มหันตรทุกะ

๑๐. มหันตรทุกะ

๑. สารัมมณทุกะ

สภาวธรรมที่รับรู้อารมณ์ได้ เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล วิบากในภูมิ ๔ และอัพยากตกิริยาในภูมิ ๓ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่ารับรู้อารมณ์ได้

สภาวธรรมที่รับรู้อารมณ์ไม่ได้ เป็นไฉน

รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่ารับรู้อารมณ์ไม่ได้

๒. จิตตทุกะ

สภาวธรรมที่เป็นจิต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นจิต

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ไม่เป็นจิต

๓. เจตสิกทุกะ

สภาวธรรมที่เป็นเจตสิก เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นเจตสิก

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเจตสิก เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่เป็นเจตสิก

๔. จิตตสัมปยุตตทุกะ

สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าสัมปยุต ด้วยจิต

สภาวธรรมที่วิปปยุตจากจิต เป็นไฉน

รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าวิปปยุตจากจิต จิตกล่าวไม่ได้ว่า สัมปยุตด้วยจิต หรือวิปปยุตจากจิต

๕. จิตตสังสัฏฐทุกะ

สภาวธรรมที่ระคนกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าระคนกับจิต

สภาวธรรมที่ไม่ระคนกับจิต เป็นไฉน

รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่ระคนกับจิต จิตกล่าวไม่ได้ว่า ระคนกับจิต หรือไม่ระคนกับจิต

๖. จิตตสมุฏฐานทุกะ

สภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ และวจีวิญญัติ หรือรูป แม้อื่นที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน ได้แก่ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ ลหุตารูป มุทุตารูป กัมมัญญตารูป อุปจยรูป สันตติรูป และกวฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่ามี จิตเป็นสมุฏฐาน

สภาวธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน

๗. จิตตสหภูทุกะ

สภาวธรรมที่เกิดพร้อมกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ และวจีวิญญัติ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าเกิดพร้อมกับจิต

สภาวธรรมที่ไม่เกิดพร้อมกับจิต เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่เกิดพร้อมกับจิต

๘. จิตตานุปริวัตติทุกะ

สภาวธรรมที่เป็นไปตามจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ และวจีวิญญัติ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าเป็นไปตามจิต

สภาวธรรมที่ไม่เป็นไปตามจิต เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่เป็นไปตามจิต

๙. จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานทุกะ

สภาวธรรมที่ระคนกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าระคนกับจิต และมีจิตเป็นสมุฏฐาน

สภาวธรรมที่ไม่ระคนกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่ระคนกับจิตและมีจิตเป็น สมุฏฐาน

๑๐. จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภูทุกะ

สภาวธรรมที่ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าระคนกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต

สภาวธรรมที่ไม่ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

๑๑. จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติทุกะ

สภาวธรรมที่ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเป็นไปตามจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าระคนกับจิตมี จิตเป็นสมุฏฐานและเป็นไปตามจิต

สภาวธรรมที่ไม่ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเป็นไปตามจิต เป็นไฉน

จิต รูป และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐาน และเป็นไปตามจิต

๑๒. อัชฌัตติกทุกะ

สภาวธรรมที่เป็นภายใน เป็นไฉน

จักขายตนะ ฯลฯ มนายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นภายใน

สภาวธรรมที่เป็นภายนอก เป็นไฉน

รูปายตนะ ฯลฯ ธัมมายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นภายนอก

๑๓. อุปาทาทุกะ

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เป็นไฉน

จักขายตนะ ฯลฯ กวฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นอุปาทายรูป

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๔ อกุศล วิบากในภูมิ ๔ อัพยากตกิริยาในภูมิ ๓ มหาภูตรูป ๔ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าไม่เป็นอุปาทายรูป

๑๔. อุปาทินนทุกะ

สภาวธรรมที่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือ เป็นไฉน

วิบากในภูมิ ๓ และรูปอันกรรมปรุงแต่ง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่ากรรมอัน ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือ

สภาวธรรมที่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไฉน

กุศลในภูมิ ๓ อกุศล อัพยากตกิริยาในภูมิ ๓ รูปอันกรรมไม่ได้ปรุงแต่ง มรรค ๔ ที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ สามัญญผล ๔ และนิพพาน สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่ากรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ

มหันตรทุกะ จบ