthārena sajjhāyaṃ karoti, nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ
cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati, api ca khvassa
aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ
suppaṭividdhaṃ paññāya. Yathā yathā kho bhikkhave bhikkhuno aññataraṃ
samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya,
tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī
ca. Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa
pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti,
sukhino cittaṃ samādhiyati. Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatananti. 1-
Cha anuttariyānīti ettha natthi etesaṃ uttaranti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni, jeṭṭhakānīti attho. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:-
chayimāni 2- bhikkhave anuttariyāni. Katamāni cha, dassanānuttariyaṃ
@Footnote: 1 dī.pā. 11/322/214, aṅ.pañcaka. 22/26/25
@2 aṅ.chakka. 22/279 (8), 301 (30)/315,362 (syā)
Savanānuttariyaṃ lābhānuttariyaṃ sikkhānuttariyaṃ pāricariyānuttariyaṃ
anussatānuttariyanti.
Katamañca bhikkhave dassanānuttariyaṃ, idha bhikkhave ekacco
hatthiratanampi dassanāya gacchati, assaratanampi dassanāya gacchati,
maṇiratanampi dassanāya gacchati, uccāvacaṃ vā pana dassanāya gacchati,
samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ dassanāya
gacchati. Atthetaṃ bhikkhave dassanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi. Tañca kho
etaṃ bhikkhave dassanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasañhitaṃ
na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya
na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho bhikkhave tathāgataṃ
vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo
ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ bhikkhave dassanānaṃ sattānaṃ
visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya
ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgataṃ vā
tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo
ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati bhikkhave dassanānuttariyaṃ. Iti
dassanānuttariyaṃ.
Savanānuttariyañca kathaṃ hoti, idha bhikkhave ekacco bherisaddampi
savanāya gacchati, vīṇāsaddampi savanāya gacchati, gītasaddampi savanāya
gacchati, uccāvacaṃ vā pana savanāya gacchati, samaṇassa vā brāhmaṇassa
vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa dhammassavanāya gacchati. Atthetaṃ
bhikkhave savanaṃ, netaṃ natthīti vadāmi, tañca kho etaṃ bhikkhave savanaṃ
hīnaṃ .pe. Na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho bhikkhave tathāgatassa
Vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo
ekantagato abhippasanno etadānuttariyaṃ bhikkhave savanānaṃ
sattānaṃ visuddhiyā .pe. Nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatassa
vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo
ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati bhikkhave savanānuttariyaṃ.
Iti dassanānuttariyaṃ savanānuttariyaṃ.
Lābhānuttariyañca kathaṃ hoti, idha bhikkhave ekacco puttalābhampi
labhati, dāralābhampi labhati, dhanalābhampi labhati, uccāvacaṃ vā pana
lābhampi labhati. Samaṇe vā brāhmaṇe vā micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne
saddhaṃ paṭilabhati. Attheso bhikkhave lābho, neso natthīti
vadāmi. So ca kho eso bhikkhave lābho hīno .pe. Na nibbānāya
saṃvattati. Yo ca kho bhikkhave tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ
paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno.
Etadānuttariyaṃ bhikkhave lābhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā .pe. Nibbānassa
sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati
niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati bhikkhave
lābhānuttariyaṃ. Iti dassanānuttariyaṃ savanānuttariyaṃ lābhānuttariyaṃ.
Sikkhānuttariyañca kathaṃ hoti, idha bhikkhave ekacco hatthismimpi
sikkhati, assasmimpi sikkhati, rathasmimpi sikkhati, dhanussamimpi sikkhati,
tharasmimpi sikkhati, uccāvacaṃ vā pana sikkhati, samaṇassa vā
brāhmaṇassa vā micchāpaṭipannassa sikkhati. Atthesā bhikkhave
sikkhā. Nesā natthīti vadāmi. Sā ca kho esā bhikkhave sikkhā
hīnā .pe. Na nibbānāya saṃvattati. Yo ca kho bhikkhave
Tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati,
adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno.
Etadānuttariyaṃ bhikkhave sikkhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā .pe. Nibbānassa
sacchikiriyāya, yadidaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati,
adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo
ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati bhikkhave sikkhānuttariyaṃ. Iti
dassanānuttariyaṃ savanānuttariyaṃ lābhānuttariyaṃ sikkhānuttariyaṃ.
Pāricariyānuttariyañca kathaṃ hoti, idha bhikkhave ekacco khattiyampi
paricarati, brāhmaṇampi paricarati, gahapatimpi paricarati, uccāvacaṃ vā
pana paricarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ
paricarati, atthesā bhikkhave pāricariyā, nesā natthīti vadāmi. Sā
ca kho esā bhikkhave pāricariyā hīnā .pe. Na nibbānāya saṃvattati.
Yo ca kho bhikkhave tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati
niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ
bhikkhave pāricariyānaṃ sattānaṃ visuddhiyā .pe. Nibbānassa sacchikiriyāya,
yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo
ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati bhikkhave pāricariyānuttariyaṃ.
Iti dassanānuttariyaṃ savanānuttariyaṃ lābhānuttariyaṃ sikkhānuttariyaṃ
pāricariyānuttariyaṃ.
Anussatānuttariyañca kathaṃ hoti, idha bhikkhave ekacco puttalābhampi
anussarati, dāralābhampi anussarati, dhanalābhampi anussarati, uccāvacaṃ
vā pana anussarati, samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ
anussarati. Atthesā bhikkhave anussati, nesā natthīti vadāmi.
Sā ca kho esā bhikkhave anussati hīnā .pe. Na nibbānāya
saṃvattati. Yo ca kho bhikkhave tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati
niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Etadānuttariyaṃ
bhikkhave anussatīnaṃ sattānaṃ visuddhiyā .pe. Nibbānassa sacchikiriyāya,
yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho
niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno. Idaṃ vuccati bhikkhave
anussatānuttariyaṃ. Imāni kho bhikkhave cha anuttariyānīti. 1-
Satta niddasavatthūnīti ettha na santi etassa dasāti niddaso, niddasassa niddasabhāvassa vatthūni kāraṇāni niddasavatthūni. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna paṭisandhiyā abhāvā puna dasavasso na hotīti niddasoti vuccati. Na kevalañca dasavassova na hoti, navavassopi .pe. Ekamuhuttikopi na hotiyeva. Na kevalañca dasavassakāle parinibbuto, sattavassikakāle parinibbutopi nissatto niddaso nimuhutto, hotiyeva. 2- Titthiyasamaye uppannavohāraṃ pana sāsane khīṇāsavassa āropetvā tattha tādisassa abhāvaṃ, idha ca sabbhāvaṃ dassento bhagavā tādisabhāvassa kāraṇāni "satta niddasavatthūnī"ti āha. Yathāha:-
"sattimāni bhikkhave niddasavatthūni katamāni satta, idha bhikkhave
bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiṃ ca sikkhāsamādāne
avigatapemo. Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiṃ ca dhammanissantiyā
avigatapemo. Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiṃ ca
icchāvinaye avigatapemo. Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiṃ ca
paṭisallāne avigatapemo. Vīriyārambhe tibbacchando hoti, āyatiṃ ca
@Footnote: 1 aṅ.chakka. 22/301 (30)/363 (syā)
@2 Sī. na hotiyeva, mano.pū. 3/20/164-6
Vīriyārambhe avigatapemo. Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiṃ ca
satinepakke avigatapemo. Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiṃ ca
diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Imāni kho bhikkhave satta niddasavatthūnī"ti 1-
theropi tatheva desanaṃ uddharitvā "satta niddasavatthūnī"ti āha.
Aṭṭha abhibhāyatanānīti ettha abhibhuyyamānāni 2- āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni, jhānāni. Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni. Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇo "kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī"ti tāni ārammaṇe abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Evaṃ uppāditāni jhānāni "abhibhāyatanānī"ti vuccanti.
Katamāni 3- aṭṭha? ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni
Passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, "tāni abhibhuyya jānāmi
passāmī"ti evaṃ saññī hoti, idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.
Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni
suvaṇṇadubbaṇṇāni, "tāni abhibhuyya jānāmi passāmī"ti evaṃ saññī
hoti, idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni
suvaṇṇadubbaṇṇāni, "tāni abhibhuyya jānāmi passāmī"ti evaṃ saññī
hoti, idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.
@Footnote: 1 aṅ.sattaka. 23/18/15 (syā) 2 Sī. abhibhūyamānāni
@3 dī.pā. 11/358/269, aṅ.aṭṭhaka. 23/162/314 (syā)
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni
suvaṇṇadubbaṇṇāni, "tāni abhibhuyya jānāmi passāmī"ti evaṃ saññī
hoti, idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni
nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ
nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ, seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ
bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ,
evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni
nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, "tāni abhibhuyya jānāmi
passāmī"ti evaṃ saññī hoti, idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pitāni
pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ
pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ, seyyathā vā pana taṃ
vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ
pītanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati
pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, "tāni abhibhuyya
jānāmi passāmī"ti evaṃ saññī hoti, idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni
lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma
bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ,
seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ
lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ
Arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni
lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, "tāni abhibhuyya
jānāmi passāmī"ti evaṃ saññī hoti, idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.
Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni
odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma
osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā,
seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ
odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ, evameva ajjhattaṃ
arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni
odātanidassanāni odātanibhāsāni, "tāni abhibhuyya jānāmi
passāmī"ti evaṃ saññī hoti, idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni aṭṭha
abhibhāyatanānīti. 1-
Nava anupubbavihārāti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ. Anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato vihārā anupubbavihārā, anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārāti attho.
"katame nava? idha bhikkhave vivicceva kāmehi vivicca akusalehi
Dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja
viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso
ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja
viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno,
sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yantaṃ ariyā ācikkhanti `upekkhako satimā
@Footnote: 1 cha.Ma. abhibhāyatanāni, dī.pā. 11/385/269, aṅ.aṭṭhaka. 23/162(72)/314-5
Sukhavihārī'ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā
dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā
adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.
Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ
amanasikārā `ananto ākāso'ti ākāsānañcāyatanaṃ
upasampajja viharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma `anantaṃ
viññāṇan'ti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso
viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma `natthi kiñcī'ti ākiñcaññāyatanaṃ
upasampajja viharati. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma
nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ
samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī"ti 1-
vuttā nava anupubbavihārāva.
Dasa nijjaravatthūnīti micchādiṭṭhādīni 2- nijjarayanti nāsayantīti nijjarāni. Vatthūnīti kāraṇāni. Nijjarāni ca tāni vatthūni cāti nijjaravatthūni. Sammādiṭṭhādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ.
Katamāni 3- dasa? sammādiṭṭhikassa bhikkhave micchādiṭṭhi nijjiṇṇā
Hoti, ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā
sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammādiṭṭhipaccayā ca aneke
kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāsaṅkappassa bhikkhave micchāsaṅkappo nijjiṇṇo hoti,
ye ca micchāsaṅkappapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā
@Footnote: 1 dī.pā. 11/358-9/271,275, aṅ.navaka. 23/237(33)425-429
@2 Ma.,ka. micchādiṭṭhādiṃ 3 dī.pā. 11/360/281, aṅ.dasaka. 24/106/174
Sambhavanti, te cassa nijjiṇṇā honti, sammāsaṅkappapaccayā ca
aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāvācassa bhikkhave micchāvācā nijjiṇṇā hoti, ye ca
micchāvācāpaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te
cassa nijjiṇṇā honti, sammāvācāpaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammākammantassa bhikkhave micchākammanto nijjiṇṇo hoti, ye
ca micchākammantapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti,
te cassa nijjiṇṇā honti, sammākammantapaccayā ca aneke kusalā
dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāājīvassa bhikkhave micchāājīvo nijjiṇṇo hoti, ye ca
micchāājīvapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te
cassa nijjiṇṇā honti, sammāājīvapaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāvāyāmassa bhikkhave micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti, ye
ca micchāvāyāmapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti,
te cassa nijjiṇṇā honti, sammāvāyāmapaccayā ca aneke kusalā
dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāsatissa bhikkhave micchāsati nijjiṇṇā hoti, ye ca
micchāsatipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te
cassa nijjiṇṇā honti, sammāsatipaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāsamādhissa bhikkhave micchāsamādhi nijjiṇṇo hoti, ye ca
micchāsamādhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te
cassa nijjiṇṇā honti, sammāsamādhipaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāñāṇissa bhikkhave micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti, ye ca
micchāñāṇapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te
cassa nijjiṇṇā honti, sammāñāṇapaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṃ gacchanti.
Sammāvimuttissa bhikkhave micchāvimutti nijjiṇṇā hoti, ye ca
micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti, te
cassa nijjiṇṇā honti, sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti 1- vuttāni dasa nijjaravatthūni.
Sabbaṃ bhikkhave abhiññeyyantiādi bhagavatā vuttaṃ idha āharitvā dassitanti veditabbaṃ. Kiñca iti cakāro padapūraṇamatte nipāto. Cakkhādīni tiṃsa vissajjanāni chasu dvāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā dvārārammaṇa- pavattikkamena niddiṭṭhāni. Tattha duvidhaṃ cakkhu maṃsacakkhu paññācakkhu ca. Tesu buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu. "addasaṃ kho ahaṃ bhikkhave buddhacakkhunā lokaṃ volokento"ti 2- idaṃ buddhacakkhu nāma. "samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇan"ti 3- idaṃ samantacakkhu nāma. "cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī"ti 4- idaṃ ñāṇacakkhu nāma. "addasaṃ kho ahaṃ bhikkhave dibbena cakkhunā visuddhenā"ti 5- idaṃ dibbacakkhu nāma. "virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī"ti 6- idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ dhammacakkhu nāma.
@Footnote: 1 dī.pā. 11/360/281-2,aṅ.dasaka. 24/106/174-5
@2 vi.mahā. 4/9/9, Ma.mū. 12/283/244, Ma.Ma. 13/339/321
@3 khu.cūḷa. 30/216,493/113,242 (syā)
@4 vi.mahā. 4/15/14, saṃ.mahā. 19/1081/368
@5 Ma.mū. 12/284/245 6 Ma.Ma. 13/395/378
Maṃsacakkhupi sasambhāracakkhu pasādacakkhūti duvidhaṃ hoti. Yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhipakhumehi paricchinno akkhikūpakamajjhā nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho setakaṇhātikaṇhamaṇḍalavicitto maṃsapiṇḍo, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Idamidhādhippetaṃ. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍa- lassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese diṭṭhimaṇḍale sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni 1- byāpetvā pamāṇato muggavidalamattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Taṃ cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayantīti rūpā, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho. Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhussa vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Phusatīti phasso. Upasaggena padaṃ maṇḍetvā samphassoti vuttaṃ. Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso. Cakkhusamphassapaccayāti cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā. Vedayitanti vindanaṃ, vedanāti attho. Tadeva sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Dukkhayatīti dukkhaṃ, yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ. Makāro padasandhivasena vutto. So pana cakkhusamphasso attanā sampayuttāya vedanāya sahajātaaññamaññanissaya- vipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti, sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatavasena pañcadhā, santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.
Suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅguliveṭhaka- saṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
@Footnote: 1 Sī.,Ma. akkhipaṭalāni hadayaṅgatāni, abhi.A. 1/366 Sappantīti saddā, udāharīyantīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Taṃ sasambhāraghāna- bilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vutthudvāra- bhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Gandhayantīti gandhā, attano vatthuṃ sūcentīti attho. Jīvitamavhāyatīti jivhā, sāyanatthena 1- vā jivhā. Sā sasambhārajivhāya atiagga- mūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhā- viññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Rasanti te sattāti rasā, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. So yāvatā imasmiṃ kāye upādinnappavatti nāma 2- atthi, yebhuyyena kāyapasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati. Phusīyantīti phoṭṭhabbā. Munātīti mano, vijānātīti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā. Manoti sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Dhammāti dvādasapabhedā dhammārammaṇadhammā. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Manosamphassoti taṃsampayutto phasso. So sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayo hoti, anantarāya teheva, sesānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti.
Rūpādīni pañca vissajjanāni khandhavasena niddiṭṭhāni. Sītādīhi ruppati pīḷīyatīti rūpaṃ. Vedayatīti vedanā. Sañjānātīti saññā. Saṅkharontīti saṅkhāRā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Cakkhādīni dhammavicārapariyantāni dasa chakkavasena, saṭṭhi vissajjanāni piyarūpasātarūpavasena niddiṭṭhāni. Cakkhusamphassajādikā vedanā taṃtaṃsampayuttāva. Rūpesu saññā rūpasaññā. Sañcetayatīti sañcetanā, abhisandahatīti attho. Tasatīti taṇhā, pipāsatīti attho. Vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhaṇanti vuttaṃ hoti. Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro, vicaraṇaṃ vā vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti.
@Footnote: 1 Ma. rasasāyanaṭṭhena 2 upādinnakarūpaṃ abhi.A. 1/612-5/369
Paṭhavīdhātādīni cha vissajjanāni saṅkhittena nāmarūpavavatthānavasena niddiṭṭhāni. Patthatattā paṭhavī. Appeti, 1- āpīyati, appāyatīti vā āPo. Tejayatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Na kassati na nikassati, kasituṃ chindituṃ bhindituṃ vā na sakkāti ākāso. Nissattatthena dhātu.
Paṭhavīkasiṇādīni dasa vissajjanāni kasiṇabhāvanāvasena niddiṭṭhāni. Kasiṇanti sakalapharaṇavasena 2- kasiṇamaṇḍalampi tasmiṃ upaṭṭhitanimittampi tadārammaṇaṃ jhānampi vuccati. Idha pana jhānaṃ adhippetaṃ. Ādimhi cattāri mahābhūta- kasiṇārammaṇāni jhānāni, tato parāni cattāri vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Ākāsakasiṇanti paricchedākāso, tadārammaṇañca jhānaṃ, kasiṇugghāṭimākāso, tadārammaṇañca ākāsānañcāyatanaṃ. Viññāṇakasiṇanti ākāsānañcāyatanaviññāṇaṃ, tadārammaṇañca viññāṇañcāyatanaṃ.
Kesādīni dvattiṃsa vissajjanāni dvattiṃsākārakammaṭṭhānavasena niddiṭṭhāni. Tesu pana kesādīsu paṭikūlato upaṭṭhitesu kāyagatāsativasena asubhakammaṭṭhānaṃ hoti vaṇṇato upaṭṭhitesu kasiṇakammaṭṭhānaṃ 3- hoti, dhātuto upaṭṭhitesu catudhātuvavatthāna- kamṭṭhānaṃ hoti kesātiādīni ca paṭikūlato vaṇṇato vā uṭṭhitānaṃ tadārammaṇāni jhānāni, dhātuto upaṭṭhitassa te ca koṭṭhāsā tadārammaṇā ca dhātubhāvanā veditabbā.
Kesā ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi purato nalāṭantena, pacchato ca galavāṭakena paricchinnā sīsakaṭāhaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā ṭhitā anekasata- sahassasaṅkhā. Lomā ṭhapetvā kesādīnaṃ patiṭṭhitokāsaṃ hatthatalapādatalāni ca yebhuyyena sarīracamme navanavutiyā lomakūpasahassesu likkhāmattaṃ pavisitvā ṭhitā. Nakhā
@Footnote: 1 Sī. apoti 2 Sī. sakalaṃ pharaṇavasena 3 Sī. vaṇṇakammaṭṭhānaṃ Aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu ṭhitā vīsati. Dantā dvīsu hanukaṭṭhikesu ṭhitā yebhuyyena dvattiṃsa. Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ.
Maṃsaṃ sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitāni nava maṃsapesisatāni. Nhārū sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni. Aṭṭhī sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upari ṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni. Aṭṭhimiñjā tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitā miñjā. Vakkaṃ galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibandhā hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitā dve maṃsapiṇḍikā.
Hadayaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhitaṃ anto pittasannissayaṃ aḍḍhapasatamattalohitapuṇṇaṃ punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamattāvāṭakaṃ hadayamaṃsaṃ. Yakanaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ yamakamaṃsapaṭalaṃ. Kilomakaṃ hadayavakkāni paṭicchādetvā ṭhitaṃ paṭicchannakilomakasaṅkhātañca sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonaddhitvā ṭhitaṃ appaṭicchannakilomakasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ. Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ udarajivhāmaṃsaṃ. Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare hadayayakanānaṃ upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ dvattiṃsamaṃsakhandhappabhedaṃ ppaphāsamaṃsaṃ.
Antaṃ upari galavāṭake heṭṭhā karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamagga- pariyante sarīrabbhantare ṭhitā purisassa dvattiṃsahatthā itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi. Antaguṇaṃ antabhoge ekato agalante ābandhitvā ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ bandhanaṃ. Udariyaṃ dantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṃkhaṇavigatavaṇṇagandha- rasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā Hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇapubbuḷakāni muñcantaṃ paramakasambukaṃ duggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā āmāsayasaṅkhāte uparinābhiantapatale ṭhitaṃ nānappakārakaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ. Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitaṃ vaccaṃ. Pittaṃ hadayamaṃsapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya ṭhitaṃ mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ baddhapittasaṅkhātaṃ ca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pittaṃ.
Semhaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ. Pubbo khāṇukaṇṭaka- paharaṇaggijālādīhi abhihate vā sarīrappadese abbhantaradhātukkhobhavasena vā uppannesu gaṇḍapīḷakādīsu paripakkalohitapariṇāmo. Lohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ ekapatthapūramattaṃ sannicitalohitasaṅkhātañca, kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādinnasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ saṃsaraṇalohitasaṅkhātañcāti duvidhaṃ lohitaṃ. Sedo aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi santatte sarīre sabbakesalomakūpavivarehi paggharaṇakaāpodhātu. Medo thūlassa sakalasarīre cammamaṃsantare kīsassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito thinasineho. Assu somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhantī vā paggharantī vā āpodhātu.
Vasā aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgehi usmājātesu yebhuyyena hatthatalahattha- piṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhito vilīnasineho. Kheḷo tathārūpaṃ āhāraṃ passantassa vā sarantassa vā mukhe vā ṭhapentassa hadayaṃ vā ākilāyantassa kismiñci- deva vā jigucchaṃ uppādentassa bhiyyo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi Oruyha jivhāya tiṭṭhamānā pheṇamissā āpodhātu. Siṅghānikā visabhāgāhāra- utuvasena sañjātadhātukkhobhassa vā rodantassa vā antosīse matthaluṅgato galitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhantaṃ vā paggharantaṃ vā pūti asuci picchilaṃ. Lasikā aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānaṃ asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ picchilakuṇapaṃ muttaṃ āhārautuvasena vatthipuṭabbhantare ṭhitā āpodhātu. Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya ṭhito catupiṇḍasamodhāno miñjarāsi.
Cakkhāyatanādīni dvādasa vissajjanāni dvādasāyatanavasena niddiṭṭhāni. Āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanteva, 1- pavattayantīti vuttaṃ hoti.
Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ. Tathā hi loke "issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan"tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ "āyatanan"ti vuccati. "suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan"tiādīsu ākaro. Sāsane pana "manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā"tiādīsu 2- samosaraṇaṭṭhānaṃ. "dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan"tiādīsu sañjātideso. "tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati āyatane"tiādīsu 3- kāraṇaṃ. Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesannivāsaṭṭhānaṃ, cakkhādīsu ca
@Footnote: 1 cha.Ma. nayanti 2 aṅ.pañcaka. 22/38/46 (syā)
@3 aṅ.tika. 20/102/250, aṅ.pañcaka. 22/23/20 (syā) Te ākiṇṇā tannissayattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, taṃnissāyārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenaṭṭhena cakkhuñca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesānipi.
Cakkhudhātādīni aṭṭhārasa vissajjanāni aṭṭhārasadhātuvasena niddiṭṭhāni. Cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitāva hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante, dhārīyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi 1- saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati, ṭhapīyatīti attho. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viyāti dhātuyo. Vicittā hetā ñāṇaneyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāga- lakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evamevetesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā "../../bdpicture/chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso"tiādīsu 2- jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yathāvuttenatathena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu. Evaṃ sesāpi. Manodhātūti ca tisso mano dhātuyo dhammādhātūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā soḷasa sukhumarūpāni nibbānañca. Manoviññāṇadhātūti chasattati manoviññāṇadhātuyo.
@Footnote: 1 abhi.A. 2/82, visuddhi. 3/65 (syā) 2 visuddhi. 3/66 (syā)
Cakkhundariyādīni bāvīsati vissajjanāni bāvīsatindriyavasena niddiṭṭhāni. Cakkhumeva dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ. Sotameva savanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sotindriyaṃ. Ghānameva ghāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti ghānin- driyaṃ jivhā eva sāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jivhindriyaṃ. Kāyo eva phusanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ. Manate iti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu:- nāliyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ manati jānātīti mano, tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ. Jīvanti tena taṃsahajātā dhammāti jīvitaṃ, tadeva anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. Taṃ rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ. Sabbakammajarūpasahajaṃ sahajarūpānupālanaṃ rūpajīvitindriyaṃ, sabbacittasahajaṃ sahajaarūpānupālanaṃ arūpajīvitindriyaṃ. Thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā gabbhoti itthī, itthiliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ. Puṃ vuccati nirayo, puṃsaṅkhāte niraye rissati hiṃsiyatīti puriso, purisaliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, niyamato purisasseva indriyaṃ purisindriyaṃ. Dvīsu petesu ekekaṃ sabhāvakassa ekekassa kammajarūpasahajaṃ hoti.
Kusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ, kāyikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, sukhameva indriyaṃ sukhindriyaṃ. Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ dukkhaṃ, kāyikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, dukkhameva indriyaṃ dukkhindriyaṃ. Pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ. Domanassayogato duṭṭhu mano assāti, hīnavedanattā vā kucchitaṃ mano assāti dummano, dummanassa bhāvo domanassaṃ, cetasikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ
Kāretīti indriyaṃ, domanassameva indriyaṃ domanassindriyaṃ. Sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā, majjhattalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, upekkhā eva indriyaṃ upekkhindriyaṃ.
Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahaṇamattameva vā esāti saddhā, assaddhi- yassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, saddhā eva indriyaṃ saddhindriyaṃ. Vīrabhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā nayena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ, kosajjassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, paggahaṇalakkhaṇe vā indatthaṃ kāretīti indriyaṃ, vīriya- meva indriyaṃ vīriyindriyaṃ. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati, muṭṭhasaccassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭha kāretīti indriyaṃ, sati eva indriyaṃ satindriyaṃ. Ārammaṇe cittaṃ sammā ādhiyati ṭhapetīti samādhi, vikkhepassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, avikkhepa- lakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, samādhi eva indriyaṃ samādhindriyaṃ. "idaṃ dukkhan"tiādinā nayena ariyasaccāni pajānātīti paññā. Aṭṭhakathāyaṃ 1- pana "aniccaṃ dukkhamanattāti paññāpanavasena paññā"ti vuttaṃ. Avijjāya abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ, dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ, paññā eva indriyaṃ paññindriyaṃ.
Anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ, catusaccadhammameva vā jānissāmīti paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavanato ca anaññātaññassāmītindriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ nāmaṃ. Paṭhamamaggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānameva jānanato indriyaṭṭhasambhavato ca ājānanakaṃ indriyaṃ aññindriyaṃ. Sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ
@Footnote: 1 abhi.A. 2/134 Nāmaṃ. Aññātāvino catusaccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhita- kiccānaṃ cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭha- sādhanena aññātāvindriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ nāmaṃ. Sabbāni petāni yathāyogaṃ indaliṅgaṭṭhena indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena indasiddhaṭṭhena inda- phuṭjuṭṭhena ca indriyāni. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo, kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammajanitāni indriyāni kusalākusalaṃ kammaṃ ulliṅgenti, tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā munindena yathābhūtato pakāsitāni ca abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva ca bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni. Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenapi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādippavattiyaṃ hi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti.
Kāmadhātuādīni dvādasa vissajjanāni bhavappabhedavasena niṭdiṭṭhāni. Kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu, kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu. Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu, rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu. Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu, arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu. Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā. Bhavatīti hi bhavo vuccati. Saññā yutto bhavo saññābhavo, saññāsahagato vā bhavo saññābhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo. So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti. Na saññābhavo asaññābhavo, so rūpabhavekadeso. Oḷārikattabhāvato nevasaññā, Sukhumattena sambhavato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo, atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā, sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhaveka- deso. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekena vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññabhavova. Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo catūhi vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva. Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo pañcahi vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti.
Paṭhamajjhānādīni dvādasa vissajjanāni jhānasamāpattivasena niddiṭṭhāni. Jhānanti idha brahmavihāramattaṃ adhippetaṃ. Vitakkavicārapītisukha- cittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ. Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ. Sukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ jhānaṃ. Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ jhānaṃ. Medati mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattīti mettā, paccanīkadhammehi muttattā ārammaṇe ca adhimuttattā vimutti, cetaso vimutti cetovimutti, mettā eva cetovimutti mettāceto- vimutti. Karuṇā vuttatthā eva. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modana- mattameva vā tanti muditā. "averā hontū"tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamena ca upekkhatīti upekkhā. Mettādayo tayo brahmavihārā paṭhamādīhi tīhi jhānehi yuttā, upekkhābrahmavihāro catutthajjhānena yutto.
Pharaṇavasena natthi etassa antoti ananto, ākāso ananto ākāsānanto, kasiṇugghāṭimākāso. Ākāsānantoyeva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa "devānaṃ devāyatanamivā"ti ākāsānañcāyatanaṃ, ākāsānañcāyatanameva samāpatti ākāsānañcāyatanasamāpatti. Pharaṇavasena ca natthi etassa antoti anantaṃ, taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ. Anantameva ānañcaṃ, viññāṇaṃ ānañcaṃ "viññāṇānañcan"ti avatvā "viññāṇañcan"ti vuttaṃ. Ayaṃ hettha ruḷhisaddo. Taṃ viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa "devānaṃ devāyatanamivā"ti viññāṇañcāyatanaṃ. Natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ. Ākāsānañcāyatana- viññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa "devānaṃ devāyatanamivā"ti ākiñcaññāyatanaṃ. Oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ, nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesa- sukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā, nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Ākiñcaññāyatanārammaṇāya samāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Na kevalaṃ ettha saññāva edisī, atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā. Cittampi nevacittaṃ nācittaṃ. Phassopi nevaphasso nāphasso. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti.
Avijjādīni dvādasa vissajjanāni paṭiccasamuppādaṅgavasena niddiṭṭhāni. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā, dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ Catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhava- viññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā, paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā, api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhāRā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Namati nāmayatīti vā nāmaṃ, ruppatīti rūpaṃ. Āye tanoti āyatañca nayatīti āyatanaṃ. Phussatīti phasso. Vedayatīti vedanā. Paritassatīti taṇhā. Upādiyati bhusaṃ gaṇhātīti upādānaṃ. Bhāvati, bhāvayatīti vā bhavo. Jananaṃ jāti. Jīraṇaṃ jarā maranti etenāti maraṇaṃ.
ที่มา: อรรถกถาบาลี อักษรโรมัน เล่มที่ ๔๗ จาก 84000.org
รายงานข้อผิดพลาด