ปทโสธนวาร

๑. ปัณณัตติวารนิทเทส

๑. ปทโสธนวาร

อนุโลม

จักขายตนมูลกนัย

อนุ. จักขุ เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เป็นจักขุ แต่ไม่เป็นจักขายตนะ จักขายตนะ เป็นจักขุก็ใช่ เป็นจักขายตนะก็ใช่

ปฏิ. จักขายตนะ เป็นจักขุใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. โสตะ เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. ทิพพโสตะ ตัณหาโสตะ เป็นโสตะ แต่ไม่เป็นโสตายตนะ โสตายตนะ เป็นโสตะก็ใช่ เป็นโสตายตนะก็ใช่

ปฏิ. โสตายตนะ เป็นโสตะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. ฆานะ เป็นฆานายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. ฆานายตนะ เป็นฆานะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. ชิวหา เป็นชิวหายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. ชิวหายตนะ เป็นชิวหาใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. กาย เป็นกายายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นกายายตนะแล้ว กายที่เหลือเป็นกาย แต่ไม่เป็นกายายตนะ กายา- ยตนะ เป็นกายก็ใช่ เป็นกายายตนะก็ใช่

ปฏิ. กายายตนะ เป็นกายใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. รูป เป็นรูปายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นรูปายตนะแล้ว รูปที่เหลือเป็นรูป แต่ไม่เป็นรูปายตนะ รูปายตนะ เป็นรูปก็ใช่ เป็นรูปายตนะก็ใช่

ปฏิ. รูปายตนะ เป็นรูปใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สัททะ เป็นสัททายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สัททายตนะ เป็นสัททะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. คันธะ เป็นคันธายตนะใช่ไหม

วิ. สีลคันธะ(กลิ่นคือศีล) สมาธิคันธะ(กลิ่นคือสมาธิ) ปัญญาคันธะ(กลิ่น คือปัญญา) เป็นคันธะ แต่ไม่เป็นคันธายตนะ คันธายตนะ เป็นคันธะก็ใช่ เป็น คันธายตนะก็ใช่

ปฏิ. คันธายตนะ เป็นคันธะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. รสะ เป็นรสายตนะใช่ไหม

วิ. อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส เป็นรสะ แต่ไม่เป็นรสายตนะ รสายตนะ เป็นรสะก็ใช่ เป็นรสายตนะก็ใช่

ปฏิ. รสายตนะ เป็นรสะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. โผฏฐัพพะ เป็นโผฏฐัพพายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. โผฏฐัพพายตนะ เป็นโผฏฐัพพะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. มนะ เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. มนายตนะ เป็นมนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. ธัมมะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นธัมมายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือเป็นธัมมะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ ธัมมายตนะ เป็นธัมมะก็ใช่ เป็นธัมมายตนะก็ใช่

ปฏิ. ธัมมายตนะ เป็นธัมมะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปัจจนีกะ

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขายตนะ ไม่เป็นจักขุใช่ไหม

วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ ไม่เป็นจักขายตนะ แต่เป็นจักขุ เว้นจักขุและ จักขายตนะแล้ว รูปที่เหลือไม่เป็นจักขุก็ใช่ ไม่เป็นจักขายตนะก็ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตายตนะ ไม่เป็นโสตะใช่ไหม

วิ. ทิพพโสตะ ตัณหาโสตะ ไม่เป็นโสตายตนะ แต่เป็นโสตะ เว้นโสตะและ โสตายตนะแล้ว รูปที่เหลือไม่เป็นโสตะก็ใช่ ไม่เป็นโสตายตนะก็ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นฆานะ ไม่เป็นฆานายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นฆานายตนะ ไม่เป็นฆานะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นชิวหา ไม่เป็นชิวหายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นชิวหายตนะ ไม่เป็นชิวหาใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นกาย ไม่เป็นกายายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นกายายตนะ ไม่เป็นกายใช่ไหม

วิ. เว้นกายายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นกายายตนะ แต่เป็นกาย เว้นกายและกายายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นกายก็ใช่ ไม่เป็นกายายตนะก็ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นรูป ไม่เป็นรูปายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นรูปายตนะ ไม่เป็นรูปใช่ไหม

วิ. เว้นรูปายตนะแล้ว รูปที่เหลือไม่เป็นรูปายตนะ แต่เป็นรูป เว้นรูปและ รูปายตนะแล้ว รูปที่เหลือไม่เป็นรูปก็ใช่ ไม่เป็นรูปายตนะก็ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นสัททะ ไม่เป็นสัททายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นสัททายตนะ ไม่เป็นสัททะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันธะ ไม่เป็นคันธายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันธายตนะ ไม่เป็นคันธะใช่ไหม

วิ. สีลคันธะ สมาธิคันธะ ปัญญาคันธะ ไม่เป็นคันธายตนะ แต่เป็นคันธะ เว้นคันธะและคันธายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นคันธะก็ใช่ ไม่เป็นคันธา- ยตนะก็ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นรสะ ไม่เป็นรสายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นรสายตนะ ไม่เป็นรสะใช่ไหม

วิ. อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส ไม่เป็นรสายตนะ แต่เป็นรสะ เว้นรสะและ รสายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นรสะก็ใช่ ไม่เป็นรสายตนะก็ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะ ไม่เป็นโผฏฐัพพายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโผฏฐัพพายตนะ ไม่เป็นโผฏฐัพพะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นมนะ ไม่เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นมนายตนะ ไม่เป็นมนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมายตนะ ไม่เป็นธัมมะใช่ไหม

วิ. เว้นธัมมายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นธัมมายตนะ แต่เป็นธัมมะ เว้นธัมมะและธัมมายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นธัมมะก็ใช่ ไม่เป็นธัมมา- ยตนะก็ใช่

๒. ปทโสธนมูลจักกวาร

อนุโลม

อนุ. จักขุ เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เป็นจักขุ แต่ไม่เป็นจักขายตนะ จักขายตนะ เป็นจักขุก็ใช่ เป็นจักขายตนะก็ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. โสตายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นโสตายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นโสตายตนะ

อนุ. จักขุ เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุ เป็นจักขุ แต่ไม่เป็นจักขายตนะ จักขายตนะ เป็นจักขุก็ใช่ เป็นจักขายตนะก็ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นฆานายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. อายตนะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ธัมมายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นธัมมายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่ เหลือเป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ

อนุ. โสตะ เป็นโสตายนะใช่ไหม ฯลฯ สภาวธรรมที่เหลือเป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ ฯลฯ

อนุ. ธัมมะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นธัมมายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือเป็นธัมมะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ ธัมมายตนะ เป็นธัมมะก็ใช่ เป็นธัมมายตนะก็ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. จักขายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นจักขายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นจักขายตนะ

อนุ. ธัมมะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นธัมมายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือเป็นธัมมะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ ธัมมายตนะ เป็นธัมมะก็ใช่ เป็นธัมมายตนะก็ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นโสตายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. อายตนะ เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. มนายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นมนายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นมนายตนะ

(ผู้มีปัญญาพึงผูกเป็นจักกนัยที่มีบทแต่ละบทเป็นมูล)

ปัจจนีกะ

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นฆานายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ ฯลฯ

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ (๑)

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นฆานะ ไม่เป็นฆานายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ ฯลฯ (๒-๑๑)

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นโสตายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ (๑๒)

(เมื่อผูกเป็นจักกนัยแล้ว พึงเพิ่มคำว่า อามนฺตา (ใช่) ทุกๆ บท)

๓. สุทธายตนวาร

อนุโลม

อนุ. จักขุ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. จักขายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นจักขายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นจักขายตนะ

อนุ. โสตะ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ ฯลฯ ฆานะ ฯลฯ ชิวหา ฯลฯ กาย ฯลฯ รูป ฯลฯ สัททะ ฯลฯ คันธะ ฯลฯ รสะ ฯลฯ โผฏฐัพพะ ฯลฯ มนะ ฯลฯ

อนุ. ธัมมะ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ธัมมายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นธัมมายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่ เหลือเป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ

ปัจจนีกะ

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นจักขุแล้ว อายตนะที่เหลือ ไม่เป็นจักขุ แต่เป็นอายตนะ เว้นจักขุ และอายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นจักขุก็ใช่ ไม่เป็นอายตนะก็ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นโสตะแล้ว ฯลฯ เว้นฆานะแล้ว ฯลฯ เว้นชิวหาแล้ว ฯลฯ ไม่ เป็นอายตนะ ฯลฯ

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นกาย ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นกายายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นรูป ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นรูปแล้ว ฯลฯ เว้นสัททะแล้ว เว้นคันธะแล้ว ฯลฯ เว้นรสะแล้ว ฯลฯ เว้นโผฏฐัพพะแล้ว ฯลฯ ไม่เป็นอายตนะ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นโผฏฐัพพายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นมนะ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นมนะแล้ว อายตนะที่เหลือไม่เป็นมนะ แต่เป็นอายตนะ เว้นมนะ และอายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นมนะก็ใช่ ไม่เป็นอายตนะก็ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมะ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

๔. สุทธายตนมูลจักกวาร

อนุโลม

อนุ. จักขุ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. โสตายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นโสตายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นโสตายตนะ

อนุ. จักขุ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นฆานายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. อายตนะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ธัมมายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นธัมมายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่ เหลือเป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นธัมมายตนะ (๑)

อนุ. โสตะ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นจักขายตนะใช่ไหม ฯลฯ ไม่เป็นจักขายตนะ ฯลฯ

ปฏิ. อายตนะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม ฯลฯ ไม่เป็นธัมมายตนะ (๒)

อนุ. ฆานะ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นจักขายตนะใช่ไหม ฯลฯ

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นธัมมายตนะใช่ไหม ฯลฯ ไม่เป็นธัมมายตนะ ฯลฯ (๓-๑๑)

อนุ. ธัมมะ เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. อายตนะ เป็นจักขายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. อายตนะ เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. มนายตนะ เป็นอายตนะก็ใช่ เป็นมนายตนะก็ใช่ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นอายตนะ แต่ไม่เป็นมนายตนะ (๑๒) (พึงผูกเป็นจักกนัย)

ปัจจนีกะ

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นจักขุแล้ว อายตนะที่เหลือไม่เป็นจักขุ แต่เป็นอายตนะ เว้นจักขุและ อายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นจักขุก็ใช่ ไม่เป็นอายตนะก็ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นจักขุแล้ว อายตนะที่เหลือไม่เป็นจักขุ แต่เป็นอายตนะ เว้นจักขุและ อายตนะแล้ว สภาวธรรมที่เหลือไม่เป็นจักขุก็ใช่ ไม่เป็นอายตนะก็ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นฆานายตนะใช่ไหม ฯลฯ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ (๑)

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. เว้นโสตะแล้ว ฯลฯ เว้นฆานะแล้ว ฯลฯ เว้นชิวหาแล้ว ฯลฯ ไม่ เป็นอายตนะ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ (๔)

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นกาย ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ ฯลฯ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นธัมมายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ ฯลฯ (๕-๑๑)

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมะ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นจักขายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

อนุ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมะ ไม่เป็นอายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นโสตายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ ฯลฯ

ปฏิ. สภาวธรรมที่ไม่เป็นอายตนะ ไม่เป็นมนายตนะใช่ไหม

วิ. ใช่ (๑๒) (พึงผูกเป็นจักกนัย)

ปัณณัตติวารนิทเทส จบ