จตุกกนยสังสันทนา

๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา

[๔๖-๕๒] อิทานิ ยํ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถน อุปลพฺภติ, เตน ยสฺมา รูปาทีสุ สตฺตปญฺญาสาย สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถสุ อญฺญตเรน ภวิตพฺพํ, รูปาทินิสฺสิเตน วา อญฺญตฺร วา รูปาทีหิ รูปาทีนํ วา นิสฺสเยน, ตสฺมา อิมินา จตุกฺกนเยน สจฺฉิกฏฺฐสํสนฺทนํ อารทฺธํ. ตตฺถ รูปํ ปุคฺคโลติ อนุโยโค สกวาทิสฺส, อุจฺเฉททิฏฺฐิภเยน น เหวนฺติ ปฏิกฺเขโป ปรวาทิสฺส, นิคฺคหาโรปนํ สกวาทิสฺส. กึ ปเนตํ ยุตฺตํ, นนุ รูปํ เวทนาติ วุตฺตมฺปิ ปฏิกฺขิปิตพฺพเมวาติ? อาม ปฏิกฺขิปิตพฺพํ, ตํ ปน รูปโต เวทนาย อญฺญสภาวสพฺภาวโต, น อญฺญตฺตาภาวโต. อยญฺจ รูปาทีสุ เอกธมฺมโตปิ ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตํ น อิจฺฉติ, ตสฺมา ยุตฺตํ. อยญฺจ อนุโยโค รูปํ ปุคฺคลํ ฯเปฯ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปุคฺคโลติ สกลํ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธาย อารทฺโธ, สกลํ ปน ปจฺจตฺตลกฺขณวเสน เอกโต วตฺตุํ น สกฺกาติ ตนฺติวเสน อนุโยคลกฺขณมตฺตเมตํ ๑- ฐปิตํ. เตเนตํ ๒- วิญฺญู อตฺถํ วิภาเวนฺติ. วาทกาเมน ปน อิมํ ลกฺขณํ คเหตฺวา ยถา ยถา ปรวาทิสฺส โอกาโส น โหติ, ตถา ตถา วตฺตพฺพํ. อิติ ตนฺติวเสน อนุโยคลกฺขณสฺส ฐปิตตฺตาปิ ยุตฺตเมว. อิมินา นเยน สพฺพานุโยเคสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อยมฺปน วิเสโส:- รูปสฺมึ ปุคฺคโลติอาทีสุ ยถา เอกํ มหาภูตํ นิสฺสาย ตโย มหาภูตา, วตฺถุรูปํ นิสฺสาย วิญฺญาณํ รูปสฺมินฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, กินฺเต เอวํ รูปสฺมึ ปุคฺคโล. ยถา จ สภาววินิพฺโภคโต ๓- เวทนาทโย สพฺเพ ธมฺมา อรูปา วา ปน จตฺตาโร ขนฺธา นิพฺพานเมว วา "อญฺญตฺร รูปา"ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, กินฺเต เอวํ ปุคฺคโล. ยถา จ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ นิสฺสยวเสน "เวทนาย รูปํ ฯเปฯ วิญฺญาณสฺมึ รูปนฺ"ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ, กินฺเต เอวํ ปุคฺคโลติ. สพฺพานุโยเคสุ ปน อุจฺเฉททิฏฺฐิภเยน เจว สมยวิโรเธน จ ปฏิกฺเขโป ปรวาทิสฺส. เสสเมตฺถ อตฺถโต ปากฏเมว. ธมฺมโต ปเนตฺถ สตฺตปญฺญาสาย สจฺฉิกฏฺเฐสุ เอเกกสฺมึ อตฺเถ ๔- จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา นิคฺคหวเสน อฏฺฐวีสาธิกานิ เทฺว ปญฺจกสตานิ ทสฺสิตานิ. ปรวาทีปกฺเขปิ ปฏิกมฺมวเสน ตตฺตกาเนว. ยา ปเนตฺถ อตฺถิ ปุคฺคโลติ วุตฺเต สกวาทิสฺส ปฏิญฺญา, สา สุตฺเต อาคเตน สมฺมติวเสน. โย รูปํ ปุคฺคโลติอาทีสุ ปฏิกฺเขโป, โส สกฺกายทิฏฺฐิปญฺหสฺส ฐปนียตฺตา. ปรวาทิสฺส ปฏิกมฺมํ ฉลวเสเนวาติ.

จตุกฺกนยสํสนฺทนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิตา จ สํสนฺทนกถา.

@เชิงอรรถ: ๑ ม. อนุโยคมตฺตเมตํ ๒ ฉ.ม. เตน

@๓ ฉ.ม. สภาค...... ๔ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ