ขันธ์ ๕

๒. ขนฺธยมก

๑. ปณฺณตฺติอุทฺเทสวารวณฺณนา

อิทานิ มูลยมเก เทสิเตเยว กุสลาทิธมฺเม ขนฺธวเสน สงฺคณฺหิตฺวา มูลยมกานนฺตรํ เทสิตสฺส ขนฺธยมกสฺส วณฺณนา โหติ. ตตฺถ ปาลิววตฺถานํ ตาว เอวํ เวทิตพฺพํ:- อิมสฺมิญฺหิ ขนฺธยมเก ตโย มหาวารา โหนฺติ ปณฺณตฺติวาโร ปวตฺติวาโร ปริญฺญาวาโรติ. เตสุ ปณฺณตฺติวาโร ขนฺธานํ นามาภิธานโสธนวเสเนว กตตฺตา ๑- ปณฺณตฺติวาโรติ วุจฺจติ. ปวตฺติวาโร เตน โสธิตนามาภิธานานํ ขนฺธานํ อุปฺปาทนิโรธวเสน ปวตฺตึ โสธยมาโน คโต, ตสฺมา ปวตฺติวาโรติ วุจฺจติ. ปริญฺญาวาโร อิมินานุกฺกเมน ปวตฺตานํ ขนฺธานํ สงฺเขเปเนว ติสฺโส ปริญฺญา ทีปยมาโน คโต, ตสฺมา ปริญฺญาวาโรติ วุจฺจติ. ตตฺถ ปณฺณตฺติวาโร อุทฺเทสนิทฺเทสวเสน ทฺวีหากาเรหิ ววตฺถิโต. อิตเรสุปิ วิสุํ อุทฺเทสวาโร นตฺถิ, อาทิโต ปฏฺฐาย ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน เอกธา ววตฺถิโต. ๒- ตตฺถ ปญฺจกฺขนฺธาติ ปทํ อาทิกํ กตฺวา ยาว น ขนฺธา น สงฺขาราติ ปทํ, ตาว ปณฺณตฺติวารสฺส อุทฺเทสวาโร เวทิตพฺโพ. ปุจฺฉาวาโรติปิ ตสฺเสว นามํ. ตตฺถ ปญฺจกฺขนฺธาติ อยํ ยมกวเสน ปุจฺฉิตพฺพานํ ขนฺธานํ อุทฺเทโส. รูปกฺขนฺโธ ฯเปฯ วิญฺญาณกฺขนฺโธติ เตสญฺเญว ปเภทโต นามววตฺถานํ.

[๒-๓] อิทานิ อิเมสํ ขนฺธานํ วเสน ปทโสธนวาโร ปทโสธนมูล- จกฺกวาโร สุทฺธขนฺธวาโร สุทฺธขนฺธมูลจกฺกวาโรติ จตฺตาโร นยวารา โหนฺติ. ตตฺถ รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติอาทินา นเยน ปทเมว โสเธตฺวา กโต ๓- ปทโสธนวาโร นาม, โส อนุโลมปฏิโลมวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนุโลมวาเร "รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺ"ติอาทีนิ ปญฺจ ยมกานิ,

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. คตตฺตา ๒ ฉ.ม. ววตฺถิตา ๓ ฉ.ม. คโต ปฏิโลมวาเรปิ "น รูปํ น รูปกฺขนฺโธ, น รูปกฺขนฺโธ น รูปนฺ"ติอาทีนิ ปญฺเจว. ตโต ปรํ เตสญฺเญว ปทโสธนวาเร โสธิตานํ ขนฺธานํ "รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ"ติอาทินา นเยน เอเกกกฺขนฺธมูลกานิ จตฺตาริ จตฺตาริ จกฺกานิ พนฺธิตฺวา กโต ๑- ปทโสธนมูลกานํ จกฺกานํ อตฺถิตาย ปทโสธนมูลจกฺกวาโร นาม, โสปิ อนุโลมปฏิโลมวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนุโลมวาเร "รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ"ติอาทีนิ เอเกกกฺขนฺธมูลกานิ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา วีสติ ยมกานิ, ปฏิโลมวาเรปิ "น รูปํ น รูปกฺขนฺโธ, น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธ"ติอาทีนิ วีสติเมว.

ตโต ปรํ รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปนฺติอาทินา นเยน สุทฺธขนฺธวเสเนว คโต สุทฺธขนฺธวาโร นาม. ตตฺถ ขนฺธา รูปนฺติอาทีสุ ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กสฺมา? นิทฺเทสวาเร เอวํ วิภชิตตฺตา. ๒- ตตฺถ หิ "รูปํ ขนฺโธติ, อามนฺตา. ขนฺธา รูปกฺขนฺโธติ? รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, ๓- อวเสสา ขนฺธา น รูปกฺขนฺโธ"ติ เอวํ "ขนฺธา รูปนฺ"ติอาทีนํ ขนฺธา รูปกฺขนฺโธติอาทินา นเยน ปทํ อุทฺธริตฺวา อตฺโถ วิภตฺโต. เตเนว จ การเณเนส สุทฺธขนฺธวาโรติ วุตฺโต. วจนโสธเน วิย หิ เอตฺถ น ขนฺธาติ วจนํ ๔- ปมาณํ. ยถา ยถา ปน สุทฺธขนฺธา ลพฺภนฺติ, ตถา ตถา อตฺโถว ปมาณํ. ปรโต อายตนยมกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอโสปิ จ สุทฺธขนฺธวาโร อนุโลมปฏิโลมวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนุโลมวาเร "รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปนฺ"ติอาทีนิ ปญฺจ ยมกานิ, ปฏิโลมวาเรปิ "น รูปํ น ขนฺโธ, น ขนฺธา น รูปนฺ"ติอาทีนิ ปญฺเจว.

ตโต ปรํ เตสญฺเญว สุทฺธขนฺธานํ รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา เวทนาติอาทินา นเยน เอเกกกฺขนฺธมูลกานิ จตฺตาริ จตฺตาริ จกฺกานิ พนฺธิตฺวา คโต

@เชิงอรรถ: ๑ ฉ.ม. คโต ๒ ฉ.ม. ภาชิตตฺตา

@๓ ฉ.ม. รูปกฺขนฺโธ ขนฺโธ เจว รูปกฺขนฺโธ จ ๔ ฉ.ม. น วจนํ สุทฺธขนฺธมูลกานํ จกฺกานํ อตฺถิตาย สุทฺธขนฺธมูลจกฺกวาโร นาม. ตตฺถ ขนฺธา เวทนาติอาทีนํ ๑- ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธติอาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตรถา นิทฺเทสวาเรน สทฺธึ วิโรโธ โหติ. โสปิ อนุโลมปฏิโลมวเสน ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ อนุโลมวาเร "รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา เวทนา"ติอาทีนิ เอเกกกฺขนฺธมูลกานิ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา วีสติ ยมกานิ, ปฏิโลมวาเรปิ "น รูปํ น ขนฺโธ, น ขนฺธา น เวทนา"ติอาทีนิ วีสติเมว. เอวํ ตาว เอเกน ยมกสเตน ทฺวีหิ ปุจฺฉาสเตหิ เอเกกนยปุจฺฉาย ๒- สนฺนิฏฺฐานสํสยวเสน เทฺว เทฺว อตฺเถ กตฺวา จตูหิ จ อตฺถสเตหิ ปฏิมณฺฑิโต ปณฺณตฺติวารสฺส อุทฺเทสวาโร เวทิตพฺโพติ.

ปณฺณตฺติอุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.