วิมุจจมานกถา

๔. วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา

อิทานิ วิมุจฺจมานกถา นาม โหติ. ตตฺถ เยสํ "ฌาเนน วิกฺขมฺภนวิมุตฺติยา วิมุตฺตํ จิตฺตํ, ๓- มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุจฺจมานํ นาม โหตี"ติ ลทฺธิ, เต สนฺธาย วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส, ปฏิญฺญา อิตรสฺส.

ปุน เอกเทสนฺติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ตตฺถ เอกเทสนฺติ ภาวนปุํสกํ. ยถา วิมุตฺตํ เอกเทเสน วา เอกเทเส วา อวิมุตฺตํ โหติ, กึ เอวํ เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ ปุจฺฉติ. กึการณา เอวํ ปุจฺฉตีติ. "วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺ"ติ วิปฺปกตภาเวน วุตฺตตฺตา. ยถา หิ กริยมานา กฏาทโย วิปฺปกตตฺตา เอกเทเสน กตา เอกเทเสน อกตา โหนฺติ, ตถา อิทมฺปิ เอกเทสํ วิมุตฺตํ เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ อาปชฺชติ. ตโต ปรวาที กฏาทีนํ วิย จิตฺตสฺส เอกเทสาภาวา ปฐมปเญฺห ปฏิกฺขิปิตฺวา ทุติเย วิมุจฺจมานสฺส อปรินิฏฺฐิตวิมุตฺติตาย ปฏิชานาติ. โลกิยชฺฌานกฺขณํ วา สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. น หิ ตํ ตทา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุจฺจมานํ. โลกุตฺตรชฺฌานกฺขณํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. ตญฺหิ ตทา

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ ๒ ฉ.ม. เวทิตพฺโพ ๓ ฉ.ม. อยํ ปาโฐ น ทิสฺสติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺเตกเทเสน วิมุจฺจมานนฺติ ตสฺส ลทฺธิ. ตโต สกวาที "ยทิ เต เอกเมว จิตฺตํ เอกเทสํ วิมุตฺตํ เอกเทสํ อวิมุตฺตํ, เอวํ สนฺเต โย เอเกเนว ๑- จิตฺเตน โสตาปนฺโน โหติ, โสปิ เตน ๒- เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน อาปชฺชตี"ติ โจทนตฺถํ เอกเทสํ โสตาปนฺโนติอาทิมาห. อิตโร ตํ วิธานํ อปสฺสนฺโต ปฏิกฺขิปติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย.

อุปฺปาทกฺขณปเญฺห ยทิ เอกเมว จิตฺตํ วิมุตฺตญฺจ วิมุจฺจมานญฺจ, เอกสฺมึ ขเณ วิมุตฺตํ เอกสฺมึ วิมุจฺจมานํ อาปชฺชติ. กินฺเต เอวรูปํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ.

สุตฺตสาธเน ปฐมสุตฺตํ ปรวาทิสฺส. ตตฺรสฺสายมธิปฺปาโย:- วิมุจฺจตีติ วิปฺปกตนิทฺเทโส, ตสฺมา ยํ ตสฺส โยคิโน เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต เอเตหิ อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ตํ วิมุจฺจมานํ นาม โหตีติ. ทุติยสุตฺตํ สกวาทิสฺส. ตตฺรสฺสายมธิปฺปาโย:- ยทิ เต วิมุจฺจตีติ วจนโต วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานํ, อิธ วิมุจฺจตีติ วจนาภาวโต วิมุตฺตเมว สิยา, น วิมุจฺจมานนฺติ.

อิทานิ "ยถา เต วิปฺปกตวิมุตฺติตาย วิมุจฺจมานํ, กึ เอวํ วิปฺปกตราคาทิตาย รชฺชมานาทีนิปิ อตฺถี"ติ โจทนตฺถํ ปุน อตฺถิ จิตฺตนฺติอาทิ อารทฺธํ. ปรวาทินาปิ ตถารูปํ จิตฺตํ อปสฺสนฺเตน สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตํ. อถ นํ สกวาที "เทฺวเยว โกฏิโย, ตติยา นตฺถี"ติ อนุโพเธนฺโต นนุ รตฺตญฺเจว อรตฺตญฺจาติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ:- นนุ ภทฺรมุข ราคสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ รตฺตํ, วิปฺปยุตฺตํ อรตฺตนฺติ เทฺวเยว โกฏิโย, รชฺชมานํ นาม ตติยา โกฏิ นตฺถีติ. ทุฏฺฐาทีสุ เอเสว นโย. อถ นํ อามนฺตาติ ปฏิชานิตฺวา จิตฺตวิมุตฺติปกฺเขปิ ๓- เทฺวเยว โกฏิโย ทสฺเสตุํ หญฺจิ รตฺตญฺเจวาติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ:- ยทิ เอตา เทฺว โกฏิโย สมฺปฏิจฺฉสิ, อวิมุตฺตญฺเจว วิมุตฺตญฺจาติ อิมานิปิ ๔- สมฺปฏิจฺฉ. กิเลสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ

@เชิงอรรถ: ๑ สี.,ม. เอกเทเสเนว ๒ ฉ.ม. เต

@๓ ฉ.ม. ฐิตํ วิมุตฺติปกฺเขปิ ๔ ฉ.ม. อิมาปิ อวิมุตฺตํ, วิปฺปยุตฺตํ วิมุตฺตํ. วิมุจฺจมานํ นามาติ ปรมตฺถโต ตติยา โกฏิ นตฺถีติ.

วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.