๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

[๑๙๑] ปญฺจเก ตตฺราติ เตสุ "อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี"ติอาทินา นเยน เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺฐปุคฺคเลสุ. ยฺวายนฺติ โย อยํ. อารภตีติ เอตฺถ อารมฺภสทฺโท กมฺมกิริยาหึสนวิริยโกปนาปตฺติวีติกฺกเมสุ วตฺตติ. ตถา เหส "ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขํ สมฺโภติ, สพฺพํ อารมฺภปจฺจยา"ติ ๑- กมฺเม อาคโต, "มหายญฺญา มหารมฺภา, น เต โหนฺติ มหปฺผลา"ติ ๒- กิริยายํ. "สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺตี"ติ ๓- หึสเน, "อารพฺภถ ๔- นิกฺกมถ, ๕- ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน"ติ วิริเย, ๖- "พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหตี"ติ ๗- วิโกปเน, "อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหตี"ติ ๘- อยมฺปน อาปตฺติวีติกฺกเม อาคโต, ตสฺมา อาปตฺติวีติกฺกม- วเสน อารภติ เจว ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี จ โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

๙- เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณํ. ๙- ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อนธิคตตฺตา ยถาสภาวโต นปฺปชานาติ. ยตฺถสฺสาติ ยสฺมึ อสฺส, ยํ ฐานํ ปตฺวา เอตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ อตฺโถ. กิมฺปน ปตฺวา เต นิรุชฺฌนฺตีติ. อรหตฺตมคฺคํ. ผลปฺปตฺตสฺส ปน นิรุทฺธา นาม โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อิธ มคฺคกิจฺจวเสน ผลเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อารมฺภชาติ อาปตฺติวีติกฺกมสมฺภวา. วิปฺปฏิสารชาติ วิปฺปฏิสารโต ชาตา. ปวฑฺฒนฺตีติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเนน วฑฺฒนฺติ. สาธูติ อายาจนสาธุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- ยาว อปรทฺธญฺจ วต อายสฺมตา, เอวํ สนฺเตปิ มยํ อายสฺมนฺตํ ยาจาม "เทเสตพฺพยุตฺตกสฺส เทสนาย, วุฏฺฐาตพฺพยุตฺตกสฺส วุฏฺฐาเนน อาวิกาตพฺพ- ยุตฺตกสฺส อาวิกิริยาย, อารมฺภเช อาสเว ปหาย, สุทฺธนฺเต ฐิตภาวปจฺจเวกฺขเณน วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา นีหริตฺวา วิปสฺสนาจิตฺตญฺเจว วิปสฺสนาปญฺญญฺจ