[๘๒๘] สตฺตมพลนิทฺเทเส ฌายตีติ ฌายี. จตฺตาโร ฌายีติ ฌายิโน จตฺตาโร ชนา วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ปฐมจตุกฺเก ตาว ปฐโม สมาปตฺติลาภี สมาโนเยว น ลาภิมฺหีติ, กมฺมฏฺฐานํ สมานํเยว น กมฺมฏฺฐานนฺติ สญฺญี โหติ, อยํ อปฺปคุณชฺฌานลาภีติ เวทิตพฺโพ. ทุติโย สมาปตฺติยา อลาภีเยว ลาภิมฺหีติ, อกมฺมฏฺฐานํ สมานํเยว กมฺมฏฺฐานนฺติ สญฺญี โหติ, อยํ นิทฺทาฌายี นาม. นิทฺทายิตฺวา ปฏิพุทฺโธ เอวํ มญฺญติ. ตติโย สมาปตฺติลาภี สมาโน สมาปตฺติลาภิมฺหีติ, กมฺมฏฺฐานเมว สมานํ กมฺมฏฺฐานนฺติ สญฺญี โหติ, อยํ ปคุณชฺฌานลาภีติ เวทิตพฺโพ. จตุตฺโถ อลาภีเยว อลาภิมฺหีติ, อกมฺมฏฺฐานํเยว อกมฺมฏฺฐานนฺติ สญฺญี โหติ, เอวเมตฺถ เทฺว ชนา อชฺฌายิโนว ฌายีนํ อนฺโต ปวิฏฺฐตฺตา ฌายีติ วุตฺตา.

ทุติยจตุกฺเก สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สมาธิปาริพนฺธิกธมฺเม วิกฺขมฺเภนฺโต ทนฺธํ สมาปชฺชติ นาม, เอกทฺวิจิตฺตวาเร ฐตฺวา สหสา วุฏฺฐหนฺโต ขิปฺปํ วุฏฺฐาติ นาม. สุเขเนว ปน สมาธิปาริพนฺธิกธมฺเม โสเธนฺโต ขีปฺปํ สมาปชฺชติ นาม, ยถาปริจฺเฉเทน อวุฏฺฐหิตฺวา กาลํ อตินาเมตฺวา วุฏฺฐหนฺโต ทนฺธํ วุฏฺฐาติ นาม. อิตเร เทฺวปิ อิมินาว นเยน เวทิตพฺพา. อิเม จตฺตาโรปิ ชนา สมาปตฺติลาภิโนว.

ตติยจตุกฺเก อิทํ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ อิทํ จตุรงฺคิกนฺติ เอวํ องฺคววตฺถานปริจฺเฉเท เฉโก สมาธิสฺมึ สมาธิกุสโล นาม, นีวรณานิ ปน วิกฺขมฺเภตฺวา จิตฺตมญฺชุสาย จิตฺตํ ฐเปตุํ อเฉโก โน สมาธิสฺมึ สมาปตฺติกุสโล นาม. อิตเรปิ ตโย อิมินาว นเยน เวทิตพฺพา. อิเมปิ จตฺตาโร สมาปตฺติลาภิโนเยว.

อิทานิ ยานิ ฌานานิ นิสฺสาย อิเม ปุคฺคลา ฌายี นาม ชาตา, ตานิ ทสฺเสตุํ จตฺตาริ ฌานานีติอาทิมาห. ตตฺถ จตฺตาริ ฌานานิ ตโย จ วิโมกฺขา อตฺถโต เหฏฺฐา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายเมว ๑- ปกาสิตา. เสสานมฺปิ วิโมกฺขฏฺโฐ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ปฏิปาฏิยา สตฺต อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนโต อารมฺมเณ จ อธิมุจฺจนโต วิโมกฺโข นาม. อฏฺฐโม