รูปกัณฑ์

2. Rūpakaṇḍa

uddesavaṇṇanā

Idāni rūpakaṇḍaṃ bhājetvā dassetuṃ puna "katame dhammā abyākatā"tiādi āraddhaṃ. Tattha kiñcāpi heṭṭhā cittuppādakaṇḍe vipākābyākatañceva kiriyābyākatañca nissesaṃ katvā bhājitaṃ, rūpābyākatanibbānābyākatāni pana akathitāni. Tāni kathetuṃ catubbidhampi abyākataṃ samodhānetvā dassento "kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā"tiādimāha. Tattha kusalākusalānanti catubhūmikakusalānañceva akusalānañca. Ettāvatā 1- vipākābyākataṃ kusalavipākākusalavipākavasena dvīhi padehi pariyādiyitvā dassitaṃ. Yasmā pana taṃ sabbampi kāmāvacaraṃ vā hoti rūpāvacarādīsu vā aññataraṃ, tasmā "kāmāvacarā"tiādinā nayena tadeva vipākābyākataṃ bhummantaravasena pariyādiyitvā dassitaṃ. Yasmā pana taṃ vedanākkhandhopi hoti .pe. Viññāṇakkhandhopi, tasmā puna taṃ sampayuttacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassitaṃ.

Evaṃ vipākābyākataṃ kusalākusalavasena, bhummantaravasena, sampayuttakkhandhavasenāti tīhi nayehi pariyādāya dassetvā puna kiriyābyākataṃ dassento "ye ca dhammā kirikā"tiādimāha. Tattha "kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā, vedanākkhandho .pe. Viññāṇakkhandho"ti vattabbaṃ bhaveyya, heṭṭhā pana gahitamevāti nayaṃ dassetvā nissajji. 2- Idāni avibhattaṃ dassento "sabbaṃ ca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātū"ti āha. Tattha sabbaṃ ca rūpanti padena pañcavīsati rūpāni channavuti rūpakoṭṭhāsā nippadesato gahitāti veditabbā. Asaṅkhatā ca dhātūti padena nibbānaṃ nippadesato gahitaṃ. Ettāvatā abyākatā dhammāti padaṃ niddiṭṭhaṃ 3- hoti.

Tattha katamaṃ sabbaṃ rūpanti idaṃ kasmā gahitaṃ? heṭṭhā Rūpābyākataṃ saṅkhepena kathitaṃ, idāni taṃ ekakadukatikacatukka .pe. Ekādasakavasena vitthārato bhājetvā dassetuṃ idaṃ gahitaṃ. Tassattho:- yaṃ vuttaṃ "sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātū"ti, tasmiṃ dvaye katamaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Idāni taṃ dassento

@Footnote: 1 cha.Ma. evaṃ tāva 2 cha.Ma. nissajjitaṃ 3 cha.Ma. niṭṭhitaṃ "cattāro ca mahābhūtā"tiādimāha. Tattha cattāroti gaṇanaparicchedo, tena tesaṃ ūnādhikabhāvaṃ nivāreti. Casaddo sampiṇḍanattho, tena "na kevalaṃ cattāro mahābhūtāva rūpaṃ, aññampi atthī"ti upādāyarūpaṃ sampiṇḍeti.

Mahābhūtāti ettha mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Evaṃ 1- etāni hi mahantapātubhāvato mahābhūtasāmaññato mahāparihārato mahāvikārato mahantabhūtattā cāti imehi kāraṇehi "mahābhūtānī"ti vuccanti. Tattha mahantapātubhāvatoti etāni hi anupādinnakasantānepi upādinnakasantānepi mahantāni pātubhūtāni, tesaṃ anupādinnakasantāne evaṃ mahantapātubhāvato veditabbā. Ekaṃ hi cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni catuttiṃsa satāni 2- paññāsañca yojanāni. Parikkhepato pana 3-:-

- sabbaṃ satasahassāni chattiṃsa parimaṇḍalaṃ

dasaceva sahassāni aḍḍhuḍḍhāni satāni ca.

Tattha:-

duve satasahassāni cattāri nahutāni ca

ettakaṃ bahalattena saṅkhātāyaṃ vasundhaRā.

Tassāyeva sandhārakaṃ:-

cattāri satasahassāni aṭṭheva nahutāni ca

ettakaṃ bahalattena jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

Tassāpi sandhārako:-

nava satasahassāni māluto nabhamuggato

saṭṭhīceva sahassāni esā lokassa saṇṭhiti.

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ:-

caturāsītisahassāni ajjhogāḷho mahaṇṇave

accuggato tāvadeva sinerupabbatuttamo.

@Footnote: 1 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati 2 cha.Ma. tīṇi sahassāni cattāri satāni

@3 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati * visuddhi. 1/263 chaanussatiniddesa

Tato upaḍḍhupaḍḍhena pamāṇena yathākkamaṃ

ajjhogāḷhuggatā dibbā nānāratanacittitā.

Yugandharo isindharo karavīko sudassano

nemindharo vinatako assakaṇṇo girībrahā.

Ete satta mahāselā sinerussa samantato

mahārājānamāvāsā devayakkhanisevitā.

Yojanānaṃ satānucco himavā pañca pabbato

yojanānaṃ sahassāni tīṇi āyāmavitthato 1-

caturāsītisahassehi kūṭehi paṭimaṇḍito.

Tipañcayojanakkhandha- parikkhepā nagavhayā

paññāsayojanakkhandha- sākhāyāmā samantato.

Satayojanavitthiṇṇā tāvadeva ca uggatā

jambū yassānubhāvena jambūdīpo pakāsito.

Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ, tadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, amaragoyāne kadambassa, 2- uttarakurūsu 3- kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā:-

"pāṭalī simbalī jambū devānaṃ pārichattako

kadambo kapparukkho ca sirīsena bhavati sattamo"ti. 4-

"dveasītisahassāni ajjhogāḷho mahaṇṇave

accuggato tāvadeva cakkavāḷasiluccayo

parikkhipitvāna taṃ sabbaṃ lokadhātumayaṃ ṭhito"ti.

Upādinnakasantānepi macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā "santi bhikkhave mahāsamudde 5- yojanasatikāpi attabhāvā"tiādi.

@Footnote: 1 cha.Ma. āyatavitthato 2 cha.Ma. kadambarukkhassa 3 cha. uttarakurumhi

@4 cha.Ma. sattamanti 5 vasanti mahāsamudde (aṅ. aṭṭhaka. 23/19/165),

@santi mahāsamudde (vinaYu. 7/385/210, khu.u. 25/45/167)

Mahābhūtasāmaññatoti etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti, yathā ca sayaṃ neva yakkho na pakkhī samāno yakkhabhāvampi pakkhibhāvampi dasseti, evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti. Apītāni, alohitāni, anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni. Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva tesaṃ tassa anto, na bahiṭṭhānaṃ upalabbhati, na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti, evameva etānipi neva aññamaññassa anto na bahiṭṭhitāni hutvā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.

Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, evameva etānipi itthīpurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena manāpena aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena manāpena ca hatthapādaaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷatādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na denti. Iti vañcakaṭṭhena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.

Mahāparihāratoti mahantehi paccayehi pariharitabbato. Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni. Mahāparihārāni vā bhūtānīti mahābhūtāni.

Mahāvikāratoti bhūtānaṃ mahāvikārato. Etāni hi upādinnānipi anupādinnānipi mahāvikārāni honti. Tattha anupādinnānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti, upādinnānaṃ dhātukkhobhakāle. Tathā hi:-

bhūmito vuṭṭhitā yāva brahmalokā vidhāvati

acci accimato loke dayhamānamhi tejasā.

Koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷaṃ vilīyati

kuppitena yadā loko salilena vinassati.

Koṭisatasahassekaṃ cakkavāḷaṃ vikīrati

vāyodhātuppakopena yadā loko vinassati.

Patthaddho bhavatī kāyo daṭṭho kaṭṭhamukhena vā

paṭhavīdhātuppakopena hoti kaṭṭhamukheva so.

Pūtiko 1- bhavatī kāyo daṭṭho pūtimukhena vā

āpodhātuppakopena hoti pūtimukheva so.

Santatto bhavatī kāyo daṭṭho aggimukhena vā

tejodhātuppakopena hoti aggimukheva so.

Sañchinno bhavatī kāyo daṭṭho satthamukhena vā

vāyodhātuppakopena hoti satthamukheva so.

Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni.

Mahantabhūtattā cāti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā bhūtāni vijjamānattāti mahantabhūtattā ca mahābhūtāni. Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.

Catunnaṃ ca mahābhūtānaṃ upādāya rūpanti upayogatthe sāmivacanaṃ. Cattāri mahābhūtāni upādāya nissāya amuñcitvā pavattaṃ rūpanti attho. Idaṃ vuccati sabbaṃ rūpanti idaṃ cattāri mahābhūtāni padapaṭipāṭiyā niddiṭṭhāni tevīsati upādārūpānīti sattavīsatippabhedaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma.