๑. กุณฑลเกสีเถริยาปทาน

๓. กุณฑลเกสีวรรค

หมวดว่าด้วยพระเถรีชื่อกุณฑลเกสีเป็นต้น

๑. กุณฑลเกสีเถริยาปทาน

ประวัติในอดีตชาติของพระกุณฑลเกสีเถรี

(พระกุณฑลเกสีเถรี เมื่อจะประกาศประวัติในอดีตชาติของตน จึงกล่าวว่า)

พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ

ผู้ถึงความสำเร็จแห่งธรรมทั้งปวง ทรงเป็นผู้นำ

เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ นับจากกัปนี้ไป

ครั้งนั้น หม่อมฉันเกิดในตระกูลเศรษฐี

ที่มีความรุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ ในกรุงหงสวดี

เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยความสุขมาก

หม่อมฉันได้เข้าเฝ้าพระมหาวีระพระองค์นั้นแล้วได้ฟังธรรมที่สูงสุด

แต่นั้นหม่อมฉันเกิดความเลื่อมใส

ได้ถึงพระชินเจ้าเป็นสรณะ

ครั้งนั้น พระชินเจ้าทรงเป็นผู้นำ พระนามว่าปทุมุตตระ

ผู้ประกอบด้วยพระมหากรุณา

ทรงตั้งภิกษุณีรูปหนึ่งผู้มีปัญญาดีไว้ในเอตทัคคะว่า

‘เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุณีทั้งหลายผู้ขิปปาภิญญา(รู้ฉับพลัน)’

หม่อมฉันได้ฟังพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว เป็นผู้เบิกบาน

ได้ถวายทานแด่พระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่แล้ว

ซบศีรษะลงแทบพระยุคลบาท ปรารถนาตำแหน่งนั้น

พระมหาวีรพุทธเจ้าตรัสอนุโมทนาว่า

‘นางผู้เจริญ ตำแหน่งใดที่เธอปรารถนาแล้ว

ตำแหน่งนั้นทั้งปวงจักสำเร็จแก่เธอ

เธอจงเป็นผู้มีสุขนิพพานเถิด

ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ นับจากกัปนี้ไป

พระศาสดาพระนามว่าโคดม ตามพระโคตร

ทรงสมภพในราชสกุลโอกกากราช จักอุบัติขึ้นในโลก

สตรีผู้นี้จักมีนามว่ากุณฑลเกสี ผู้เจริญ

เป็นธรรมทายาท เป็นโอรสที่ธรรมเนรมิต

จักเป็นสาวิกาของพระศาสดาพระองค์นั้น’

ด้วยกรรมที่หม่อมฉันได้ทำไว้ดีแล้วนั้น

และด้วยเจตนาที่ตั้งไว้มั่น

หม่อมฉันละกายมนุษย์แล้ว

จึงได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

หม่อมฉันจุติจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นยามา

จุติจากสวรรค์ชั้นยามานั้นแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต

จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตนั้นแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นนิมมานรดี

จุติจากสวรรค์ชั้นนิมมานรดีนั้นแล้วไปเกิดในสวรรคชั้นปรนิมมิตวสวัตดี

เพราะอำนาจแห่งกรรมนั้น หม่อมฉันเกิดในภพใดๆ

ในภพนั้นๆ ก็ได้เป็นพระมเหสีของพระราชา

หม่อมฉันจุติจากสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตดีนั้นแล้ว

มาเกิดในหมู่มนุษย์ ได้เป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ

และได้เป็นพระมเหสีของพระเจ้าแผ่นดิน

เสวยสมบัติทั้งในเทวโลกและในมนุษยโลก

มีความสุขทุกชาติ เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในกัปเป็นอันมาก

ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของพราหมณ์

มีพระยศยิ่งใหญ่ พระนามว่ากัสสปะ ตามพระโคตร

ประเสริฐกว่าเจ้าลัทธิทั้งหลายเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว

ครั้งนั้น พระเจ้ากาสีพระนามว่ากิกี

เป็นใหญ่กว่านรชนในกรุงพาราณสีที่ประเสริฐสุด

ทรงเป็นผู้อุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

หม่อมฉันเป็นธิดาคนที่ ๔ ของพระองค์

มีนามปรากฏว่าภิกขุทาสี

ได้ฟังธรรมของพระชินเจ้าผู้เลิศแล้วพอใจการบรรพชา

แต่พระชนกนาถมิได้ทรงอนุญาตให้หม่อมฉันทั้งหลายบวช

ครั้งนั้น หม่อมฉันทั้งหลายไม่เกียจคร้านครองเรือนอยู่ ๒๐,๐๐๐ ปี

พระราชกัญญาทั้ง ๗ พระองค์

มีความสุข ประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่ยังเป็นกุมารี

เพลิดเพลินยินดีอุปัฏฐากพระพุทธเจ้า

คือ (๑) พระนางสมณี (๒) พระนางสมณคุตตา

(๓) พระนางภิกษุณี (๔) พระนางภิกขุทาสิกา

(๕) พระนางธรรมา (๖) พระนางสุธรรมา

(๗) พระนางสังฆทาสิกา

(พระราชธิดาทั้ง ๗ นั้น ได้กลับชาติมาเกิด)

คือ หม่อมฉัน ๑ พระเขมาเถรี ๑

พระอุบลวรรณาเถรี ๑ พระปฏาจาราเถรี ๑

พระกีสาโคตมีเถรี ๑ พระธรรมทินนาเถรี ๑

และคนที่ ๗ เป็นวิสาขามหาอุบาสิกา

ด้วยกรรมทั้งหลายที่หม่อมฉันได้ทำไว้ดีแล้วนั้น

และด้วยเจตนาที่ตั้งไว้มั่น

หม่อมฉันละกายมนุษย์แล้ว

จึงได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

บัดนี้ เป็นภพสุดท้าย หม่อมฉันเกิดในตระกูลเศรษฐี

ที่มีความเจริญในกรุงราชคฤห์ที่อุดมสมบูรณ์

เมื่อครั้งหม่อมฉันยังเป็นสาว

ได้เห็นราชบุรุษนำโจรไปเพื่อประหาร มีความรักในโจรคนนั้น

บิดาของหม่อมฉันใช้ทรัพย์ ๑,๐๐๐ ปลดเปลื้องโจรนั้น

ให้หลุดพ้นจากการถูกประหาร

บิดาทราบจิตใจของหม่อมฉันแล้ว จึงยกหม่อมฉันให้โจรนั้น

หม่อมฉันไว้วางใจ เอ็นดู เกื้อกูลโจรคนนั้นยิ่งนัก

โจรนั้น มีความโลภในเครื่องประดับของหม่อมฉัน

แล้วคิดจะฆ่าหม่อมฉันผู้ช่วยนำเครื่องบวงสรวง

ไปยังเหวทิ้งโจรบนภูเขา

เวลานั้น หม่อมฉันเมื่อจะรักษาชีวิตของตนไว้

จึงประนมมือไหว้โจรผู้เป็นศัตรูที่ร้ายกาจแล้วกล่าวว่า

‘นายผู้เจริญ สร้อยคอทองคำ แก้วมุกดา

และแก้วไพฑูรย์เป็นจำนวนมาก

ทั้งหมดนี้ นายเอาไปเถิด จงปล่อยดิฉันไป

และจงประกาศดิฉันให้ทราบว่าเป็นทาสีเถิด’

(โจรกล่าวว่า) ‘นี่แม่นาง จงเปลื้องออกมา

อย่ามัวรำพันนักเลย เรารู้เพียงว่า

ไม่ฆ่าเจ้าผู้มาถึงป่าแล้วไม่ได้’

(หม่อมฉันกล่าวว่า) ‘ตั้งแต่ดิฉันรู้เดียงสา จำความได้

ยังไม่รู้จักรักชายอื่นยิ่งไปกว่าท่านเลย

มาเถิด ดิฉันจักกอดท่าน

ขอทำประทักษิณท่าน ไหว้ท่าน

เพราะดิฉันกับท่านจะไม่มีโอกาสอยู่ร่วมกันอีก’

(เทวดาซึ่งสถิตอยู่ในที่นั้นได้กล่าวว่า)

‘บุรุษเท่านั้นจะเป็นคนฉลาดในฐานะทั้งปวง ก็หาไม่

แม้สตรีผู้มีปัญญาเห็นประจักษ์ในฐานะนั้นๆ

ก็เป็นคนฉลาดได้

บุรุษเท่านั้นจะเป็นคนฉลาดในฐานะทั้งปวง ก็หาไม่

แม้สตรีผู้คิดเนื้อความได้ฉับไว ก็เป็นคนฉลาดได้’

ครั้งนั้น หม่อมฉันคิดได้หลายๆ เรื่องอย่างรวดเร็วและฉับไว

ดุจบ่อเกิดแห่งปัญญาที่เต็มด้วยความคิดจึงได้ฆ่าศัตรูที่ร้ายกาจ

ผู้ใดไม่รู้จักเรื่องที่เกิดขึ้นได้อย่างฉับพลัน

ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อมถูกเขาฆ่าตาย

เหมือนโจรซึ่งถูกฆ่าที่ปากเหว

ผู้ใดรู้จักเรื่องที่เกิดขึ้นได้อย่างฉับพลัน

ผู้นั้นก็พ้นจากพวกศัตรูเบียดเบียน

เหมือนที่หม่อมฉันพ้นจากโจรซึ่งเป็นศัตรูในครั้งนั้น

เมื่อหม่อมฉันผลักศัตรูตกเหวไปแล้ว

ได้เข้าไปบวชยังสำนักของปริพาชกที่ครองผ้าขาว

ครั้งนั้น พวกปริพาชกใช้แหนบถอนผมของหม่อมฉัน

จนหมดแล้วให้บวช สอนลัทธิให้เนืองๆ

หม่อมฉันเรียนลัทธินั้นแล้ว นั่งคนเดียวคิดถึงลัทธิ

ซึ่งทำมนุษย์ให้เป็นเยี่ยงสุนัขนั้น

ปริพาชกถือผมที่ถอนแล้วโยนไว้ใกล้หม่อมฉันแล้วก็หลีกไป

หม่อมฉันเห็นแล้วได้นิมิตเหมือนหมู่หนอนตั้งอยู่

แต่นั้น หม่อมฉันมีความสลดใจลุกขึ้น

ได้สอบถามพวกปริพาชกที่มีลัทธิเดียวกัน

พวกนั้นบอกว่า

‘ภิกษุศากยบุตรทั้งหลายย่อมรู้เรื่องนั้น’

หม่อมฉันเข้าไปหาพุทธสาวกแล้วถามเรื่องนั้น

พุทธสาวกเหล่านั้นพาหม่อมฉัน

ไปยังสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด

พระองค์ผู้ทรงเป็นผู้นำ

ทรงแสดงธรรมแก่หม่อมฉันว่า ‘ขันธ์ อายตนะ

และธาตุทั้งหลาย ไม่งาม ไม่เที่ยง

เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา’

หม่อมฉันได้ฟังพระธรรมของพระองค์แล้ว

ชำระธรรมจักษุให้หมดจดโดยวิเศษ

รู้แจ้งพระสัทธรรมแล้วได้ทูลขอบรรพชาอุปสมบท

ครั้งนั้น พระพุทธเจ้าอันหม่อมฉันทูลขอแล้วได้ตรัสว่า

‘เธอจงเป็นภิกษุณีมาเถิด นางผู้เจริญ’

หม่อมฉันอุปสมบทแล้ว ได้เห็นน้ำ

รู้จักสังขารที่มีความเกิดและความดับไปด้วยน้ำล้างเท้า

คิดว่า ‘สังขารแม้ทั้งปวง ก็เป็นอย่างนั้น’

จากนั้นจิตของหม่อมฉันหลุดพ้นแล้ว

เพราะไม่ถือมั่นโดยประการทั้งปวง

ในครั้งนั้น พระชินเจ้าทรงตั้งหม่อมฉันไว้ในเอตทัคคะว่า

‘เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุณีทั้งหลาย ผู้ขิปปาภิญญา’

หม่อมฉันเป็นผู้มีความชำนาญในฤทธิ์

ในทิพพโสตธาตุและในเจโตปริยญาณ

เป็นผู้ปฏิบัติตามคำสั่งสอนของพระศาสดา

รู้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ทิพยจักษุหม่อมฉันก็ชำระให้หมดจดแล้ว

หม่อมฉันทำอาสวะทั้งปวงให้สิ้นไปแล้ว

เป็นผู้บริสุทธิ์สะอาดปราศจากมลทิน

พระศาสดาหม่อมฉันก็ปรนนิบัติแล้ว

คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า หม่อมฉันก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

ภาระอันหนักหม่อมฉันก็ปลงลงได้แล้ว

ตัณหาที่นำไปสู่ภพหม่อมฉันก็ถอนได้แล้ว

กุลบุตรกุลธิดาออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

เพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นคือความสิ้นสังโยชน์ทั้งปวง

หม่อมฉันได้บรรลุแล้วโดยลำดับ

อัตถปฏิสัมภิทาญาณ ธัมมปฏิสัมภิทาญาญ

นิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ และปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

ของหม่อมฉัน บริสุทธิ์ไพบูลย์

ในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด

กิเลสทั้งหลายหม่อมฉันก็เผาได้แล้ว

ภพทั้งปวงหม่อมฉันก็ถอนได้แล้ว

หม่อมฉันตัดกิเลสเครื่องผูกพันได้แล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

ดุจพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้วอยู่อย่างอิสระ

การที่หม่อมฉันมาในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด

เป็นการมาดีแล้วโดยแท้

วิชชา ๓ หม่อมฉันได้บรรลุแล้วโดยลำดับ

คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า หม่อมฉันก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘

และอภิญญา ๖ หม่อมฉันก็ได้ทำให้แจ้งแล้ว

คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า หม่อมฉันก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล

ได้ทราบว่า พระภัททากุณฑลเกสีภิกษุณีได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

กุณฑลเกสีเถริยาปทานที่ ๑ จบ