วจนโสธนะ

๙. วจนโสธนวณฺณนา

[๕๕-๕๙] อิทานิ วจนโสธนํ โหติ. ตตฺถ ยเทตํ ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ วจนํ, ตํ โสเธตุํ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อุปลพฺภติ ปุคฺคโลติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ตสฺสตฺโถ:- ยเทตํ ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปททฺวยํ, ตํ เอกตฺถํ วา ภเวยฺย นานตฺถํ วา. ยทิ ตาว นานตฺถํ, ยถา อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, เอวํ

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ. ปจฺจนีกมตฺตวเสน, ม. ปจฺจนีกวเสน ๒ ฉ.ม. ยาถาวโต อญฺโญ ปุคฺคโล, อญฺโญ อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ. อเถกตฺถํ, ยถา ยํ จิตฺตํ ตํ มโน, เอวํ เสฺวว ปุคฺคโล, โส อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ. เตน ตํ วทามิ "ยทิ เต โย ปุคฺคโล, โส อุปลพฺภติ, เอวํ สนฺเต โย โย อุปลพฺภติ, โส โส ปุคฺคโลติ อาปชฺชติ, กึ สมฺปฏิจฺฉสิ เอตนฺ"ติ. ตโต สกวาที ๑- ยสฺมา ปุคฺคลสฺส อุปลพฺภตํ อิจฺฉติ, น อุปลพฺภมานานมฺปิ รูปาทีนํ ปุคฺคลภาวํ, ตสฺมา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อุปลพฺภติ เก หิ จิ ปุคฺคโล เก หิ จิ น ปุคฺคโลติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ:- มม ปุคฺคโล อตฺถิ ปุคฺคโลติ สตฺถุ วจนโต อุปลพฺภติ. โย ปน อุปลพฺภติ, น โส สพฺโพ ปุคฺคโล, อถโข เก หิ จิ ปุคฺคโล เก หิ จิ น ปุคฺคโลติ. ตตฺถ โกการตฺโถ ๒- เกกาโร, หิกาโร จ จิกาโร จ ๓- นิปาตมตฺโต, โกจิ ปุคฺคโล โกจิ น ปุคฺคโลติ อยมฺปเนตฺถ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ:- ปุคฺคโลปิ หิ รูปาทีสุปิ โย โกจิ ธมฺโม อุปลพฺภติเยว, ตตฺถ ปุคฺคโลว โก โกว ๔- ปุคฺคโล. รูปาทีสุ ปน โกจิปิ น ปุคฺคโลติ. ตโต ตํ สกวาที อาห ปุคฺคโล เก หิ จิ อุปลพฺภติ เก หิ จิ น อุปลพฺภตีติ. ตสฺสตฺโถ:- ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเถ ยทิ อุปลพฺภตีติ อนุญฺญาโต ธมฺโม ปุคฺคลโต อนญฺโญปิ โกจิ ปุคฺคโล โกจิ น ปุคฺคโล, ปุคฺคโลปิ เต โกจิ อุปลพฺภติ โกจิ น อุปลพฺภตีติ อาปชฺชติ, กึ สมฺปฏิจฺฉสิ เอตนฺติ. โส ปุคฺคลสฺส อนูปลทฺธึ อนิจฺฉนฺโต น เหวนฺติ ปฏิกฺขิปติ. อิโต ปรํ "อาชานาหิ นิคฺคหนฺ"ติอาทิ สพฺพํ สงฺขิตฺตํ. วิตฺถารโต ปน เวทิตพฺพํ. ปุคฺคโล สจฺฉิกฏฺโฐติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สพฺพานิ เหตานิ อุปลพฺภตีติ เววจนาเนว, ๕- อปิจ ยสฺมา "ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถนา"ติ อยํ ปุคฺคลวาทิโน ปฏิญฺญา, ตสฺมาสฺส ยเถว ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ลทฺธิ, เอวเมว ปุคฺคโล

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. ปุคฺคลวาที ๒ ฉ.ม. โก-การตฺเถ ๓ ฉ.ม. จิ-กาโร จาติ ปาโฐ น ทิสฺสติ

@๔ ฉ.ม. "โก โกวา"ติ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๕ ฉ.ม. อุปลพฺภติเววจนาเนว สจฺฉิกฏฺโฐติปิ อาปชฺชติ. ยา ปนสฺส ปุคฺคโล อตฺถีติ ลทฺธิ, ตสฺสา วิชฺชมาโนติ เววจนเมว, ตสฺมา สพฺพานิเปตานิ เววจนานิ ๑- โสธิตานิ.

ตตฺถ ยํ อวสาเน "ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ น สพฺโพ ปุคฺคโล"ติอาทิ วุตฺตํ, ตตฺรายมธิปฺปาโย:- ยเญฺหตํ ปรวาทินา "ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโล"ติ วุตฺตํ, ตํ ยสฺมา อตฺถโต ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ น สพฺโพ ปุคฺคโลติ เอตฺตกํ โหติ, ตสฺมา นํ สกวาที สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา อิทานิ นํ เอวํ อนุยุญฺชติ:- ตยา หิ "อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน"ติ วจนมตฺตํ นิสฺสาย "ปุคฺคโล อตฺถี"ติ ลทฺธิ คหิตา, ยถา จ ภควตา เอตํ วุตฺตํ, ตถา "สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต"ติอาทินา ๒- นเยน "นตฺถี"ติปิ วุตฺตํ, ตสฺมา ยเถว เต "ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ น สพฺโพ ปุคฺคโล"ติ ลทฺธิ, ตถา ปุคฺคโล นตฺถิ, นตฺถิ น สพฺโพ ปุคฺคโลติปิ อาปชฺชติ, กึ เอตํ สมฺปฏิจฺฉสีติ. อถ นํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต น เหวนฺติ ปฏิกฺขิปติ. เสสเมตฺถ นิคฺคหาทิวิธานํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.