อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา

อรรถกถาอตีตานาคเตหิ สมันนาคตกถา๑-

ว่าด้วยบุคคลผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต ____________________________ ๑- ในอภิธรรมใช้ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนกถา.

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องบุคคลผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต.

ในเรื่องนั้น บัณฑิตพึงทราบบัญญัติ ๒ อย่าง คือ สมันนาคตบัญญัติ ได้แก่ บัญญัติคำว่า ผู้ประกอบ และปฏิลาภบัญญัติ ได้แก่ บัญญัติคำว่า การได้เฉพาะ.

ในบัญญัติ ๒ อย่างนั้น ผู้ถึงพร้อมด้วยปัจจุบันธรรม ท่านเรียกว่า สมันนาคตะ ส่วนสมาบัติทั้งหลายของผู้ได้ฌาน ๘ ไม่เป็นไปในขณะเดียวกัน คือส่วนหนึ่งเป็นอดีต ส่วนหนึ่งเป็นอนาคต ส่วนหนึ่งเป็นปัจจุบัน แม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ท่านก็เรียกปฏิลาภะ ผู้มีปกติได้ เพราะความเป็นผู้แทงตลอดแล้ว เป็นสภาพไม่เสื่อมไป.

ในปัญหานั้น ชนเหล่าใดไม่ถือเอาการวิภาคอย่างนี้ มีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอันธกะทั้งหลายว่า ฌานทั้งหลายแม้เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่แก่ผู้ได้ฌาน เหตุใด เพราะเหตุนั้น ฌานลาภีบุคคลเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยอดีตบ้าง ด้วยอนาคตบ้าง ดังนี้ คำถามของสกวาที หมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

คำที่เหลือในที่นี้ มีอรรถตื้นทั้งนั้น.

อนึ่ง คำว่า บุคคลผู้มีปกติเพ่งวิโมกข์ ๘ เป็นต้น เป็นข้อพิสูจน์แห่งความเป็นผู้ได้ คือได้สมาบัติ ๘ มิใช่พิสูจน์ความเป็นผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต ดังนี้แล. อรรถกถาอตีตานาคเตหิสมันนาคตกถา จบ.

รวมกถาที่มีในวรรคนี้คือ

๑. อานิสังสกถา

๒. อมตารัมมณกถา

๓. รูปังสารัมมตันติกถา

๔. อนุสยาอนารัมมณาติกถา

๕. ญาณังอนารัมมณันติกถา

๖. อตีตารัมมณกถา

๗. อนาคตารัมมณกถา

๘. วิตักกานุปติตกถา

๙. วิตักกวิปผารสัททกถา

๑๐. นยถาจิตตัสสวาจาติกถา

๑๑. นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกกถา

๑๒. อตีตานาคตปัจจุปันนกถา. วรรคที่ ๙ จบ.