ปัญจกนิทเทส

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

ปญฺจเก ตตฺราติ เตสุ "อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี"ติอาทินา นเยน เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺฐปุคฺคเลสุ. ยฺวายนฺติ โย อยํ. อารภตีติ เอตฺถ อารมฺภสทฺโท กมฺมกิริยาหึสนวิริยโกปนาปตฺติวีติกฺกเมสุ วตฺตติ. ตถา เหส "ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา"ติ ๑- กมฺเม อาคโต, "มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา"ติ ๒- กิริยายํ. "สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺตี"ติ ๓- หึสเน, "อารพฺภถ ๔- นิกฺกมถ, ๕- ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน"ติ วิริเย, ๖- "พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี"ติ ๗- วิโกปเน, "อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี"ติ ๘- อยมฺปน อาปตฺติวีติกฺกเม อาคโต, ตสฺมา อาปตฺติวีติกฺกม- วเสน อารภติ เจว ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี จ โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

๙- เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณํ. ๙- ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา ยถาสภาวโต นปฺปชานาติ. ยตฺถสฺสาติ ยสฺมึ อสฺส, ยํ ฐานํ ปตฺวา เอตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ อตฺโถ. กิมฺปน ปตฺวา เต นิรุชฺฌนฺตีติ. อรหตฺตมคฺคํ. ผลปฺปตฺตสฺส ปน นิรุทฺธา นาม โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ มคฺคกิจฺจวเสน ผลเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อารมฺภชาติ อาปตฺติวีติกฺกมสมฺภวา. วิปฺปฏิสารชาติ วิปฺปฏิสารโต ชาตา. ปวฑฺฒนฺตีติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเนน วฑฺฒนฺติ. สาธูติ อายาจนสาธุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- ยาว อปรทฺธญฺจ วต อายสฺมตา, เอวํ สนฺเตปิ มยํ อายสฺมนฺตํ ยาจาม "เทเสตพฺพยุตฺตกสฺส เทสนาย, วุฏฺฐาตพฺพยุตฺตกสฺส วุฏฺฐาเนน อาวิกาตพฺพ- ยุตฺตกสฺส อาวิกิริยาย, อารมฺภเช อาสเว ปหาย, สุทฺธนฺเต ฐิตภาวปจฺจเวกฺขเณน วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา นีหริตฺวา วิปสฺสนาจิตฺตญฺเจว วิปสฺสนาปญฺญญฺจ

@เชิงอรรถ: ๑ ขุ.สุ. ๒๕/๗๔๙/๔๘๐ ๒ องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๓๙/๔๗ ๓ ม.ม. ๑๓/๕๑-๒/๓๔

@๔ ฉ.ม. อารมฺภถ ๕ สี.,อิ. นิกฺขมถ ๖ สํ.ส. ๑๕/๑๘๕/๑๘๘

@๗ ที.สี. ๙/๑๐/๕, ม.มู. ๑๒/๒๙๓/๒๕๗

@๘ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๔๒/๑๘๕ (สฺยา) ๙-๙ ฉ.ม. อิเม ปาฐา น ทิสฺสนฺติ ภาเวตู"ติ. อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลนาติ เอเตน ปญฺจเมน ขีณาสวปุคฺคเลน. สมสโม ภวิสฺสตีติ โลกุตฺตรคุเณหิ สมภาเวเนว สโม ภวิสฺสตีติ เอวํ ขีณาสเวน โอวทิตพฺโพติ อตฺโถ.

อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตมฺปน เทเสตุํ สภาคปุคฺคลํ ปริเยสติ, ตสฺมา น วิปฺปฏิสารี โหติ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายมฺปน "วุฏฺฐิตตฺตา น วิปฺปฏิสารี โหตี"ติ วุตฺตํ. น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหตีติ อาปตฺตึ นาปชฺชติ, วินยปญฺญตฺติยมฺปน อโกวิทตฺตา อนาปตฺติยํ อาปตฺติสญฺญี หุตฺวา วิปฺปฏิสารี โหติ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายมฺปน "สกึ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปจฺฉา กิญฺจาปิ นาปชฺชติ, วิปฺปฏิสารมฺปน วิโนเทตุํ น สกฺโกตี"ติ วุตฺตํ. น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหตีติ เนว อาปตฺตึ อาปชฺชติ, น วิปฺปฏิสารี โหติ. กตโม ปเนส ปุคฺคโลติ. โอสฺสฏฺฐวิริยปุคฺคโล. โส หิ "กิมฺเม อิมสฺมึ พุทฺธกาเล ปรินิพฺพาเนน, อนาคเต เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปรินิพฺพายิสฺสามี"ติ วิสุทฺธสีโลปิ ปฏิปตฺตึ น ปูเรติ. โสปิ "กิมตฺถํ อายสฺมา ปมตฺโต วิหรติ? ปุถุชฺชนสฺส นาม คติ อนิพทฺธา, อายสฺมา หิ เมตฺเตยฺยสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมฺมุขีภาวํ ลเภยฺยาปิ น ลเภยฺยาปีติ, อรหตฺตตฺถาย วิปสฺสนํ ภาเวหี"ติ โอวทิตพฺโพว. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ทตฺวา อวชานาตีติอาทีสุ เอโก ภิกฺขุ มหาปุญฺโญ จตุปจฺจยลาภี โหติ, โส จีวราทีนิ ลภิตฺวา อญฺญํ อปฺปปุญฺญํ อาปุจฺฉติ. โสปิ ตสฺมึ ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉนฺเตปิ คณฺหาติเยว. อถสฺส อิตโร โถกํ กุปิโต หุตฺวา มงฺกุภาวํ อุปฺปาเทตุกาโม วทติ "อยํ อตฺตโน ธมฺมตาย จีวราทีนิ น ลภติ, อเมฺห นิสฺสาย ลภตี"ติ. เอวํ ปุคฺคโล ทตฺวา อวชานาติ นาม. เอโก ปน เอเกน สทฺธึ เทฺว ตีณิ วสฺสานิ วสนฺโต ปุพฺเพ ตํ ปุคฺคลํ ครุํ กตฺวา ปจฺฉา คจฺฉนฺเต กาเล จิตฺตีการํ น กโรติ, อาสนาปิ น วุฏฺฐาติ, อุปฏฺฐานมฺปิ น คจฺฉติ. เอวํ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ นาม.

อาเธยฺยมุโขติ อาทิโต เธยฺยมุโข, ปฐมวจนสฺมึเยว ฐปิตมุโขติ อตฺโถ. อธิมุจฺจิตา โหตีติ สทฺธาตา โหติ. ตตฺรายํ นโย:- เอโก ปุคฺคโล สารุปฺปํเยว ภิกฺขุํ "อสารุปฺโป เอโส"ติ กเถติ, ตํ สุตฺวา เอส นิฏฺฐํ คจฺฉติ. ปุน อญฺเญน สภาเคน ภิกฺขุนา "สารุปฺโป อยนฺ"ติ วุตฺโตปิ ๑- ตสฺส วจนํ น คณฺหาติ. "อสุเกน นาม `อสารุปฺโป อยนฺ'ติ อมฺหากํ กถิตนฺ"ติ ปุริมภิกฺขุโนว กถํ คณฺหาติ. อปโรปิสฺส ทุสฺสีลํ "สีลวา"ติ กเถติ, ตสฺส วจนํ สทฺทหิตฺวา ปุน อญฺเญน "อสารุปฺโป เอส ภิกฺขุ, นายํ ตุมฺหากํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺโต"ติ วุตฺโตปิ ตสฺส วจนํ อคฺคเหตฺวา ปุริมสฺเสว กถํ คณฺหาติ. อปโร วณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติ, อวณฺณมฺปิ กถิตํ คณฺหาติเยว, อยมฺปิ อาเธยฺยมุโขเยว นาม, อาธาตพฺพมุโข ยํ ยํ สุณาติ, ตตฺถ ตตฺถ ฐปิตมุโขติ อตฺโถ.

โลโลติ สทฺธาทีนํ อิตฺตรกาลฏฺฐิติกตฺตา อสฺสทฺธิยาทีหิ ลุลิตภาเวน โลโล. อิตฺตรสทฺโธติ ปริตฺตสทฺโธ อปริปุณฺณสทฺโธ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน ปุนปฺปุนํ ภชนวเสน สทฺธาว ภตฺติ. เปมํ สทฺธาเปมมฺปิ เคหสิตเปมมฺปิ วฏฺฏติ. ปสาโท สทฺธาปสาโทว. เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหตีติ เอวํ อิตฺตรสทฺธาทิตาย ปุคฺคโล โลโล นาม โหติ, หลิทฺทิราโค วิย ถุสราสิมฺหิ โกฏฺฏิตขาณุโก วิย อสฺสปิฏฺฐิยํ ฐปิตกุมฺภณฺฑํ วิย จ อนิพนฺธฏฺฐาโน มุหุตฺเตน ปสีทติ, มุหุตฺเตน กุปฺปติ.

มนฺโท โมมูโหติ อญฺญาณภาเวน มนฺโท, อวิสทตาย โมมูโห, มหามูโฬฺหติ อตฺโถ.

โยธาชีวูปเมสุ โยธาชีวาติ ยุทฺธูปชีวิโน. รชคฺคนฺติ หตฺถิอสฺสาทีนํ ปาทปฺปหารภินฺนาย ภูมิยา อุคฺคตํ รชกฺขนฺธํ. น สนฺถมฺภตีติ สนฺถมฺภิตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ. สหติ รชคฺคนฺติ รชกฺขนฺธํ ทิสฺวาปิ อธิวาเสติ. ธชคฺคนฺติ

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. วุตฺเตปิ หตฺถิอสฺสาทิปิฏฺเฐสุ วา รเถสุ วา อุสฺสาปิตานํ ธชานํ อคฺคํ. อุสฺสาทนนฺติ ๑- หตฺถิอสฺสรถาทีนญฺเจว พลกายสฺส จ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทํ. สมฺปหาเรติ สมาคเต อปฺปมตฺตเกปิ ปหาเร. หญฺญตีติ วิหญฺญติ วิฆาตํ อาปชฺชติ. พฺยาปชฺชตีติ วิปตฺตึ อาปชฺชติ ปกติภาวํ ปชหติ. สหติ สมฺปหารนฺติ เทฺว ตโย ปหาเร ปตฺวาปิ สหติ อธิวาเสติ. ตเมว สงฺคามสีสนฺติ ตํเยว ชยขนฺธาวารฏฺฐานํ. อชฺฌาวสตีติ สตฺตาหมตฺตํ อภิภวิตฺวา อาวสติ. กึการณา? ลทฺธปฺปหารานํ ปหารชคฺคนตฺถญฺเจว กตกมฺมานํ วิเสสํ ญตฺวา ฐานนฺตรทานตฺถญฺจ อิสฺสริยสุขานุภวนตฺถญฺจ.

อิทานิ ยสฺมา สตฺถุ โยธาชีเวหิ กิจฺจํ นตฺถิ, อิมสฺมึ ปน สาสเน ตถารูเป ปญฺจ ปุคฺคเล ทสฺเสตุํ อิทํ โอปมฺมํ อาภตํ, ตสฺมา เต ปุคฺคเล ทสฺเสนฺโต เอวเมวนฺติอาทิมาห.

ตตฺถ สํสีทตีติ มิจฺฉาวิตกฺกสฺมึ วิสีทติ อนุปวิสติ. น สกฺโกติ พฺรหฺมจรียํ สนฺตาเนตุนฺติ ๒- พฺรหฺมจริยวาสํ อนุปจฺฉิชฺชมานํ โคเปตุํ น สกฺโกติ. สิกฺขา- ทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวาติ สิกฺขาย ทุพฺพลภาวํ ปกาเสตฺวา. กิมสฺส รชคฺคสฺมินฺติ กินฺตสฺส ปุคฺคลสฺส รชคฺคนฺนามาติ วทติ. อภิรูปาติ อภิรูปวตี. ทสฺสนียาติ ทสฺสนโยคฺคา. ปาสาทิกาติ ทสฺสเนเนว จิตฺตสฺส ปสาทาวหา. ปรมายาติ อุตฺตมาย. วณฺณโปกฺขรตายาติ สรีรวณฺเณน เจว องฺคสณฺฐาเนน จ.

อูสหตีติ อวสหติ. อุลฺลปตีติ กเถติ. อุชฺชคฺฆตีติ ปาณึ ปหริตฺวา มหาหสิตํ หสติ. อุปฺผณฺเฑตีติ อุปฺผณฺฑนกถํ กเถติ.

อภินิสีทตีติ อภิภวิตฺวา สนฺติเก วา เอกาสเน วา นิสีทติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อชฺโฌตฺถรตีติ อวตฺถรติ.

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อุสฺสารณนฺติ ๒ ฉ.ม. สนฺธาเรตุนฺติ

วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวาติ คหิตฏฺฐานโต ตสฺส หตฺถํ วินิเวเฐตฺวา เจว โมเจตฺวา จ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

ปิณฺฑปาติเกสุ มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ เนว สมาทานํ ชานาติ, น อานิสํสํ, อตฺตโน ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา อญฺญาเณเนว ปิณฺฑปาติโก โหติ. ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโตติ "ปิณฺฑปาติกสฺส เม สโต `อยํ ปิณฺฑปาติโก'ติ จตุปจฺจยสกฺการํ กริสฺสนฺติ, ลชฺชี อปฺปิจฺโฉติอาทีหิ จ คุเณหิ สมฺภาเวสฺสนฺตี"ติ เอวํ ปาปิกาย อิจฺฉาย ฐตฺวา ตาย ปาปิจฺฉาย อภิภูโต หุตฺวา ปิณฺฑปาติโก โหติ. อุมฺมาทวเสน ปิณฺฑาย จรนฺโต ปน อุมฺมาทา จิตฺตวิกฺเขปา ปิณฺฑปาติโก นาม โหติ. วณฺณิตนฺติ "อิทํ ปิณฺฑปาติกงฺคํ นาม พุทฺเธหิ จ พุทฺธสาวเกหิ จ วณฺณิตํ ปสฏฺฐนฺ"ติ ปิณฺฑปาติโก โหติ. อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสายาติอาทีสุ "อิติ อปฺปิจฺโฉ ภวิสฺสามิ, อิทํ เม ปิณฺฑปาติกงฺคํ อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺติสฺสติ, อิติ สนฺตุฏฺโฐ ภวิสฺสามิ, อิทํ เม ปิณฺฑปาติกงฺคํ สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺติสฺสติ, อิติ กิเลเส สลฺเลขิสฺสามิ, อิทํ เม ปิณฺฑปาติกงฺคํ กิเลสสลฺเลขนตฺถาย สํวตฺติสฺสตี"ติ ปิณฺฑปาติโก โหติ. อิทมตฺถิตนฺติ อิมาย กลฺยาณาย ปฏิปตฺติยา อตฺถิกภาวํ, อิมินา วา ปิณฺฑปาตมตฺเตน อตฺถิกภาวํ, ยํ ยํ ลทฺธํ, เตน เตเนว ยาปนภาวํ นิสฺสายาติ อตฺโถ. อคฺโคติ เชฏฺฐโก. เสสานิ ตสฺเสว เววจนานิ.

ควา ขีรนฺติ คาวิโต ขีรํ นาม โหติ, น วินา คาวิยา. ขีรมฺหา ทธีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมวนฺติ ยถา เอเตสุ ปญฺจสุ โครเสสุ สปฺปิมณฺโฑ อคฺโค, เอวเมวํ อิเมสุ ปญฺจสุ ปิณฺฑปาติเกสุ ยฺวายํ อปฺปิจฺฉตาทีนิ นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก โหติ, อยํ อคฺโค จ เชฏฺโฐ ๑- จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ. อิเมสุ ปน ปญฺจสุ ปิณฺฑปาติเกสุ เทฺว ชนา ปิณฺฑปาติกา, ตโย น

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. เสฏฺโฐ ปิณฺฑปาติกา. นามมตฺเตน ปน ปิณฺฑปาติกาติ เวทิตพฺพา. ขลุปจฺฉาภตฺติกาทีสุปิ เอเสว นโย.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.