๑. เอกวิหาริยเถราปทาน

๔๔. เอกวิหาริวรรค

หมวดว่าด้วยพระเถระผู้อยู่ผู้เดียวเป็นต้น

๑. เอกวิหาริยเถราปทาน

ประวัติในอดีตชาติของพระเอกวิหาริยเถระ

(พระเอกวิหาริยเถระ เมื่อจะประกาศประวัติในอดีตชาติของตน จึงกล่าวว่า)

ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ตามพระโคตร

ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของท้าวมหาพรหม มีพระยศยิ่งใหญ่

ประเสริฐกว่าเจ้าลัทธิทั้งหลาย เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว

พระองค์ไม่มีธรรมเป็นเครื่องเนิ่นช้า ๑-

ปราศจากธรรมเครื่องหน่วงเหนี่ยว

มีพระทัยเสมอด้วยอากาศ

มีปกติอยู่ในที่วิเวก เป็นผู้คงที่

ยินดีในอนิมิตตสมาธิ ๒- มีความชำนาญ(ในญาณ)

มีพระทัยไม่เกี่ยวข้องในอารมณ์

ไม่มีตัณหาแปดเปื้อน

ไม่คลุกคลีในตระกูล ในหมู่คณะ

ทรงประกอบด้วยพระมหากรุณา

ทรงเป็นนักปราชญ์ ทรงฉลาดในอุบายสำหรับแนะนำ

ทรงขวนขวายในกิจของผู้อื่น

ทรงแนะนำทั้งมนุษย์และเทวดา

ทรงแนะนำทางไปสู่พระนิพพาน

อันสามารถยังเปือกตมคือคติให้เหือดแห้ง

@เชิงอรรถ :

@๑ ธรรมเป็นเครื่องเนิ่นช้า ได้แก่ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ (ที.ม.อ. ๒/๓๕๘/๓๓๖)

@๒ อนิมิตตสมาธิ ในที่นี้หมายถึงอนิมิตตวิโมกข์ (ขุ.อป.อ. ๑/๑๓๓/๒๔๕, ๕๑๖/๓๔๑)

และทรงแนะนำพระนิพพานอันเป็นอมตะ

มีความแช่มชื่นอย่างยิ่ง

เป็นธรรมเครื่องกั้นความแก่และความตาย

พระองค์ประทับนั่ง ท่ามกลางบริษัทใหญ่

ทรงช่วยสัตว์โลกให้ข้ามพ้น

ผู้ทรงเป็นที่พึ่ง มีพระสุรเสียงไพเราะ

เหมือนเสียงนกการเวก

มีพระสุรเสียงก้องดังเสียงพรหม

ทรงถอนเวไนยสัตว์ผู้จะฉิบหาย

เพราะขาดผู้แนะนำขึ้นจากมหันตทุกข์

ข้าพเจ้าได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก

ผู้ทรงแสดงธรรมที่ปราศจากธุลีคือกิเลส

ได้ฟังธรรมของพระองค์แล้ว จึงออกบวชเป็นภิกษุ

ครั้นบวชแล้วในกาลนั้น

ข้าพเจ้าถูกความคลุกคลี ๑- บีบคั้น

คิดถึงคำสอนของพระชินเจ้า

จึงได้ไปอยู่ในป่าที่น่ารื่นรมย์แต่เพียงผู้เดียวเท่านั้น

การดับแห่งสักกายทิฏฐิอันเป็นเหตุแห่งความยึดมั่น

เกิดแก่ข้าพเจ้าผู้มีความวิเวกแห่งจิต

ผู้เห็นภัยในความเกี่ยวข้อง

กิเลสทั้งหลายข้าพเจ้าก็เผาได้แล้ว

ภพทั้งปวงข้าพเจ้าก็ถอนได้แล้ว

ข้าพเจ้าตัดกิเลสเครื่องผูกพันได้แล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

ดุจพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้วอยู่อย่างอิสระ

@เชิงอรรถ :

@๑ ความคลุกคลี มี ๕ อย่าง คือ (๑) คลุกคลีด้วยการเห็น (๒) คลุกคลีด้วยการฟัง (๓) คลุกคลีด้วยการสัมผัส

@ทางกาย (๔) คลุกคลีด้วยการเจรจาปราศรัย (๕) คลุกคลีด้วยการกินอยู่ร่วมกัน (ขุ.อป.อ. ๑/๙๒/๑๘๕)

การที่ข้าพเจ้ามาในสำนักของพระพุทธเจ้า

เป็นการมาดีแล้วโดยแท้

วิชชา ๓ ข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วโดยลำดับ

คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘

และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าก็ได้ทำให้แจ้งแล้ว

คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล

ได้ทราบว่า ท่านพระเอกวิหาริยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

เอกวิหาริยเถราปทานที่ ๑ จบ