อุปฺปาทกฺขณปเญฺห ยทิ เอกเมว จิตฺตํ วิมุตฺตญฺจ วิมุจฺจมานญฺจ, เอกสฺมึ ขเณ วิมุตฺตํ เอกสฺมึ วิมุจฺจมานํ อาปชฺชติ. กินฺเต เอวรูปํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ.

[๓๖๗] สุตฺตสาธเน ปฐมสุตฺตํ ปรวาทิสฺส. ตตฺรสฺสายมธิปฺปาโย:- วิมุจฺจตีติ วิปฺปกตนิทฺเทโส, ตสฺมา ยํ ตสฺส โยคิโน เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต เอเตหิ อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ตํ วิมุจฺจมานํ นาม โหตีติ. ทุติยสุตฺตํ สกวาทิสฺส. ตตฺรสฺสายมธิปฺปาโย:- ยทิ เต วิมุจฺจตีติ วจนโต วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานํ, อิธ วิมุจฺจตีติ วจนาภาวโต วิมุตฺตเมว สิยา, น วิมุจฺจมานนฺติ.

อิทานิ "ยถา เต วิปฺปกตวิมุตฺติตาย วิมุจฺจมานํ, กึ เอวํ วิปฺปกตราคาทิตาย รชฺชมานาทีนิปิ อตฺถี"ติ โจทนตฺถํ ปุน อตฺถิ จิตฺตนฺติอาทิ อารทฺธํ. ปรวาทินาปิ ตถารูปํ จิตฺตํ อปสฺสนฺเตน สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตํ. อถ นํ สกวาที "เทฺวเยว โกฏิโย, ตติยา นตฺถี"ติ อนุโพเธนฺโต นนุ รตฺตญฺเจว อรตฺตญฺจาติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ:- นนุ ภทฺรมุข ราคสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ รตฺตํ, วิปฺปยุตฺตํ อรตฺตนฺติ เทฺวเยว โกฏิโย, รชฺชมานํ นาม ตติยา โกฏิ นตฺถีติ. ทุฏฺฐาทีสุ เอเสว นโย. อถ นํ อามนฺตาติ ปฏิชานิตฺวา จิตฺตวิมุตฺติปกฺเขปิ ๓- เทฺวเยว โกฏิโย ทสฺเสตุํ หญฺจิ รตฺตญฺเจวาติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ:- ยทิ เอตา เทฺว โกฏิโย สมฺปฏิจฺฉสิ, อวิมุตฺตญฺเจว วิมุตฺตญฺจาติ อิมานิปิ ๔- สมฺปฏิจฺฉ. กิเลสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ