๒๑. เวสสภูพุทธวงศ์

23. Vessabhūbuddhavaṃsavaṇṇanā

sikhissa pana sammāsambuddhassa aparabhāge antarahite tassa sāsane sattativassasahassāyukā manussā anukkamena parihāyitvā dasavassāyukā ahesuṃ. Puna vaḍḍhitvā aparimitāyukā hutvā anukkamena parihāyitvā saṭṭhivassasahassāyukā ahesuṃ. Tadā vijitamanobhū sabbalokābhibhū sayambhū vessabhū nāma satthā loke udapādi. So pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā anomanagare suppatītassa nāma rañño aggamahesiyā sīlavatiyā yasavatiyā nāma kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena anupamuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāyamānova janaṃ tosento vasabhanādaṃ nadi. Tasmā vasabhanādahetuttā tassa nāmaggahaṇadivase "vessabhū"ti nāmamakaṃsu. So chabbassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Rucisurucirativaḍḍhananāmakā tayo pāsādā tassa ahesuṃ. Sucittādevippamukhāni tiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.

@Footnote: 1 Ma. sikhīvaraññe

So cattāri nimittāni disvā sucittāya nāma deviyā suppabuddhe nāma kumāre uppanne suvaṇṇasivikāya uyyānadassanatthāya gantvā devadattāni kāsāyāni gahetvā pabbaji. Taṃ sattattiṃsasahassāni anupabbajiṃsu. Atha so tehi parivuto cha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sucittanigame sandissamānasarīrāya sirivaḍḍhanāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye nirandanāgarājena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sālabodhiṃ padakkhiṇato upāgami. Tassāpi sālassa tadeva pāṭaliyā pamāṇameva pamāṇaṃ ahosi. Tatheva pupphaphalasirivibhavo veditabbo. So sālamūlamupagantvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā vigatanīvaraṇaṃ sabbakāmamadāvaraṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ paṭilabhitvā "anekajātisaṃsāraṃ .pe. Taṇhānaṃ khayamajjhagā"ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ tattheva vītināmetvā attano kaniṭṭhabhātikassa soṇakumārassa uttarakumārassa ca upanissayasampattiṃ disvā devapathena gantvā anomanagarasamīpe aruṇuyyāne otaritvā uyyānapālena kumāre pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā asītiyā koṭisahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.

Puna janapadacārikaṃ caranto bhagavā tattha tattha dhammaṃ desento sattatiyā koṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, so dutiyo abhisamayo ahosi. Anomanagareyeva diṭṭhijālaṃ bhindanto titthiyamānaddhajaṃ pātento mānamadaṃ viddhaṃsento dhammaddhajaṃ samussayanto navutiyojanavitthatāya manussaparisāya parimāṇarahitāya devaparisāya yamakapāṭihāriyaṃ katvā devamanusse pasādetvā saṭṭhikoṭiyo dhammāmatena tappesi, so tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ:-

"tattheva maṇḍakappamhi asamo appaṭipuggalo

vessabhū nāma nāmena loke uppajji so jino. 1-

Ādittaṃ vata rāgaggi 2- taṇhānaṃ vijitaṃ jānaṃ 3-

nāgova bandhanaṃ chetvā patto sambodhimuttamaṃ.

Dhammacakkaṃ pavattesi vessabhū lokanāyako 4-

asītikoṭisahassānaṃ paṭhamābhisamayo ahu.

Pakkante cārikaṃ raṭṭhe lokajeṭṭhe 5- narāsabhe

sattatikoṭisahassānaṃ dutiyābhisamayo ahu.

Mahādiṭṭhiṃ vinodento pāṭiheraṃ karoti so

samāgatā naramarū dasasahassī sadevake.

Mahāacchariyaṃ disvā abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ

devā ceva manussā ca bujjhare saṭṭhikoṭiyo"ti.

Tattha ādittanti sakalamidaṃ lokattayaṃ sampadittaṃ. Rāgaggīti rāgena. Taṇhānaṃ vijitanti taṇhānaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ vasavattiṭṭhānanti evaṃ ñatvāti attho. Nāgova bandhanaṃ chetvāti hatthī viya pūtilatābandhanaṃ chinditvā sambodhiṃ patto adhigato. Dasasahassīti dasasahassiyaṃ. Sadevaketi sadevake loke. Bujjhareti bujjhiṃsu.

Soṇuttarānaṃ pana dvinnaṃ aggasāvakānaṃ samāgame pabbajitānaṃ asītiyā arahantasahassānaṃ majjhe māghapuṇṇamāyaṃ pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Yadā pana vessabhunā sabbalokābhibhunā saha pabbajitā sattattiṃsasahassasaṅkhā bhikkhū gaṇato ohīnasamaye pakkantā, te vessabhussa

@Footnote: 1 cha.Ma. nāyako 2 pāḷayaṃ ida rāgaggīti dissati 3 cha.Ma. tadā

@4 cha.Ma. pavattente vessabhūlokanāyake 5 Sī. lokaseṭṭhe Sammāsambuddhassa dhammacakkappavattiṃ sutvā soreyyaṃ nāma nagaraṃ āgantvā bhagavantaṃ addasaṃsu. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desetvā sabbeva te ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā caturaṅgasamannāgatāya parisāya pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi

yadā pana nārivāhananagare upasanto nāma rājaputto rajjaṃ kāresi. Tassānukampāya bhagavā tattha agamāsi sopi bhagavato āgamanaṃ sutvā saparivāro bhagavato paccuggamanaṃ katvā nimantetvā mahādānaṃ datvā tassa dhammaṃ sutvā pasannahadayo pabbaji. Taṃ saṭṭhisahassasaṅkhā purisā anupabbajiṃsu. Te tena saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇiṃsu. So tehi parivuto vessabhū bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ:-

"sannipātā tayo āsuṃ vessabhussa mahesino

khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ santacittāna tādinaṃ.

Asītibhikkhusahassānaṃ paṭhamo āsi samāgamo

sattatibhikkhusahassānaṃ dutiyo āsi samāgamo.

Saṭṭhibhikkhusahassānaṃ tatiyo āsi samāgamo

jarādibhayatītānaṃ orasānaṃ mahesino"ti.

Tadā amhākaṃ bodhisatto sarabhavatīnagare paramapiyadassano sudassano nāma rājā hutvā vessabhumhi lokanāyake sarabhanagaramupagate tassa dhammaṃ sutvā pasannahadayo dasanakhasamodhānamujjalaṃ jalajāmalāvikalakamalamakulasadisamañjaliṃ sirasi katvā buddhappamukhassa saṃghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ datvā tattheva bhagavato nivāsatthāya gandhakuṭiṃ katvā taṃ parikkhipitvā vihārasahassaṃ kāretvā sabbañca Vibhavajātaṃ bhagavato sāsane pariccajitvā tassa santike pabbajitvā ācāraguṇa- sampanno terasadhutaguṇesu nirato bodhisambhārapariyesanāya rato buddhasāsanābhirato vihāsi. Sopi taṃ bhagavā byākāsi "anāgate ito ekattiṃsakappe ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī"ti. Tena vuttaṃ:-

"ahantena samayena sudassano nāma khattiyo

nimantetvā mahāvīraṃ dānaṃ datvā mahārahaṃ

annapānena vatthena sasaṃghaṃ jinapūjayiṃ.

Tassa buddhassa asamassa cakkaṃ vattitamuttamaṃ

sutvāna paṇitaṃ dhammaṃ pabbajjamabhirocayiṃ.

Mahādānaṃ pavattetvā rattindivamatandito

pabbajjaṃ guṇasampannaṃ pabbajiṃ jinasantike.

Ācāraguṇasampanno vattasīlasamāhito

sabbaññutaṃ gavesanto ramāmi jinasāsane.

Saddhāpītiṃ uppādetvā 1- buddhaṃ vandāmi sattharaṃ 2-

pīti uppajjati mayhaṃ bodhiyāyeva kāraṇā.

Anivattamānasaṃ ñatvā sambuddho etadabravi

ekattiṃse ito kappe ayaṃ buddho bhavissati.

Ahu kapilavhayā rammā nikkhamitvā tathāgato

padhānaṃ padahitvāna katvā dukkarakārikaṃ.

Ajapālarukkhamūlasmiṃ nisīditvā tathāgato

tattha pāyāsaṃ paggayha nerañjaramupehiti.

@Footnote: 1 cha.Ma. upagantvā 2 Sī.,i. pāde vandāmi satthari

1- Nerañjarāya tīramhi pāyāsaṃ adi so jino

paṭiyattavaramaggena bodhimūlamhi ehiti.

Tato padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ anuttaraṃ

assattharukkhamūlasmiṃ bujjhissati mahāyaso.

Imassa janikā mātā māyā nāma bhavissati

pitā suddhodano nāma ayaṃ hessati gotamo.

Kolito upatisso ca aggā hessanti sāvakā

anāsavā vītarāgā santacittā samāhitā

ānando nāmupaṭṭhāko upaṭṭhissati maṃ jinaṃ.

Khemā uppalavaṇṇā ca aggā hessanti sāvakā.

Anāsavā vītarāgā santacittā samāhitā.

Bodhi tassa bhagavato assatthoti pavuccati

citto ca hatthāḷavako aggā hessantupaṭṭhakā.

Nandamātā ca uttarā aggā hessantupaṭṭhikā

āyu vassasataṃ tassa gotamassa yasassino.

Idaṃ sutvāna vacanaṃ asamassa mahesino

āmoditā naramarū buddhavījaṅkuro ayaṃ.

Ukkuṭṭhisaddā vattanti apphoṭenti hasanti ca

katañjalī namassanti dasasahassī sadevakā.

Yadimassa lokanāthassa virajjhissāma sāsanaṃ

āgatamhi addhāne hessāma sammukhā imaṃ. 1-

@Footnote: 1-1 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti

1- Yathā manussā nadiṃ tarantā paṭititthaṃ virajjhiya

heṭṭhātitthaṃ gahetvāna uttaranti mahānadiṃ,

evameva mayaṃ sabbe yadi muñcāmimaṃ jinaṃ

anāgatamhi addhāne hessāma sammukhā imaṃ. 1-

Tassāpi vacanaṃ sutvā bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ

uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ dasapāramipūriyā"ti.

Tattha cakkaṃ vattitanti dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Paṇitaṃ dhammanti uttarimanussa- dhammaṃ. Pabbajjaṃ guṇasampannanti ñatvā pabbajinti attho. Vattasīlasamāhitoti vattesu ca sīlesu ca samāhito, tesaṃ tesaṃ pūraṇe samāhitoti attho. Ramāmīti abhiramiṃ. Saddhāpītinti saddhañca pītiñca upagantvā. Vandāmīti abhivandiṃ, atītatthe vattamānavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sattharanti satthāraṃ. Anivattamānasanti anosakkiyamānamānasaṃ.

Tassa pana bhagavato anomaṃ 2- nāma nagaraṃ ahosi. Suppatīto nāmassa pitā khattiyo, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā, upasanto nāma upaṭṭhāko, rāmā ca 3- samālā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi. Saṭṭhivassasahassāni āyu, sucittā nāmassa bhariyā, suppabuddho nāmassa putto, suvaṇṇasivikāya nikkhami. Tena vuttaṃ:-

"anomaṃ 2- nāma nagaraṃ suppatīto nāma khattiyo

mātā yasavatī nāma vessabhussa mahesino.

Cha ca vassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi so

ruci surati vaḍḍhakā 4- tayo pāsādamuttamā.

@Footnote: 1-1 cha.Ma. ime pāṭhā na dissanti 2 Sī.,i. anupamaṃ

@3 Sī.,i. dāmā ca 4 cha.Ma. ruci suruci rativaḍḍhano

Anūnatiṃsasahassāni nāriyo samalaṅkatā

sucittā nāma sā nārī suppabuddho nāma atrajo.

Nimitte caturo disvā sivikāyābhinikkhami

chamāsaṃ padhānacāraṃ acarī purisuttamo.

Brahmunā yācito santo vessabhū lokanāyako

vattacakko mahāvīro aruṇepi naruttamo.

Soṇo ca uttaro ceva ahesuṃ aggasāvakā

upasanto nāmupaṭṭhāko vessabhussa mahesino.

Rāmā ceva 1- samālā ca ahesuṃ aggasāvikā

bodhi tassa bhagavato mahāsāloti vuccati.

Sotthiko ceva rammo ca ahesuṃ aggupaṭṭhakā

gotamī ca sirimā ca ahesuṃ aggupaṭṭhikā.

Saṭṭhiratanamubbedho hemayūpasamūpamo

kāyā niccharatī rasmi rattiṃva pabbate sikhī.

Saṭṭhivassasahassāni āyu tassa mahesino

tāvatā tiṭṭhamāno so tāresi janataṃ bahuṃ.

Dhammaṃ vitthārikaṃ katvā vibhajitvā mahājanaṃ

dhammanāvaṃ ṭhapetvāna nibbuto so sasāvako.

Dassaneyyaṃ sabbajanaṃ vihāraṃ iriyāpathaṃ

sabbaṃ tamantarahitaṃ nanu rittā sabbasaṅkhārā"ti.

@Footnote: 1 Sī.,i. dāmā ca

Tattha hemayūpasamūpamoti suvaṇṇatthambhasadisoti attho. Niccharatīti ito cito ca sandhāvati. Rasmīti pabhārasmi. Rattiṃva pabbate sikhīti rattiyaṃ pabbatamatthake aggi viya raṃsivijjotā tassa kāyeti attho. Vibhajitvāti vibhāgaṃ katvā, ugghaṭitādivasena sotāpannādivasena cāti attho. Dhammanāvanti aṭṭhaṅgamaggasaṅkhātaṃ dhammanāvaṃ, caturoghanittharaṇatthāya ṭhapetvāti attho. Dassaneyyanti dassanīyo. Sabbajananti sabbo jano, sasāvakasaṃgho sammāsambuddhoti attho. Vihāranti vihāro, sabbattha paccatte upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

Vessabhū kira bhagavā usabhavatīnagare kheme migadāye parinibbāyi. Dhātuyo panassa vippakiriṃsu.

Usabhavatipure puruttame

jinavasabho bhagavā hi vessabhū

upavanavihare manorame

nirupadhisesamupāgato kirāti.

Sesaṃ sabbattha gāthāsu pākaṭamevāti.

Vessabhūbuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.

Niṭṭhito ekavīsatimo buddhavaṃso.