๑. นยมาติกา ๑๔ นัย

Abhidhammapiṭaka

dhātukathādipañcapakaraṇaṭṭhakathā

dhātukathāvaṇṇanā

namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Ārambhakathā

aṭṭhārasahi bhedehi vibhaṅgaṃ mārabhañjano

desayitvā mahāvīro yaṃ tasseva anantaraṃ.

Adesayi dhātukathaṃ dhātubhedappakāsano

tassatthaṃ dīpayissāmi taṃ suṇātha samāhitāti.

1. Mātikāvaṇṇanā

1. Nayamātikāvaṇṇanā

Saṅgaho asaṅgahotiādīnañhi vasena idaṃ pakaraṇaṃ "cuddasavidhena vibhattan"ti vuttaṃ. Taṃ sabbampi uddesaniddesato dvidhā ṭhitaṃ. Tassa 1- mātikā uddeso. Sā pañcadhā ṭhitā 2- nayamātikā abbhantaramātikā nayamukhamātikā lakkhaṇamātikā bāhiramātikāti. Tattha saṅgaho asaṅgaho .pe. Vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitanti ayaṃ cuddasahi padehi nikkhittā nayamātikā nāma. Ayañhi iminā saṅgahādikena nayena dhātukathāyaṃ 3- dhammā vibhattāti dassetuṃ ṭhapitattā nayamātikāti vuccati. Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattā mūlamātikātipi vattuṃ vaṭṭati.

@Footnote: 1 cha.Ma. tattha 2 cha.Ma. sā pañcavidhā 3 cha.Ma. dhātukathā

2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā

Pañcakkhandhā .pe. Manasikāroti ayaṃ pañcavīsādhikena padasatena nikkhittā abbhantaramātikā nāma. Ayañhi "sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā"ti evaṃ avatvā saṅgahādinā nayena vibhajitabbe khandhādidhamme sarūpato dassetvā dhātukathāya abbhantareyeva ṭhapitattā abbhantaramātikāti vuccati. Khandhādīnaṃ padānaṃ dhammasaṅgaṇīmātikāya asaṅgahitattā pakiṇṇakamātikātipi vattuṃ vaṭṭati.

3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā

Tīhi saṅgaho. Tīhi asaṅgaho. Catūhi sampayogo. Catūhi vippayogoti ayaṃ catūhi padehi nikkhittā nayamukhamātikā nāma. Ayañhi sabbesupi pañcakkhandhādīsu ceva kusalattikādīsu ca mātikādhammesu tīhi khandhāyatanadhātupadeheva saṅgaho ca asaṅgaho ca yojetabbo. Tathā catūhi arūpakkhandhehi sampayogo ca vippayogo ca. Etāni imesaṃ saṅgahādīnaṃ 1- nayānaṃ mukhānīti dassetuṃ ṭhapitattā nayamukhamātikāti vuccati.

4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā

Sabhāgo. Visabhāgoti ayaṃ dvīhi padehi nikkhittā lakkhaṇamātikā nāma. Ayañhi sabhāgalakkhaṇehi dhammehi saṅgahanayo, visabhāgalakkhaṇehi asaṅgahanayo, tathā sampayogavippayoganayo yojetabboti taṃ 2- sabhāgavisabhāgalakkhaṇavasena saṅgahādilakkhaṇaṃ dassetuṃ ṭhapitattā lakkhaṇamātikāti vuccati.

5. Bāhiramātikāvaṇṇanā

Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikāti ayaṃ chasaṭṭhī tikapadāni dve ca dukapadasatāni saṅkhipitvā nikkhittā bāhiramātikā nāma. Ayañhi

@Footnote: 1 cha.Ma. saṅgahāsaṅgahādīnaṃ 2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati "pañcakkhandhā .pe. Manasikāro"ti evaṃ dhātukathāya abbhantare avatvā "sabbāpi dhammasaṅgaṇī"ti evaṃ dhātukathāya mātikāto bahi ṭhapitattā bāhiramātikāti vuccati.

Evaṃ mātikāya pañcadhā ṭhitabhāvaṃ viditvā idāni "saṅgaho asaṅgaho"ti- ādīsu saṅgaho tāva jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha "sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā, sabbe vessā, sabbe suddā āgacchantu," "yā cāvuso visākha sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo. Ime dhammā sīlakkhandhena saṅgahitā"ti 1- ayaṃ jātisaṅgaho nāma.

"ekajātikā āgacchantū"ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi jātiyā ekasaṅgahaṃ gatā. "sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhakā āgacchantu, 2- sabbe ārukacchakā 3- āgacchantu," "yo cāvuso visākha sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi. Ime dhammā samādhikkhandhena saṅgahitā"ti 1- ayaṃ sañjāti- saṅgaho nāma. "ekaṭṭhāne jātisambandhā 4- āgacchantū"ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbepi sañjātiṭṭhānena nivuṭṭhokāsena ekasaṅgahaṃ gatā. "sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā āgacchantu, 2- sabbe rathikā āgacchantu," "yā cāvuso visākha sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkapPo. Ime dhammā paññākkhandhena saṅgahitā"ti 1- ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma. Sabbepi 5- hete 6- attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahaṃ gatā. "cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe `cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitan"ti 7- ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Ayamidhādhippeto. Tappaṭipakkhena asaṅgaho veditabbo. Tesaṃ vikappato

@Footnote: 1 Ma.mū. 12/462/412 2 cha.Ma. ayaṃ pāṭho na dissati

@3 cha.Ma. bhārukacchakā, ārukacuchesu jātā ārukacchakāti yojanā

@4 cha.Ma. ekaṭṭhāne jātā saṃvaḍḍhā

@5 cha.Ma. sabbeva 6 Sī. hi te 7 abhi. 37/471/284 Saṅgahitena asaṅgahitādīni. Ekuppādekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāvasena sampayogo. Tappaṭipakkhato vippayogo. Tesaṃ vikappato sampayuttena vippayuttādīni. Tadubhayasaṃsaggavikappato saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttantiādīni. Pañcakkhandhāti- ādīni pana khandhavibhaṅgādīsu vuttanayeneva veditabbāni. Phassādayo panettha sanniṭaṭhānavasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato vuttāti.

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.