๖. กาฬุทายีเถราปทาน

548/136. 6. Kāḷudāyittherāpadānavaṇṇanā

chaṭṭhāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato kāḷudāyittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Satthāpi byākāsi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase devalokato cavitvā kapilavatthusmiṃyeva amaccakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Bodhisattena saha ekadivaseyeva jāto, taṃdivasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭakena nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānaṃ nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī, ārohaniyahatthī, kaṇṭhako, channo, kāḷudāyīti ime satta ekadivase jāditattā sahajātā Nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā udāyītveva nāmaṃ kariṃsu. Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyīti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.

Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ "puttaṃ me idhānehī"ti pesesi. So satthu dhammadesanāvelāyaṃ satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā "etha bhikkhavo"ti hatthaṃ pasāresi. Sabbe taṅkhaṇaṃyeva 1- iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattappattato paṭṭhāya ariyā nāma majjhattāva honti, tasmā raññā pesitasāsanaṃ dasabalassa nārocesi. Rājā neva gato āgacchati, na sāsanaṃ suyyatīti aparampi amaccaṃ purisasahassaparivāraṃ pesesi. Tasmimpi tathā paṭipanne aparampīti etena nayena navapurisasahassaparivāre nava amacce pesesi. Sabbe gantvā arahattaṃ patvā tuṇhībhūtā ahesuṃ.

Atha rājā cintesi "ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho pana udāyī dasabalena samavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sinehavā, imaṃ pesessāmī"ti. Atha taṃ pakkosāpetvā "tāta tvaṃ purisasahassaparivāro gantvā dasabalaṃ idhānehī"ti vatvā pesesi. So pana gacchanto "sacāhaṃ deva pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī"ti vatvā raññā "pabbajitopi mama puttaṃ dassehī"ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā

@Footnote: 1 cha.Ma. taṃkhaṇaṃyeva. Saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. So arahattaṃ patvā "na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vassante pana upagate pabbatesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī"ti gamanakālaṃ āgamento vassante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesi. Vuttañcetaṃ theragāthāya 1-:-

"aṅgārino dāni dumā bhadante

phalesino chadanaṃ vippahāya

te accimantova pabhāsayanti

samayo mahāvīra bhāgī rasānaṃ.

Dumāni phullāni manoramāni

samantato sabbadisā pavanti

pattaṃ pahāya phalamāsasānā

kālo ito pakkamanāya vīra.

Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ

sukhā utu addhaniyā bhadante

passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca

pacchāmukhaṃ rohiṇiyaṃ tarantaṃ.

Āsāya kasate khettaṃ bījaṃ āsāya vappati

āsāya vāṇijā yanti samuddaṃ dhanahārakā

yāya āsāya tiṭṭhāmi sā me āsā samijjhatu.

Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ nātidubbhikkhachātakaṃ

saddalā haritā bhūmi esa kālo mahāmuni.

@Footnote: 1 khu.thera. 26/527/347-8.

Punappunaṃ ceva vapanti bījaṃ

punappunaṃ vassati devarājā

punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā

punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.

Punappunaṃ yācanakā caranti punappunaṃ dānapatī dadanti

punappunaṃ dānapatī daditvā punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.

Vīro 1- have sattayugaṃ puneti

yasmiṃ kule jāyati bhūripañño

maññāmahaṃ sakkati devadevo

tayā hi jāto muni saccanāmo.

Suddhodano nāma pitā mahesino

buddhassa mātā pana māyanāmā

yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā

kāyassa bhedā tidivamhi modati.

Sā gotamī kālakatā ito cutā

dibbehi kāmehi samaṅgībhūtā

sā modati kāmaguṇehi pañcahi

parivāritā devagaṇehi tehi.

Buddhassa puttomhi asayhasāhino

aṅgīrasassappaṭimassa tādino

pitu pitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka

dhammena me gotama ayyakosī"ti.

@Footnote: 1 Ma. dhīro.

"ambā panasā kapiṭṭhā ca pupphapallavalaṅkatā

dhuvapphalāni savanti khuddāmadhukakūpamā

sevamāno ubho passe gantukālo mahāyasa.

Jambū sumadhurā nīpā madhugaṇḍidivapphalā

tā ubhosu pajjotanti gantukālo mahāyasa.

Tiṇḍukāni piyālāni soṇṇavaṇṇā manoramā

khuddakappaphalā niccaṃ gantukālo mahāyasa.

Kadalī pañcamocci ca supakkaphalabhūsitā 1-

ubho passesu lambanti gantukālo mahāyasa.

Madhupphaladharā niccaṃ morarukkhā manoramā

khuddakappaphalā niccaṃ gantukālo mahāyasa.

Hintālatālapantī ca rajatakkhandhova jotare

supakkaphalasañchannā 2- khuddakappā madhussavā

phalāni tāni khādante gantukālo mahāyasa.

Udumbarāruṇāvaṇṇanā sadāsumadhurapphalā

ubho passesu lambanti gantukālo mahāyasa.

Itthambhūtā anekā te nānāphaladharā dumā

ubho passesu lambanti gantukālo mahāyasa.

Campakā salaḷā nāgā sugandhā māluteritā

supupphitaggā jotanti sugandhenābhipūjayuṃ

sādarā vinatāneva gantukālo mahāyasa.

@Footnote: 1 i. supattaphalagopitā. 2 Ma. supatta...

Punnāgā giripunnāgā pupphitā dharaṇīruhā

supupphitaggā jotanti sugandhenābhipūjayuṃ

sādarā vinatuggaggā gantukālo mahāyasa.

Asokā koviḷārā ca somanassakarā varā

sugandhā kaṇṇikā bandhā 1- rattavaṇṇehi bhūmitā

sādarā vinatuggaggā samayo te mahāyasa.

Kaṇṇikārā phullitā niccaṃ sovaṇṇaraṃsijotakā

dibbagandhā pavāyanti disā sabbāni sobhayaṃ

sādarā vinatāneva samayo te mahāyasa.

Supattā gandhasampannā ketakī dhanuketakī 2-

sugandhā sampavāyanti disā sabbābhigandhino

sādarā pūjayantāva samayo te mahāyasa.

Mallikā jātisumanā sugandhā khuddamallikā

disā sabbā pavāyanti ubho magge pasobhayaṃ

sādarā te palambanti samayo te mahāyasa.

Sindhuvārā sītagandhā sugandhā māluteritā

disā sabbābhipūjentā ubho magge pasobhayaṃ

sādarā vinatuggaggā samayo te mahāyasa.

Sīhā kesarasīhā ca catuppadanisevitā

acchambhītā surāpāne migarājā patāpino.

@Footnote: 1 Ma. kaṇṇikā gandhā. 2 Ma. manuketakī.

Sīhanādena pūjenti sādarā te migābhibhū

maggamhi ubhato vūḷhā samayo te mahāyasa.

Byagghā sindhavā nakulā sādhurūpā bhayānakā

ākāse sampatantāva nibbhītā yena kenaci

tehi te sādarā natā samayo te mahāyasa.

Tidhā pabhinnā 1- chaddantā surūpā sussarā subhā

sattappatiṭṭhitaṅgā te ubho maggesu kūjino

sādarā hāsamānāva samayo te mahāyasa.

Migā varāhā pasadā citrāsāvayavā subhā

ārohapariṇāhena surūpā aṅgasaṃyutā

ubho magge gāyamānāva samayo te mahāyasa.

Gokaṇṇā sarabhā rurū ārohapariṇāhino

surūpā aṅgasampannā sevamānāva accharuṃ

sevamānā tehi tadā samayo te mahāyasa.

Dīpī acchā taracchā ca tudarā varuṇā sadā

te dāni sikkhitā sabbe mettāya tava tādino

te paccasevakā addhā samayo te mahāyasa.

Sasā siṅgālā nakulā kalandakāḷakā bahū

kasturā sūrā gandhā te kevalā gāyamānāva

samayo te mahāyasa.

@Footnote: 1 i. timmebhinnā.

Mayūrā nīlagīvā te susikhā subhapakkhikā

supiñchā te sunādā ca veḷuriyamaṇisannibhā

nādaṃ karontā pūjenti kālo te pitudassane.

Suvaṇṇacitrahaṃsā ca javahaṃsā vihācarā

te sabbe āsayā chuddhā jinadassanabyāvaṭā

madhurassarena kūjanti kālo te pitudassane.

Haṃsā koñcā sunadā te cakkavākā nadīcarā

bakā balākā rucirā jalakākā sarakukkuṭā

sādarābhinādino ete kālo te pitudassane.

Citrā surūpā sussarā sāḷikā suvataṇḍikā

rukkhaggā sampatantā te ubho maggesu kūjino

tesu tesu nikūjanti kālo te pitudassane.

Kokilā sakalā citrā sadā mañjussarā varā

vimhāpitā te janataṃ saddhimittādike surā

sarehi pūjayantāva kālo te pitudassane.

Bhiṅkā kurarā sārā pūritā kānane sadā 1-

ninnādayantā pavanaṃ aññamaññasamaṅgino

gāyamānā sareneva kālo te pitudassane.

Tittirā susarā sārā susarā vanakukkuṭā

mañjussarā rāmaṇeyyā kālo te pitudassane.

@Footnote: 1 Ma. pūritakānanāsadā.

Setavālukasañchannā supatitthā manoramā

madhurodakasampuṇṇā sarā jotanti te sadā

tattha nhātvā pivitvā ca samayo te ñātidassane.

Kumbhīrāmakarākiṇṇā valayā muñjarohitā

macchakacchapabyāviddhā sarā sītodakā 2- subhā

tattha nhātvā pivitvā ca samayo te ñātidassane.

Nīluppalasamākiṇṇā tathā rattuppalehi ca

kumuduppalasaṅkiṇṇā sarā sobhantinekadhā

tattha sītalakā toyā samayo te ñātidassane.

Puṇḍarīkehi sañchannā padumehi samohatā

ubho maggesu sobhanti pokkharañño tahiṃ tahiṃ

tatthodakāni nhāyanti samayo te ñātidassane.

Setapulinasaṅkiṇṇā supatitthā manoramā

sītodakamahoghehi sampuṇṇā tā nadī subhā

ubho maggehi sandanti samayo te ñātidassane.

Maggassa ubhatopasse gāmanigamasamākulā

saddhā pasannā janatā ratanattayamāmakā

tesaṃ sampuṇṇasaṅkappo samayo te ñātidassane.

Tesu tesu padesesu devā mānussakā ubho

gandhamālābhipūjenti samayo te ñātidassane"ti.

@Footnote: 1 i. setodakā.

Evaṃ thero saṭṭhimattāhi gāthāhi satthu gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesi. Atha kho bhagavā "kāḷudāyī mama gamanaṃ pattheti, pūressāmissa saṅkappan"ti tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamaṃ disvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikā- vasena vuttappakāraphalāphale 1- anubhavanto dvipadacatuppadādisamūhānaṃ sevanapūjāya pūjiyamāno vuttappakārasugandhapupphagandhehi gandhiyamāno gāmanigamavāsīnaṃ saṅgahaṃ kurumāno kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhito adiṭṭhapubbaṃ vesaṃ disvā raññā "kosi tvan"ti pucchito "sace amaccaputtaṃ tayā bhagavato santike pesitaṃ na jānāsi, evaṃ jānāhī"ti vadanto:-

"buddhassa puttomhi asayhasāhino

aṅgīrasassappaṭimassa tādino

pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka

dhammena me gotama ayyakosī"ti 2- gāthamāha.

Tattha buddhassa puttomhīti sabbaññubuddhassa ure vāyāmajanitāhi dhammadesanāhi jātatāya orasaputto amhi. Asayhasāhinoti abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalabodhisambhārassa, mahākaruṇākarassa ca sahanato tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhena 3- yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammika- samparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa sahanato tattha vā sādhukārībhāvato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgīkatasīlādisampattikassa.

@Footnote: 1 si. pītisukhaṃ. 2 khu.thera. 26/536/349. 3 Sī..... vabodhane. "aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassā"ti apare. Keci pana "aṅgīraso siddhatthoti imāni dve nāmāni pitarāyeva gahitānī"ti vadanti. Appaṭimassāti anupamassa iṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsīti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohāravasena tvaṃ pitā asi. Sakkāti vaṃsena 1- rājānaṃ ālapati. Dhammenāti sabhāvena ariyajātilokiyajātīhi dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena. Gotamāti gottena rājānaṃ ālapati. Ayyakosīti pitāmaho ahosi. Ettha ca "buddhassa puttomhī"tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.

Evaṃ pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasabhojanassa pattaṃ pūretvā patte dinne gamanākāraṃ dassesi. "kasmā gantukāmattha, bhuñjathā"ti vutte satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmīti. Kahaṃ pana satthāti. Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipannoti. Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjatha, aññaṃ bhagavato haratha. Yāva ca mama putto imaṃ nagaraṃ pāpuṇāti, tāvassa itoyeva piṇḍapātaṃ harathāti. Thero bhattakiccaṃ katvā rañño ca parisāya ca dhammaṃ desetvā satthu āgamanato puretarameva rājanivesanaṃ ratanattayaguṇesu abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ upanetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthāpi taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanaṃ maggaṃ divase divase yojanaṃ gacchantassa bhagavato rājagehato bhattaṃ āharitvā adāsi. Bhagavā kamena kapilavatthunagaraṃ patvā punadivase rājavīthiyaṃ piṇḍāya carati. Taṃ sutvā suddhodanamahārājā tattha gantvā "mā evaṃ kattabbaṃ maññi, nayidaṃ

@Footnote: 1 Sī. jātivasena. Rājavaṃsappaveṇī"ti. "ayaṃ tumhākaṃ mahārāja vaṃso, īdiso amhākaṃ pana buddhavaṃso"ti vatvā:-

"uttiṭṭhe nappamajjeyya dhammaṃ sucaritaṃ care

dhammacārī sukhaṃ seti asmiṃ loke paramhi ca.

Dhammaṃ care sucaritaṃ na naṃ duccaritaṃ care

dhammacārī sukhaṃ seti asmiṃ loke paramhi cā"ti 1- dhammaṃ desesi. Rājā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṃghaṃ nimantetvā sakamandire bhojetvā sampavāretvā bhojanāvasāne dhammapālajātakaṃ 2- sutvā sapariso anāgāmiphale patiṭṭhahi. Aparabhāge setacchattassa heṭṭhā nipannova arahattaṃ patvā parinibbāyi.

Tato bhagavā rāhulamātuyā bimbādeviyā pāsādaṃ gantvā tassā dhammaṃ desetvā sokaṃ vinodetvā candakinnarījātakadesanāya 3- pasādaṃ janetvā nigrodhārāmaṃ agamāsi. Atha bimbādevī puttaṃ rāhulakumāraṃ āha "gaccha tava pitu santakaṃ dhanaṃ yācāhī"ti. Kumāro "dāyajjaṃ me samaṇa dehī"ti vatvā bhagavantaṃ anubandhitvā "sukhā te samaṇa chāyā"ti vadanto gacchati. Taṃ bhagavā nigrodhārāmaṃ netvā "lokuttaradāyajjaṃ gaṇhāhī"ti vatvā pabbājesi. Atha bhagavā ariyagaṇamajjhe nisinno "etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kulappasādakānaṃ yadidaṃ kāḷudāyī"ti 4- theraṃ etadagge ṭhapesi.

Thero pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādigāthāyo abhāsi. Tattha anuttānapadameva vaṇṇayissāma.

@Footnote: 1 khu.dha. 25/168-9/47. 2 khu.jā. 27/92-103/225-6.

@3 khu.jā. 27/18-43/293-4. 4 aṅ.ekaka. 20/225/25.

Guṇāguṇavidūti guṇañca aguṇañca guṇāguṇaṃ, vaṇṇāvaṇṇaṃ, kusalākusalaṃ vā taṃ jānātīti guṇāguṇavidū. Kataññūti aññehi kataguṇaṃ jānātīti kataññū, ekadivasampi bhattadānādinā katūpakārassa rajjampi dātuṃ samatthattā kataññū. Katavedīti kataṃ vindati anubhavati sampaṭicchatīti katavedī. Titthe yojeti pāṇineti sabbasatte nibbānapavesanupāye kusalapathe magge dhammadesanāya yojeti sampayojeti patiṭṭhāpetīti attho. Sesaṃ uttānatthameva. Gamanavaṇṇana- gāthānamattho theragāthāyaṃ vuttoyevāti.

Kāḷudāyittherāpadānavaṇṇanā niṭṭhitā.