จตุกกนิเทศ

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

จตุกฺกนิทฺเทเส ตณฺหุปฺปาเทสุ จีวรเหตูติ "กตฺถ ๓- มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามี"ติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อนาวฏฺฏนา ๒ ฉ.ม. ยาถาวโต ๓ สี. ตตฺถ นิปาโต, ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตูติปิ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตปณีตตรานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ตณฺหุปฺปาทานํ ปหานตฺถาย ปฏิปาฏิยาว จตฺตาโร อริยวํสา เทสิตาติ เวทิตพฺพา.

อคติคมเนสุ ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ ฉนฺเทน เปเมน อคตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรติ. ปรปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ โย "อยํ เม มิตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา ญาตโก วา ลญฺจํ วา ปน เม เทตี"ติ ฉนฺทวเสน อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ นาม. โย "อยํ เม เวรี"ติ ปกติเวรวเสน วา ตงฺขณุปฺปนฺนโกธวเสน วา สามิกํ อสฺสามิกํ กโรติ, อยํ โทสาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ยํ วา ตํ วา วตฺวา อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ โมหาคตึ คจฺฉติ นาม. โย ปน "อยํ ราชวลฺลโภ วา วิสมนิสฺสิโต วา อนตฺถมฺปิ เม กเรยฺยา"ติ ภีโต อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ภยาคตึ คจฺฉติ นาม. โย วา ปน ภาชนียฏฺฐาเน กิญฺจิ ภาเชนฺโต "อยํ เม มิตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา"ติ เปมวเสน อติเรกํ เทติ, "อยํ เม เวรี"ติ โทสวเสน อูนกํ เทติ, โมมูหตฺตา ทินฺนาทินฺนํ อชานมาโน กสฺสจิ อูนกํ กสฺสจิ อธิกํ เทติ, "อยํ อิมสฺมึ อทียมาเน มยฺหํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา"ติ ภีโต กสฺสจิ อติเรกํ เทติ, โส จตุพฺพิโธปิ ยถานุกฺกเมน ฉนฺทาคติอาทีนิ คจฺฉติ นาม. อริยา เอตาย น คจฺฉนฺตีติ อคติ. อนริยา อิมินา อคตึ คจฺฉนฺตีติ อคติคมนํ. อิทํ ทฺวยํ จตุนฺนมฺปิ สาธารณวเสน วุตฺตํ. ฉนฺเทน คมนํ ฉนฺทคมนํ. อิทํ โทสาทีนํ อสาธารณวเสน วุตฺตํ. สปกฺขราคญฺจ ปรปกฺขโทสญฺจ ปุรกฺขตฺวา อสมคฺคภาเวน คมนํ วคฺคคมนํ. อิทํ ฉนฺทโทสสาธารณวเสน วุตฺตํ. วาริโน วิย ยถา นินฺนํ คมนนฺติ วาริคมนํ. อิทํ จตุนฺนมฺปิ สาธารณวเสน วุตฺตํ.

วิปริเยเสสุ ๑- อนิจฺจาทีนิ วตฺถูนิ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปรีตโต เอสนฺตีติ วิปริเยสา, สญฺญาย วิปริเยโส สญฺญาวิปริเยโส. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. วิปริยาเสสุ เอวเมเต จตุนฺนํ วตฺถูนํ วเสน จตฺตาโร เยสุ วตฺถูสุ สญฺญาทีนํ วเสน ทฺวาทส โหนฺติ, เตสุ อฏฺฐ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ. อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา สกทาคามิมคฺเคน ตนุกา โหนฺติ, อนาคามิมคฺเคน ปหียนฺติ. ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา อรหตฺตมคฺเคน ปหียนฺตีติ เวทิตพฺพา.

อนริยโวหาเรสุ อนริยโวหาราติ อนริยานํ ลามกานํ โวหารา. ทิฏฺฐวาทิตาติ "ทิฏฺฐํ มยา"ติ เอวํ วาทิตา. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปิกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สห สทฺเทน เจตนา กถิตาติปิ วุตฺตเมว. ทุติยจตุกฺเกปิ เอเสว นโย. อริโย หิ อทิสฺวา วา "ทิฏฺฐํ มยา"ติ ทิสฺวา วา "น ทิฏฺฐํ มยา"ติ วตฺตา นาม นตฺถิ, อนริโยว เอวํ วทติ, ตสฺมา เอวํ วทนฺตสฺส เอตา สห สทฺเทน อฏฺฐ เจตนา อฏฺฐ อนริยโวหาราติ เวทิตพฺพา.

ทุจฺจริเตสุ ปฐมจตุกฺกํ เวรเจตนาวเสน วุตฺตํ, ทุติยํ วจีทุจฺจริตวเสน.

ภเยสุ ปฐมจตุกฺเก ชาตึ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ภยํ ชาติภยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ทุติยจตุกฺเก ราชโต อุปฺปนฺนํ ภยํ ราชภยํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ตติยจตุกฺเก จตฺตาริ ภยานีติ มหาสมุทฺเท อุทกํ โอโรหนฺตสฺส วุตฺตภยานิ. มหาสมุทฺเท กิร มหินฺทวีจิ นาม สฏฺฐี โยชนานิ อุคฺคจฺฉติ. คงฺคาวีจิ นาม ปณฺณาส โยชนานิ อุคฺคจฺฉติ. โรหณวีจิ นาม จตฺตาฬีส โยชนานิ อุคฺคจฺฉติ. เอวรูปา อูมิโย ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ภยํ อูมิภยํ นาม. กุมฺภีลโต อุปฺปนฺนํ ภยํ กุมฺภีลภยํ. อุทกาวฏฺฏโต ภยํ อาวฏฺฏภยํ. สุสุกา ๑- วุจฺจติ จณฺฑมจฺโฉ, ตโต ภยํ สุสุกาภยํ.

จตุตฺถจตุกฺเก อตฺตานุวาทภยนฺติ ปาปกมฺมิโน อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยํ. ปรานุวาทภยนฺติ ปรสฺส อนุวาทโต อุปฺปชฺชนกภยํ. ทณฺฑภยนฺติ อาคาริกสฺส รญฺญา ปวตฺติตทณฺฑํ, อนาคาริกสฺส วินยทณฺฑํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ.

@เชิงอรรถ: ๑ ก. สุํสุกา ทุคฺคติภยนฺติ จตฺตาโร อปาเย ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยํ. อิติ อิเมหิ จตูหิ จตุกฺเกหิ โสฬส มหาภยานิ นาม กถิตานิ.

ทิฏฺฐิจตุกฺเก ติมฺพรุกฺขทิฏฺฐิ ๑- นาม กถิตา. ตตฺถ สยํกตํ สุขทุกฺขนฺติ เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสโต เวทนายเอว เวทนา กตาติ อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. เอวญฺจ สติ ตสฺสา เวทนาย ปุพฺเพปิ อตฺถิตา อาปชฺชตีติ อยํ สสฺสตทิฏฺฐิ นาม โหติ. สจฺจโต เถตโตติ สจฺจโต ถิรโต. ปรํกตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนเวทนโต อญฺญํ เวทนาการณํ เวทนตฺตานํ สมนุปสฺสโต อญฺญาย เวทนาย อยํ เวทนา กตาติ อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. เอวํ สติ ปุริมาย เวทนาย การกเวทนาย อุจฺเฉโท อาปชฺชตีติ อยํ อุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม โหติ. สยํกตญฺจ ปรํกตญฺจาติ ยถาวุตฺเตเนว อตฺเถน อุปฑฺฒํ สยํ กตํ อุปฑฺฒํ ปเรน กตนฺติ คณฺหโต อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. อยํ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิ นาม. จตุตฺถา อการณาเอว สุขทุกฺขํ โหตีติ คณฺหโต อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ. เอวํ สติ อยํ อเหตุกทิฏฺฐิ นาม. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.