๔. ภิงสจริยา

4. Bhisacariyāvaṇṇanā 1-

Punāparaṃ yadā homi kāsīnaṃ puravaruttame

bhaginī ca bhātaro satta nibbattā sotthiye 2- kuleti.

#[34] Catutthe yadā homi, kāsīnaṃ puravaruttameti "kāsī"ti bahuvacanavasena laddhavohārassa raṭṭhassa nagaravare bārāṇasiyaṃ yasmiṃ kāle jātasaṃvaḍḍho hutvā vasāmīti attho. Bhaginī ca bhātaro satta, nibbattā sotthiye kuleti upakañcanādayo cha ahañcāti bhātaro satta sabbakaniṭṭhā kañcanadevī nāma bhaginī cāti sabbe mayaṃ aṭṭha janā mantajjhenaniratatāya sotthiye uditodite mahati brāhmaṇakule tadā nibbattā jātāti attho.

Bodhisatto hi tadā bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti, tassa "kañcanakumāro"ti nāmaṃ kariṃsu. Athassa padasā vicaraṇakāle aparo putto vijāyi, "upakañcanakumāro"tissa nāmaṃ kariṃsu. Tato paṭṭhāya mahāsattaṃ "mahākañcanakumāro"ti samudācaranti. Evaṃ paṭipāṭiyā satta puttā ahesuṃ. Sabbakaniṭṭhā pana ekā dhītā, tassā "kañcanadevī"ti nāmaṃ kariṃsu. Mahāsatto vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggahetvā paccāgañchi.

Atha naṃ mātāpitaro gharāvāsena bandhitukāmā "attano samānajātikulato te dārikaṃ ānessāmā"ti vadiṃsu. So "amma tāta na mayhaṃ gharāvāsena attho, mayhañhi sabbo lokasannivāso āditto viya sappaṭibhayo, bandhanāgāraṃ viya palibuddhanaṃ,

@Footnote: 1 Sī. mahākañcanacariyā 2 cha.Ma. sottiye, evamuparipi Ukkārabhūmi viya jiguccho hutvā upaṭṭhāti, na me cittaṃ kāmesu rajjati, aññe vo puttā atthi, te gharāvāsena nimantethā"ti vatvā punappunaṃ yācitopi sahāyehi yācāpitopi na icchi, atha naṃ sahāyā "samma kiṃ pana tvaṃ patthayanto kāme paribhuñjituṃ na icchasī"ti pucchiṃsu. So tesaṃ attano nekkhammajjhāsayaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ:-

#[35] "etesaṃ pubbajo āsiṃ hirīsukkamupāgato

bhavaṃ disvāna bhayato nekkhammābhirato ahaṃ.

Mātāpitūhi pahitā sahāyā ekamānasā

kāmehi maṃ nimantenti kulavaṃsaṃ dhārehīti.

Yaṃ tesaṃ vacanaṃ vuttaṃ gihidhamme sukhāvahaṃ

taṃ me ahosi kaṭhinaṃ tattaphālasamaṃ viya.

Te maṃ tadā ukkhipantaṃ pucchiṃsu patthitaṃ mama

kiṃ tvaṃ patthayasi samma yadi kāme na bhuñjasi.

Tesāhaṃ evamavacaṃ atthakāmo hitesinaṃ

nāhaṃ patthemi gihibhāvaṃ nekkhammābhirato ahaṃ.

Te mayhaṃ vacanaṃ sutvā pitu mātu ca 1- sāvayuṃ

mātāpitā evamāhu sabbeva 2- pabbajāma bho"ti.

Tattha etesaṃ pubbajo āsinti etesaṃ upakañcanakādīnaṃ sattannaṃ jeṭṭhabhātiko ahaṃ tadā ahosiṃ. Hirīsukkamupāgatoti sukkavipākattā santānassa visodhanato ca sukkaṃ pāpajigucchanalakkhaṇaṃ hiriṃ bhusaṃ āgato, ativiya pāpaṃ jigucchanto āsinti attho. Bhavaṃ disvāna bhayato, nekkhammābhirato ahanti kāmabhavādīnaṃ vasena sabbaṃ bhavaṃ pakkhandituṃ āgacchantaṃ caṇḍahatthiṃ viya hiṃsituṃ āgacchantaṃ ukkhittāsikaṃ vadhakaṃ viya

@Footnote: 1 pāḷi. pitumātuñca (syā) 2 pāḷi. sabbepi (syā) Sīhaṃ viya yakkhaṃ viya rakkhasaṃ viya ghoravisaṃ viya āsivisaṃ viya ādittaṃ aṅgāraṃ viya sappaṭibhayaṃ bhayānakabhāvato passitvā tato muccanatthañca pabbajjābhirato pabbajitvā "kathaṃ nu kho dhammacariyaṃ sammāpaṭipattiṃ pūreyyaṃ, jhānasamāpattiyo ca nibbatteyyan"ti pabbajjākusaladhammapaṭhamajjhānādiabhirato tadā ahaṃ āsinti attho.

#[36] Pahitāti mātāpitūhi pesitā. Ekamānasāti samānajjhāsayā pubbe mayā ekacchandā manāpacārino mātāpitūhi pahitattā pana mama paṭikkūlaṃ amanāpaṃ vadantā. Kāmehi maṃ nimantentīti mātāpitūhi vā ekamānasā kāmehi maṃ nimantenti. Kulavaṃsaṃ kāmehi maṃ nimantentīti mātāpitūhi vā ekamānasā kāmehi maṃ nimantenti. Kulavaṃsaṃ dhārehīti gharāvāsaṃ saṇṭhapento attano kulavaṃsaṃ dhārehi patiṭṭhapehīti kāmehi maṃ nimantesunti attho.

#[37] Yaṃ tesaṃ vacanaṃ vuttanti tesaṃ mama piyasahāyānaṃ yaṃ vacanaṃ vuttaṃ. Gihidhamme sukhāvahanti gihibhāve sati gahaṭṭhabhāve ṭhitassa purisassa ñāyānugatattā diṭṭhadhammikassa samparāyikassa ca sukhassa āvahanato sukhāvahaṃ. Taṃ me ahosi kaṭhinanti taṃ tesaṃ mayhaṃ sahāyānaṃ mātāpitūnañca vacanaṃ ekanteneva nekkhammābhiratattā amanāpabhāvena me kaṭhinaṃ pharusaṃ divasaṃ santattaphālasadisaṃ ubhopi kaṇṇe jhāpentaṃ viya ahosi.

#[38] Te maṃ tadā ukkhipantanti te mayhaṃ sahāyā mātāpitūhi attano ca upanimantanavasena anekavāraṃ upanīyamāne kāme uddhamuddhaṃ khipantaṃ chaḍḍentaṃ paṭikkhipantaṃ maṃ pucchiṃsu. Patthitaṃ mamāti ito visuddhataraṃ kiṃ nu kho iminā patthitanti mayā abhipatthitaṃ mama taṃ patthanaṃ pucchiṃsu "kiṃ tvaṃ patthayase samma, yadi kāme na bhuñjasī"ti.

#[39] Atthakāmoti attano atthakāmo, pāpabhīrūti attho. "attakāmo"tipi pāḷi. Hitesinanti mayhaṃ hitesīnaṃ piyasahāyānaṃ. Keci "atthakāmahitesinan"ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ.

#[40] Pitu mātu ca sāvayunti te mayhaṃ sahāyā anivattanīyaṃ mama pabbajjā chandaṃ viditvā pabbajitukāmatādīpakaṃ mayhaṃ vacanaṃ pitu mātu ca sāvesuṃ. "yagghe ammatātā jānātha, ekanteneva mahākañcanakumāro pabbajissati, na so sakkā kenaci upāyena kāmesu upanetun"ti 1- avocuṃ. Mātāpitā evamāhūti tadā mayhaṃ mātāpitaro mama sahāyehi vuttaṃ mama vacanaṃ sutvā evamāhaṃsu "sabbeva pabbajāma bho"ti, yadi mahākañcanakumārassa nekkhammaṃ abhirucitaṃ, yaṃ tassa abhirucitaṃ, tadamhākampi abhirucitameva, tasmā sabbeva pabbajāma bhoti. "bho"ti tesaṃ brāhmaṇānaṃ ālapanaṃ. "pabbajāma kho"tipi pāṭho, pabbajāma evāti attho. Mahāsattassa hi pabbajjāchandaṃ viditvā upakañcanādayo cha bhātaro bhaginī ca kañcanadevī pabbajitukāmāva ahesuṃ. Tena tepi mātāpitūhi gharāvāsena nimantiyamānā na icchiṃsuyeva. Tasmā evamāhaṃsu "sabbeva pabbajāma bho"ti.

Evañca pana vatvā mahāsattaṃ mātāpitaro pakkositvā attanopi adhippāyaṃ tassa ācikkhitvā "tāta yadi pabbajitukāmosi, asītikoṭidhanaṃ tava santakaṃ yathāsukhaṃ vissajjehī"ti āhaṃsu. Atha naṃ mahāpuriso kapaṇaddhikādīnaṃ vissajjetvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā himavantaṃ pāvisi. Tena saddhiṃ mātāpitaro cha bhātaro ca bhaginī ca eko dāso ekā dāsī eko ca sahāyo gharāvāsaṃ pahāya agamaṃsu. Tena vuttaṃ:-

"ubho mātā pitā mayhaṃ bhaginī ca satta bhātaro

amitadhanaṃ chaḍḍayitvā pavisimhā mahāvanan"ti.

Jātakaṭṭhakathāyaṃ pana "mātāpitūsu kālaṅkatesu tesaṃ kattabbakiccaṃ katvā mahāsatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamī"ti vuttaṃ.

Evaṃ himavantaṃ pavisitvā ca te bodhisattappamukhā ekaṃ padumasaraṃ nissāya ramaṇīye bhūmikāge assamaṃ katvā pabbajitvā vanamūlaphalāhārā yāpayiṃsu. Tesu upakañcanādayo aṭṭha janā vārena phalāphalaṃ āharitvā ekasmiṃ pāsāṇaphalake attano itaresañca

@Footnote: 1 Sī. patāretunti Koṭṭhāse katvā ghaṇḍisaññaṃ datvā attano koṭṭhāsaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisanti. Sesāpi ghaṇḍisaññāya paṇṇasālato nikkhamitvā attano attano pāpuṇanakoṭṭhāsaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karonti.

Aparabhāge bhisāni āharitvā tatheva khādanti. Tattha te 1- ghoratapā paramadhitindriyā 2- kasiṇaparikammaṃ karontā vihariṃsu. Atha nesaṃ sīlatejena sakkassa bhavanaṃ kampi. Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā "ime isayo vīmaṃsissāmī"ti attano ānubhāvena mahāsattassa koṭṭhāse tayo divase antaradhāpesi. Mahāsatto paṭhamadivase koṭṭhāsaṃ adisvā "mama koṭṭhāso pamuṭṭho bhavissatī"ti cintesi. Dutiyadivase "mama dosena bhavitabbaṃ, paṇāmanavasena mama koṭṭhāsaṃ na ṭhapitaṃ maññe"ti cintesi. Tatiyadivase "taṃ kāraṇaṃ sutvā khamāpessāmī"ti sāyanhasamaye ghaṇḍisaññaṃ datvā tāya saññāya sabbesu sannipatitesu tamatthaṃ ārocetvā tīsupi divasesu tehi jeṭṭhakoṭṭhāsassa ṭhapitabhāvaṃ sutvā "tumhehi mayhaṃ koṭṭhāso ṭhapito, mayā pana na laddho, kiṃ nu kho kāraṇan"ti āha. Taṃ sutvā sabbeva saṃvegappattā ahesuṃ.

Tasmiṃ assame rukkhadevatāpi attano bhavanato otaritvā tesaṃ santike nisīdi. Manussānaṃ hatthato palāyitvā araññaṃ paviṭṭho eko vāraṇo ahituṇḍikahatthato palāyitvā mutto sappakīḷāpanako eko vānaro ca tehi isīhi kataparicayā tadā tesaṃ santikaṃ gantavā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Sakkopi "isigaṇaṃ pariggaṇhissāmī"ti adissamānakāyo tattheva aṭṭhāsi. Tasmiñca khaṇe bodhisattassa kaniṭṭho upakañcanatāpaso uṭṭhāya bodhisattaṃ vanditvā sesānaṃ apacitiṃ dassetvā "ahaṃ saññaṃ paṭṭhapetvā 3- attānaññeva sodhetuṃ labhāmī"ti pucchitvā "āma labhasī"ti vutte isigaṇamajjhe ṭhatvā sapathaṃ karonto:-

@Footnote: 1 Sī. tathā 2 Sī. parivāritindriyā 3 Ma. aññaṃ apaṭṭhapetvā

"assaṃ gavaṃ rajataṃ jātarūpaṃ

bhariyaṃ ca so idha labhataṃ manāpaṃ

puttehi dārehi samaṅgi hotu

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsī"ti 1- imaṃ gāthaṃ abhāsi. Imaṃ hi so "yattakāni piyavatthūni honti, tehi vippayoge tattakāni dukkhāni uppajjantī"ti vatthukāme garahanto āha.

Taṃ sutvā isigaṇo "mārisa mā kathaya, atibhāriyo te sapatho"ti kaṇṇe pidahi. Bodhisattopi "atibhāriyo te sapatho, na tvaṃ tāta gaṇhasi, tava pattāsane nisīdā"ti āha. Sesāpi sapathaṃ karontā yathākkamaṃ:-

"mālaṃ ca so kāsikacandanaṃ ca

dhāretu puttassa bahū bhavantu

kāmesu tibbaṃ kurutaṃ apekkhaṃ

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Pahūtadhañño kasimā yasassī

putte gihī dhanimā sabbakāme

vayaṃ apassaṃ gharamāvasātu

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So khattiyo hotu pasayhakārī

rājābhirājā balavā yasassī

sacāturantaṃ mahimāvasātu

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

@Footnote: 1 khu.jā. 27/78/299

So brāhmaṇo hotu avītarāgo

muhuttanakkhattapathesu yutto

pūjetu naṃ raṭṭhapatī yasassī

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Ajjhāyakaṃ sabbasamantavedaṃ 1-

tapassinaṃ maññatu sabbaloko

pūjentu naṃ jānapadā samecca

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Catussadaṃ gāmavaraṃ samiddhaṃ

dinnaṃ hi so bhuñjatu vāsavena

avītarāgo maraṇaṃ upetu

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So gāmaṇī hotu sahāyamajjhe

naccehi gītehi pamodamāno

mā rājato byasanamalattha 2- kiñci

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Taṃ 3- ekarājā paṭhaviṃ vijetvā

itthīsahassassa ṭhapetu agge 4-

sīmantinīnaṃ pavarā bhavātu

bhisāni te brāhmaṇa yo 5- ahāsi.

@Footnote: 1 Sī.,Ma. sabbasamattavedaṃ 2 cha.Ma.so rājato byasanamālattha 3 pāḷi.yaṃ

@4 pāḷi. itthīsahassānaṃ ṭhapetu aggaṃ 5 cha.Ma. yā

Dāsīnaṃ 1- hi sā sabbasamāgatānaṃ

bhuñjeyya sāduṃ avikampamānā

carātu lābhena vikatthamānā

bhisāni te brāhmaṇa yo 2- ahāsi.

Āvāsiko hotu mahāvihāre

navakammiko hotu gajaṅgalāyaṃ 3-

ālokasandhiṃ divasaṃ 4- karotu

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

So bajjhatu 5- pāsasatehi chamhi

rammā vanā nīyatu rājadhāniṃ

tuttehi 6- so haññatu pācanehi

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsi.

Alakkamālī tipukaṇṇapiṭṭho

laṭṭhīhato sappamukhaṃ upetu

sakacchabandho 7- visikhaṃ carātu

bhisāni te brāhmaṇa yo ahāsī"ti 8- imā gāthāyo avocuṃ.

Tattha tibbanti vatthukāmakilesakāmesu bahalaṃ apekkhaṃ karotu. Kasimāti sampannakasikammo. Putte gihī dhanimā sabbakāmeti putte labhatu, gihī hotu, sattavidhena

@Footnote: 1 cha.Ma. isīnaṃ 2 cha.Ma. yā 3 pāḷi. kajaṅgalāyaṃ (syā) 4 pāḷi. divasā (syā)

@5 cha.Ma. bajjhataṃ 6 pāḷi. guttehi (syā) 7 pāḷi. sakañca baddho (syā) 8 khu.jā.

@27/79-90/299-301 Dhanena dhanimā hotu, rūpādibhede sabbakāme labhatu. Vayaṃ apassanti mahallakakālepi apabbajitvā attano vayaṃ apassanto pañcakāmaguṇasamiddhaṃ gharameva āvasatu. Rājābhirājāti rājūnaṃ antare atirājā. Avītarāgoti purohitaṭṭhānataṇhāya sataṇho. Tapassinanti tapasīlaṃ, sīlasampannoti naṃ maññatu. Catussadanti ākiṇṇamanussatāya manussehi pahūtadhaññatāya dhaññena sulabhadārutāya dārūhi sampannodakatāya udakenāti catūhi ussannaṃ. Vāsavenāti vāsavena dinnaṃ viya acalaṃ, vāsavato laddhavarānubhāveneva 1- rājānaṃ ārādhetvā tena dinnantipi attho. Avītarāgoti avigatarāgo kaddame sūkaro viya kāmapaṅke nimuggova hotu.

Gāmaṇīti gāmajeṭṭhako. Tanti taṃ itthiṃ. Ekarājāti aggarājā. Itthīsahassassāti vacananaṭṭhatāya vuttaṃ, soḷasannaṃ itthisahassānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapetūti attho. Sīmantinīnanti sīmantadharānaṃ. Itthīnanti attho. Sabbasamāgatānanti sabbesaṃ sannipatitānaṃ majjhe nisīditvā. Avikampamānāti anosakkamānā sādurasaṃ bhuñjatūti attho. Carātu lābhena vikatthamānāti lābhahetu siṅgāravesaṃ gahetvā lābhaṃ uppādetuṃ caratu. Āvāsikoti āvāsajagganako. Gajaṅgalāyanti evaṃnāmake nagare, tattha kira dabbasambhārā sulabhā. Ālokasandhiṃ divasanti ekadivasena ekameva vātapānaṃ karotu. So kira devaputto kassapabuddhakāle gajaṅgalanagaraṃ 2- nissāya yojanike mahāvihāre āvāsiko saṃghatthero hutvā jiṇṇe vihāre navakammāni karontova mahādukkhaṃ anubhavi, taṃ sandhāyāha.

Pāsasatehīti bahūhi pāsehi. Chamhīti catūsu pādesu gīvāya paṭibhāge cāti chasu ṭhānesu. Tuttehīti dvikaṇṭakāhi dīghalaṭṭhīhi. Pācanehīti rassapācanehi, aṅkusakehi vā. Alakkamālīti ahituṇḍikena kaṇṭhe parikkhipitvā ṭhapitāya alakkamālāya

@Footnote: 1 Sī. laddhavarānubhāvenekaṃ 2 Sī. kajaṅganagaraṃ Samannāgato. Tipukaṇṇapiṭṭhoti tipupiḷandhanena piḷandhitapiṭṭhikaṇṇo kaṇṇapiṭṭho. Laṭṭhīhatoti sappakīḷāpanaṃ sikkhāpayamāno laṭṭhiyā hato hutvā. Sabbaṃ te kāmabhogaṃ gharāvāsaṃ attanā attanā anubhūtadukkhañca jigucchantā tathā tathā sapathaṃ karontā evamāhaṃsu.

Atha bodhisatto "sabbehi imehi sapatho kato, mayāpi kātuṃ vaṭṭatī"ti sapathaṃ karonto:-

"yo ve anaṭṭhaṃva 1- naṭṭhanti cāhi

kāmeva so labhatu bhuñjatu ca 2-

agāramajjhe maraṇaṃ upetu

yo vā bhonto saṅkati kañci devā"ti 3- imaṃ gāthamāha.

Tattha bhontoti bhavanto. Saṅkatīti āsaṅkati. Kañcīti aññataraṃ.

Atha sakko "sabbepime kāmesu nirapekkhā"ti jānitvā saṃviggamānaso na imesu kenacipi bhisāni nītāni, nāpi tayā anaṭṭhaṃ naṭṭhanti vuttaṃ, api ca ahaṃ tumhe vīmaṃsitukāmo antaradhāpesinti dassento:-

"vīmaṃsamāno isino bhisāni

tīre gahetvāna thale nidhesiṃ

suddhā apāpā isayo vasanti

etāni te brahmacārī bhisānī"ti 4- osānagāthamāha.

@Footnote: 1 pāḷi. anaṭṭhaṃ (syā) 2 cha.Ma. labhataṃ bhuñjataṃ ca 3 khu.jā. 27/91/301 4 khu.jā.

@27/95/302

Taṃ sutvā bodhisatto:-

"na te naṭā no pana kīḷaneyyā

na bandhavā no pana te sahāyā 1-

kismiṃ vupatthambha sahassanetta

isīhi tvaṃ kīḷasi devarājā"ti 2- sakkaṃ tajjesi.

Atha naṃ sakko:-

"ācariyo mesi pitā ca mayhaṃ

esā patiṭṭhā khalitassa brahme

ekāparādhaṃ khama bhūripañña

na paṇḍitā kodhabalā bhavantī"ti 2- khamāpesi.

Mahāsatto sakkassa devarañño khamitvā sayaṃ isigaṇaṃ khamāpento:-

"suvāsitaṃ isinaṃ ekarattaṃ

yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiddasāma

sabbeva bhonto sumanā bhavantu

yaṃ brāhmaṇo paccupādī 3- bhisānī"ti 2- āha.

Tattha na te naṭāti devarāja mayaṃ tava naṭā vā kīḷitabbayuttakā vā na homa. Nāpi tava ñātakā, na sahāyā hassaṃ kātabbā. Atha tvaṃ kismiṃ vupatthambhāti kiṃ upatthambhaṃ katvā, kiṃ nissāya isīhi saddhiṃ kīḷasīti attho. Esā patiṭṭhāti esā tava

@Footnote: 1 Sī. sahāsā 2 khu.jā. 27/96-8/302 3 Sī. paccapādī Pādacchāyā ajja mama khalitassa aparādhassa patiṭṭhā hotu. Suvāsitanti āyasmantānaṃ isīnaṃ ekarattimpi imasmiṃ araññe vasitaṃ suvasitameva. Kiṃ kāraṇā? yaṃ vāsavaṃ bhūtapatiṃ addasāma. Sace hi mayaṃ nagare avasimhā, na imaṃ addasāma. Bhontoti bhavanto. Sabbepi sumanā bhavantu tussantu, sakkassa devarañño khamantu, kiṃ kāraṇā? yaṃ brāhmaṇo paccupādī 1- bhisāni yasmā tumhākaṃ ācariyo bhisāni alabhīti. Sakko isigaṇaṃ vanditvā devalokaṃ gato. Isigaṇopi jhānābhiññāyo nibbattetvā brahmalokūpago ahosi, tadā upakañcanādayo cha bhātaro sāriputtamoggallānamahākassapaanuruddhapuṇṇa- ānandattherā, bhaginī uppalavaṇṇā, dāsī khujjuttarā, dāso citto gahapati, rukkhadevatā sātāgiro, vāraṇo pālileyyanāgo, vānaro madhuvāsiṭṭho, sakko kāḷudāyī, mahākañcanatāpaso lokanātho.

Tassa idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva dasa pāramiyo niddhāretabbā. Tathā accantameva kāmesu anapekkhatādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti.

Bhisacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā.