เอกกนิเทศ

รูปวิภตฺติเอกกนิทฺเทสวณฺณนา

อิทานิ ตสฺสา อตฺถํ ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ "สพฺพํ รูปํ น เหตุเมวา"ติอาทิ อารทฺธํ, กสฺมา ปเนตฺถ "กตมํ ตํ สพฺพํ รูปํ น เหตู"ติ ปุจฺฉา น กตาติ. เภทาภาวโต. ยถา หิ ทุกาทีสุ อุปาทารูปมฺปิ อตฺถิ โน อุปาทารูปมฺปิ, เอวมิธ ๑- นเหตุปิ สเหตุปีติ ๑- เภโท นตฺถิ, ตสฺมา ปุจฺฉํ อกตฺวาว วิภตฺตํ. ตตฺถ สพฺพนฺติ สกลํ นิรวเสสํ. รูปนฺติ อยมสฺส สีตาทีหิ รุปฺปนภาวทีปโน สามญฺญลกฺขณนิทฺเทโส. น เหตุเมวาติ สาธารณเหตุปฏิกฺเขปนิทฺเทโส.

ตตฺถ เหตุเหตุ ปจฺจยเหตุ อุตฺตมเหตุ สาธารณเหตูติ จตุพฺพิโธ เหตุ. เตสุ "ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู"ติ ๒- อยํ เหตุเหตุ นาม. "จตฺตาโร โข ภิกฺขุ มหาภูตา เหตุ จตฺตาโร มหาภูตา ปจฺจโย รูปกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายา"ติ ๓- อยํ ปจฺจยเหตุ นาม. กุสลากุสลํ อตฺตโน วิปากฏฺฐาเน ๔- อุตฺตมํ, อิฏฺฐารมฺมณํ กุสลวิปากฏฺฐาเน อุตฺตมํ, อนิฏฺฐารมฺมณํ อกุสลวิปากฏฺฐาเนติ อยํ อุตฺตมเหตุ นาม. ยถาห "อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ปชานาตี"ติ. ๕- "เอเสว เหตุ เอส ปจฺจโย สงฺขารานํ, ยทิทํ อวิชฺชาติ อวิชฺชา สงฺขารานมฺปิ สาธารณเหตุ หุตฺวา ปจฺจยฏฺฐํ ผรตี"ติ อยํ สาธารณเหตุ นาม. ยถา หิ ปฐวีรโส อาโปรโส จ มธุรสฺสาปิ อมธุรสฺสาปิ ปจฺจโย, เอวํ อวิชฺชา กุสลสงฺขารานมฺปิ อกุสล- สงฺขารานมฺปิ สาธารณปจฺจโย โหติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ เหตุเหตุ อธิปฺเปโต. อิติ "เหตู

@เชิงอรรถ: ๑-๑ ฉ.ม. เหตุ, น เหตูติปิ สเหตุกมเหตุกนฺติปิ ๒ อภิ. ๓๔/๑๐๖๙/๒๕๒

@๓ ม.อุ. ๑๔/๘๖/๖๘, สํ.ข. ๑๗/๘๒/๘๒ ๔ สี. วิปากทาเน

@๕ ม.มู. ๑๒/๑๔๘/๑๐๗, ขุ.ปฏิ. ๓๑/๔๔/๓๘๘, อภิ. ๓๕/๗๖๐/๓๘๔ ธมฺมา น เหตู ธมฺมา"ติ ๑- มาติกาย อาคตํ เหตุภาวํ รูปสฺส นิยเมตฺวา ปฏิกฺขิปนฺโต "น เหตุเมวา"ติ อาห. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ ปฏิกฺเขปนิทฺเทโส จ อปฺปฏิกฺเขปนิทฺเทโส จ เวทิตพฺโพ. วจนตฺโถ ปน สพฺพปทานํ มาติกาวณฺณนาย วุตฺโตเยว.

สปฺปจฺจยเมวาติ เอตฺถ ปน กมฺมสมุฏฺฐานํ กมฺมปจฺจยเมว โหติ, อาหาร- สมุฏฺฐานาทีนิ อาหาราทิปจฺจยาเนวาติ เอวํ รูปสฺเสว วุตฺตจตุปจฺจยวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. รูปเมวาติ "รูปิโน ธมฺมา อรูปิโน ธมฺมา"ติ ๒- มาติกาย วุตฺตํ อรูปิภาวํ ๓- ปฏิกฺขิปติ. อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหีติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปเมว จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ฉหิ เวทิตพฺพํ. นิยโม ๔- ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ สนฺธาย คหิโต. น หิ ตานิ อตีตานาคตํ วิชานนฺติ, มโนวิญฺญาณํ ปน อตีตมฺปิ อนาคตมฺปิ วิชานาติ. ตํ อิมสฺมึ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ปติตฺวา ๕- โสตปติตเมว หุตฺวา คตํ. หุตฺวา อภาวฏฺเฐน ปน อนิจฺจเมว. ชราย อภิภวิตพฺพธมฺมกตฺตา ชราภิภูตเมว. ยสฺมา วา รูปกาเย ชรา ปากฏา โหติ, ตสฺมาปิ "ชราภิภูตเมวา"ติ วุตฺตํ.

เอวํ เอกวิเธน รูปสงฺคโหติ เอตฺถ วิธสทฺโท มานสณฺฐานโกฏฺฐาเสสุ ทิสฺสติ. "เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา, สทิโสหมสฺมีติ วิธา"ติอาทีสุ ๖- หิ มาโน วิธา นาม. "กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี"ติอาทีสุ ๗- สณฺฐานํ. กถํวิธนฺติ หิ ปทสฺส กถํสณฺฐิตนฺติ อตฺโถ, "เอกวิเธน ญาณวตฺถุ, ทุวิเธน ญาณวตฺถู"ติอาทีสุ ๘- โกฏฺฐาโส วิธา นาม. อิธาปิ โกฏฺฐาโสว อธิปฺเปโต.

สงฺคหสทฺโทปิ ชาติสญฺชาติกิริยาคณนาย วเสน จตุพฺพิโธ. ตตฺถ "สพฺเพ ขตฺติยา อาคจฺฉนฺตุ, สพฺเพ พฺราหฺมณา, สพฺเพ เวสฺสา, สพฺเพ สุทฺทา อาคจฺฉนฺตุ", "ยา จาวุโส วิสาข สมฺมาวาจา, โย จ สมฺมากมฺมนฺโต, โย จ

@เชิงอรรถ: ๑ อภิ. ๓๔/๑/๕ ๒ อภิ. ๓๔/๑๑/๖ ๓ สี. อรูปภาวํ

@๔ ฉ.ม. นิยาโม ๕ ฉ. ปติตตฺตา ๖ อภิ. ๓๕/๘๖๗/๔๓๑-๔๓๓

@๗ สํ.ส. ๑๕/๙๕/๖๕ ๘ อภิ. ๓๔/๗๕๑-๒/๓๗๗-๘ สมฺมาอาชีโว, อิเม ธมฺมา สีลกฺขนฺเธ สงฺคหิตา"ติ ๑- อยํ ชาติสงฺคโห นาม. "เอกชาติกา อาคจฺฉนฺตู"ติ วุตฺตฏฺฐาเน วิย หิ อิธ สพฺเพ ชาติยา เอกสงฺคหํ คตา. "สพฺเพ โกสลฺลกา อาคจฺฉนฺตุ, สพฺเพ มาคธิกา, สพฺเพ ทารุตจฺฉกา ๒- อาคจฺฉนฺตุ ", "โย จาวุโส วิสาข สมฺมาวายาโม, ยา จ สมฺมาสติ, โย จ สมฺมาสมาธิ, อิเม ธมฺมา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตา"ติ ๑- อยํ สญฺชาติสงฺคโห นาม. "เอกฏฺฐาเน สาตา ชาติสมฺพนฺธา ๓- สพฺพทา อาคจฺฉนฺตู"ติ วุตฺตฏฺฐาเน วิย หิ อิธ สพฺเพ สญฺชาติฏฺฐาเนน ๔- นิวุตฺโถกาเสน เอกสงฺคหํ คตา. "สพฺเพ หตฺถาโรหา อาคจฺฉนฺตุ, สพฺเพ อสฺสาโรหา, สพฺเพ รถิกา อาคจฺฉนฺตุ ", "ยา จาวุโส วิสาข สมฺมาทิฏฺฐิ, โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตา"ติ ๑- อยํ กิริยาสงฺคโห นาม. สพฺเพว เหเต อตฺตโน กิริยากรเณน เอกสงฺคหํ คตา. "จกฺขายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ ๕- คจฺฉติ? จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ `จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตนฺ"ติ ๖- อยํ คณนสงฺคโห นาม. อยมิธ อธิปฺเปโต, เอกโกฏฺฐาเสน รูปคณนาติ อยํ เหตฺถ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.