@๓ ม.อุ. ๑๔/๘๖/๖๘, สํ.ข. ๑๗/๘๒/๘๒ ๔ สี. วิปากทาเน
@๕ ม.มู. ๑๒/๑๔๘/๑๐๗, ขุ.ปฏิ. ๓๑/๔๔/๓๘๘, อภิ. ๓๕/๗๖๐/๓๘๔ ธมฺมา น เหตู ธมฺมา"ติ ๑- มาติกาย อาคตํ เหตุภาวํ รูปสฺส นิยเมตฺวา ปฏิกฺขิปนฺโต "น เหตุเมวา"ติ อาห. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ ปฏิกฺเขปนิทฺเทโส จ อปฺปฏิกฺเขปนิทฺเทโส จ เวทิตพฺโพ. วจนตฺโถ ปน สพฺพปทานํ มาติกาวณฺณนาย วุตฺโตเยว.
สปฺปจฺจยเมวาติ เอตฺถ ปน กมฺมสมุฏฺฐานํ กมฺมปจฺจยเมว โหติ, อาหาร- สมุฏฺฐานาทีนิ อาหาราทิปจฺจยาเนวาติ เอวํ รูปสฺเสว วุตฺตจตุปจฺจยวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. รูปเมวาติ "รูปิโน ธมฺมา อรูปิโน ธมฺมา"ติ ๒- มาติกาย วุตฺตํ อรูปิภาวํ ๓- ปฏิกฺขิปติ. อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหีติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปเมว จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ฉหิ เวทิตพฺพํ. นิยโม ๔- ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ สนฺธาย คหิโต. น หิ ตานิ อตีตานาคตํ วิชานนฺติ, มโนวิญฺญาณํ ปน อตีตมฺปิ อนาคตมฺปิ วิชานาติ. ตํ อิมสฺมึ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ปติตฺวา ๕- โสตปติตเมว หุตฺวา คตํ. หุตฺวา อภาวฏฺเฐน ปน อนิจฺจเมว. ชราย อภิภวิตพฺพธมฺมกตฺตา ชราภิภูตเมว. ยสฺมา วา รูปกาเย ชรา ปากฏา โหติ, ตสฺมาปิ "ชราภิภูตเมวา"ติ วุตฺตํ.
เอวํ เอกวิเธน รูปสงฺคโหติ เอตฺถ วิธสทฺโท มานสณฺฐานโกฏฺฐาเสสุ ทิสฺสติ. "เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา, สทิโสหมสฺมีติ วิธา"ติอาทีสุ ๖- หิ มาโน วิธา นาม. "กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี"ติอาทีสุ ๗- สณฺฐานํ. กถํวิธนฺติ หิ ปทสฺส กถํสณฺฐิตนฺติ อตฺโถ, "เอกวิเธน ญาณวตฺถุ, ทุวิเธน ญาณวตฺถู"ติอาทีสุ ๘- โกฏฺฐาโส วิธา นาม. อิธาปิ โกฏฺฐาโสว อธิปฺเปโต.