๖. สัมปโยควิปปโยคปทนิทเทส

๖. ฉฏฺฐนย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา

อิทานิ สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาเชตุํ รูปกฺขนฺโธติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ ลพฺภติ, ยญฺจ น ลพฺภติ, ตํ สพฺพํ ปุจฺฉาย คหิตํ. วิสฺสชฺชเน ปน ยํ น ลพฺภติ, ตํ นตฺถีติ ปฏิกฺขิตฺตํ. "จตูหิ สมฺปโยโค. จตูหิ วิปฺปโยโค.

@เชิงอรรถ: ๑-๑ ฉ.ม. ทุติยปเญฺห.....เวทิตพฺพา สภาโค, วิสภาโค"ติ วจนโต หิ จตูหิ อรูปกฺขนฺเธเหว สภาคานํ เอกสนฺตานสฺมึ เอกกฺขเณ อุปฺปนฺนานํ อรูปกฺขนฺธานํเยว อญฺญมญฺญสมฺโปโยโค ลพฺภติ. รูปธมฺมานํ ปน รูเปน นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส จ รูเปน สทฺธึ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ. ตถา รูปนิพฺพานานํ อรูปกฺขนฺเธหิ. วิสภาคา หิ เต เตสํ. ยถา จ อรูปกฺขนฺธานํ รูปนิพฺพาเนหิ, เอวํ ภินฺนสนฺตาเนหิ นานากฺขณิเกหิ อรูปธมฺเมหิปิ สทฺธึ นตฺถิเยว. เตปิ หิ เตสํ สนฺตานกฺขณ- วิสภาคตาย วิสภาคาเยว. อยมฺปน วิสภาคตา สงฺคหฏฺเฐน วิรุชฺฌนโต สงฺคหนเย นตฺถิ. คณนูปคมตฺตญฺหิ สงฺคหฏฺโฐ. สมฺปโยคนเย ปน อตฺถิ, เอกุปฺปาทตาทิลกฺขโณ ๑- หิ สมฺปโยคฏฺโฐติ. เอวเมตฺถ ยสฺส เอกธมฺเมนาปิ สมฺปโยคลกฺขณํ น ยุชฺชติ, ตสฺส ปุจฺฉาย สงฺคหํ กตฺวาปิ นตฺถีติ ปฏิกฺเขโป กโต. ยสฺส วิปฺปโยคลกฺขณํ ยุชฺชติ, ตสฺส วิปฺปโยโค ทสฺสิโต. ยานิ ปน ปทานิ สตฺตสุ วิญฺญาณธาตูสุ เอกายปิ ธาตุยา ๒- อวิปฺปยุตฺเต รูเปน นิพฺพาเนน วา มิสฺสกธมฺเม ทีเปนฺติ, ตานิ สพฺพถาปิ อิธ น ยุชฺชนฺตีติ น คหิตานิ. เตสํ อิทมุทฺทานํ:-

"ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตุ ทุกฺขสจฺจญฺจ ชีวิตํ

สฬายตนํ นามรูปํ จตฺตาโร จ มหาภวา.

ชาติ ชรา จ มรณํ ติเกเสฺวกูนวีสติ

โคจฺฉเกสุ จ ปญฺญาส อฏฺฐ จูฬนฺตเร ปทา.

มหนฺตเร ปณฺณรส อฏฺฐารส ตโต ปเร

เตวีสปทสตํ เอตํ สมฺปโยเค น ลพฺภตี"ติ.

ธมฺมายตนญฺหิ รูปนิพฺพานมิสฺสกตฺตา ตสฺมึ อปริยาปนฺเนน วิญฺญาเณนาปิ น สกฺกา สมฺปยุตฺตนฺติ วตฺตุํ. ยสฺมา ปเนตฺถ เวทนาทโย วิญฺญาเณน

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม......ลกฺขณํ ๒ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ สมฺปยุตฺตา, ตสฺมา วิปฺปยุตฺตนฺติปิ น สกฺกา วตฺตุํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอวํ สพฺพตฺถาปิ เอตานิ น ยุชฺชนฺตีติ อิธ น คหิตานิ, เสสานิ ขนฺธาทีนิ ยุชฺชนฺตีติ ตานิ คเหตฺวา เอเกกวเสน จ สโมธาเนตฺวา ๑- จ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ กตํ. เตสุ ปเญฺหสุ ปฐเม เอเกนายตเนนาติ มนายตเนน. เกหิจีติ ธมฺมายตน- ธมฺมธาตุปริยาปนฺเนหิ เวทนาสญฺญาสงฺขาเรหิ.

ทุติเย ตีหีติ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตํ ฐเปตฺวา เสเสหิ. เกหิจิ สมฺปยุตฺโตติ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺธสงฺขารกฺขนฺเธหิ, ๒- อิตเรปิ อตฺตานํ ฐเปตฺวา อิตเรหิ. เกหิจิ วิปฺปยุตฺโตติ รูปนิพฺพาเนหิ. เอวํ สพฺพตฺถ รูปสฺส วิปฺปโยเค ธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ อรูปํ, อรูปสฺส วิปฺปโยเค รูปํ ทฏฺฐพฺพํ. ตติยปโญฺห อุตฺตานตฺโถว.

จตุตฺเถ "กตีหิ ขนฺเธหี"ติอาทึ อวตฺวา สมฺปยุตฺตนฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ, ตมฺปน ขนฺธาทีนํเยว วเสน เวทิตพฺพํ. ปรโตปิ เอวรูเปสุ ปเญฺหสุ เอเสว นโย. อาทิปญฺหสฺมิญฺหิ สรูปโต ทสฺเสตฺวา ปรโต ปาลิ สงฺขิตฺตา. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. ยตฺถ ปน นาติปากฏา ภวิสฺสติ, ตตฺถ นํ ปากฏํ กตฺวาว คมิสฺสาม.

โสฬสหิ ธาตูหีติ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ตาว อตฺตานํ ฐเปตฺวา ฉหิ วิญฺญาณธาตูหิ ทสหิ จ รูปธาตูหิ. เสสาสุปิ เอเสว นโย.

ตีหิ ขนฺเธหีติ สงฺขารกฺขนฺธํ ฐเปตฺวา เสเสหิ. เอกาย ธาตุยาติ มโนวิญฺญาณธาตุยา. ๓- สมุทยมคฺคานญฺหิ อญฺญาย ธาตุยา สมฺปโยโค นตฺถิ. เอเกน ขนฺเธนาติ สงฺขารกฺขนฺเธน. เอเกนายตเนนาติ ธมฺมายตเนน. เอกาย ธาตุยาติ ธมฺมธาตุยา. เอเตสุ หิ ตํ สจฺจทฺวยํ เกหิจิ สมฺปยุตฺตํ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. สโมธาเนน ๒ ฉ.ม. สญฺญาสงฺขาเรหิ ๓ สี. เอกาย วิญฺญาณธาตุยา

สุขินฺทฺริยาทิปเญฺห ตีหีติ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาเณหิ. เอกาย ธาตุยาติ กายวิญฺญาณธาตุยา มโนวิญฺญาณธาตุยา จ. ฉหิ ธาตูหีติ กายวิญฺญาณธาตุวชฺชาหิ.

รูปภวปเญฺห สพฺเพสมฺปิ อรูปกฺขนฺธานํ อรูปายตนานญฺจ อตฺถิตาย น เกหิจีติ วุตฺตํ. อรูปภวปเญฺห ๑- ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณธาตูนํ ปน นตฺถิตาย ตีหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺโตติ วุตฺตํ.

อธิโมกฺขปเญฺห ทฺวีหิ ธาตูหีติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูหิ. ปณฺณรสหีติ เสสาหิ ทสหิ รูปธาตูหิ ปญฺจหิ จ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ.

กุสลปเญฺห กุสเลหิ จตุนฺนมฺปิ ขนฺธานํ คหิตตฺตา สมฺปโยโค ปฏิกฺขิตฺโต.

เวทนาตฺติกปเญฺห เอเกน ขนฺเธนาติ เวทนากฺขนฺเธเนว. ปณฺณรสหีติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหาวิญฺญาณธาตุมโนธาตูหิ เจว รูปธาตูหิ จ. เอกาทสหีติ กายวิญฺญาณธาตุยา สทฺธึ รูปธาตูหิ.

เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมปเญฺห ปญฺจหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ. อนุปาทินฺนุปาทานิยปเญฺห ฉหีติ มโนวิญฺญาณธาตุวชฺชาหิ. สวิตกฺกสวิจารปเญฺห ปณฺณรสหีติ ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ สทฺธึ รูปธาตูหิ. อวิตกฺกวิจารมตฺตปเญฺห เอเกน ขนฺเธนาติอาทิ สงฺขารกฺขนฺธวเสน เวทิตพฺพํ. ทุติยชฺฌานวิจารญฺหิ ฐเปตฺวา เสสา อวิตกฺกวิจารมตฺตา นาม. ปีตึ ฐเปตฺวา เสสา ปีติสหคตา. ตตฺถ วิจาโร วิจาเรน ปีติ จ ปีติยา น สมฺปยุตฺตาติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูสุ เกหิจิ สมฺปยุตฺตา นาม. โสฬสหีติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวชฺชาเหว. อวิตกฺกอวิจารปเญฺห เอกาย ธาตุยาติ มโนธาตุยา. สุขสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จ เวทนาตฺติเก วุตฺตาว. ทสฺสเนนปหาตพฺพาทโย กุสลสทิสาว.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ

ปริตฺตารมฺมณํ วิปากธมฺมสทิสํ. เอกาย ธาตุยาติ ธมฺมธาตุยา. เกหิจีติ เย ตตฺถ ปริตฺตารมฺมณา น โหนฺติ, เตหิ. ธมฺมธาตุ ปน ปริตฺตารมฺมณานํ ฉนฺนํ จิตฺตุปฺปาทานํ วเสน จตูหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตตฺตา ปฐมปฏิกฺเขปเมว ภชติ. มหคฺคตารมฺมณาทโยปิ กุสลสทิสาว.

อนุปฺปนฺเนสุ ปญฺจหิ ธาตูหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ. ตานิ หิ เอกนฺเตน อุปฺปาทิธมฺมภูตาเนว, อุปฺปนฺนโกฏฺฐาสมฺปิ ปน ภชนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนา- รมฺมณาทโย ปริตฺตารมฺมณสทิสาว. เหตุอาทโย สมุทยสทิสาว. สเหตุกา เจว น จ เหตูปิ ปีติสหคตสทิสาว. ตถา ปรามาสสมฺปยุตฺตา. อนุปาทินฺนา อนุปฺปนฺน- สทิสาว. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.