ต้นเหตุอุปัชฌายวัตร
{๖๔-๖๕} อนุปชฺฌายกาติ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายเกน ครุนา วิรหิตา ฯ อนากปฺปสมฺปนฺนาติ น อากปฺเปน สมฺปนฺนา สมณสารุปฺปาจาร- วิรหิตาติ อตฺโถ ฯ อุปริโภชเนติ โภชนสฺส อุปริ ฯ อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ ปิณฺฑาย จรณกปตฺตํ ฯ ตสฺมึ หิ มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน ตสฺมา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตํ ฯ อถวา อุฏฺฐหิตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว อุปชฺฌายนฺติ อุปชฺฌายํ คเหตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ ปุตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสตีติ ปุตฺโต เม อยนฺติ เอวํ เคหสิตเปมวเสน จิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสติ ฯ เอส นโย ทุติยปเทปิ ฯ สคารวา สปฺปติสฺสาติ ครุภาวญฺเจว เชฏฺฐกภาวญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา ฯ สภาควุตฺติกาติ สภาคชีวิกา ฯ สาหูติ วาติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ อุปชฺฌายภาวํ สมฺปฏิจฺฉนเววจนานิ ฯ กาเยน วิญฺญาเปตีติ เอวํ สทฺธิวิหาริเกน อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต โหหีติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต สเจ อุปชฺฌาโย สาหูติอาทีสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วเสน กาเยน วา วาจาย วา กายวาจาหิ วา คหิโต ตยา อุปชฺฌาโยติ อุปชฺฌายคหณํ วิญฺญาเปติ คหิโต โหติ อุปชฺฌาโย ฯ อิทเมว หิ เอตฺถ อุปชฺฌายคหณํ ยทิทํ อุปชฺฌายสฺส อิเมสุ ปญฺจสุ ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วาจาย วา สาวนํ กาเยน วา อตฺถวิญฺญาปนนฺติ ฯ เกจิ ปน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺธาย วทนฺติ ฯ น ตํ ปมาณํ อายาจนทานมตฺเตน หิ คหิโต โหติ อุปชฺฌาโย น เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนํ องฺคํ ฯ สทฺธิวิหาริเกนาปิ น เกวลํ อิมินา เม ปเทน อุปชฺฌาโย คหิโตติ ญาตุํ วฏฺฏติ ฯ อชฺชตคฺเคทานิ เถโร มยฺหํ ภาโร อหมฺปิ เถรสฺส ภาโรติ อิทมฺปิ ญาตุํ วฏฺฏติ ฯ {๖๖} ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ ยํ วุตฺตํ สมฺมาวตฺติตพฺพนฺติ ตตฺร อยํ สมฺมาวตฺตนา ฯ กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวาติ สจสฺส ปจฺจูสกาเล จงฺกมนตฺถาย วา โธตปาทปริหรณตฺถาย วา ปฏิมุกฺกา อุปาหนา ปาทคตา โหนฺติ ตา กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อปเนตฺวา ฯ ทนฺตกฏฺฐํ ทาตพฺพนฺติ มหนฺตํ มชฺฌิมํ ขุทฺทกนฺติ ตีณิ ทนฺตกฏฺฐานิ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ คณฺหาติ จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว ทาตพฺพํ ฯ สเจ อนิยมํ กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ ฯ อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ ทาตพฺพํ ฯ มุโขทกํ ทาตพฺพนฺติ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ อุทกํ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ วลญฺเชติ จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมว มุขโธวโนทกํ ทาตพฺพํ ฯ สเจ อนิยมํ กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ ฯ อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ ทาตพฺพํ ฯ สเจ ทุวิธมฺปิ วลญฺเชติ ทุวิธมฺปิ อุปเนตพฺพํ อุทกํ มุขโธวนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วจฺจกุฏิโต ปฏฺฐาย สมฺมชฺชิตพฺพํ ฯ เถเร วจฺจกุฏึ คเต ปริเวณํ สมฺมชฺชิตพฺพํ ฯ เอวํ ปริเวณํ อสุญฺญํ โหติ ฯ เถเร วจฺจกุฏิโต อนิกฺขนฺเตเยว อาสนํ ปญฺญาเปตพฺพํ ฯ สรีรกิจฺจํ กตฺวา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ นิสินฺนสฺส สเจ ยาคุ โหตีติอาทินา นเยน วุตฺตวตฺตํ กาตพฺพํ ฯ อุกฺกลาโปติ เกนจิ กจวเรน สงฺกิณฺโณ ฯ สเจ ปน อญฺโญ กจวโร นตฺถิ อุทกผุสิตาเนว โหนฺติ หตฺเถนปิ ปมชฺชิตพฺโพ ฯ สคุณํ กตฺวาติ เทฺว จีวรานิ เอกโต กตฺวา ตา เอกโต กตฺวา เทฺวปิ สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพา ฯ สพฺพํปิ หิ จีวรํ สงฺฆาฏิตตฺตา สงฺฆาฏีติ วุจฺจติ ฯ เตน วุตฺตํ สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพาติ ฯ นาติทูเร คนฺตพฺพํ นาจฺจาสนฺเนติ เอตฺถ สเจ อุปชฺฌายํ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตํ เอเกน วา ทฺวีหิ วา ปทวีติหาเรหิ สมฺปาปุณาติ เอตฺตาวตา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน คโต โหตีติ เวทิตพฺพํ ฯ ปตฺตปริยาปนฺนํ ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ สเจ อุปชฺฌาเยน ภิกฺขาจาเร ยาคุยา วา ภตฺเต วา ลทฺเธ ปตฺโต อุณฺโห วา ภาริโก วา โหติ อตฺตโน ปตฺตํ ตสฺส ทตฺวา โส ปตฺโต คเหตพฺโพติ อตฺโถ ฯ น อุปชฺฌายสฺส ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพาติ อนฺตรฆเร วา อญฺญตฺร วา ภณมานสฺส อนิฏฺฐิเต ตสฺส วจเน อญฺญา กถา น สมุฏฺฐาเปตพฺพา ฯ อิโต ปฏฺฐาย จ ปน ยตฺถ ยตฺถ นกาเรน ปฏิเสโธ กยิรติ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏาปตฺติ เวทิตพฺพา ฯ อยํ หิ ขนฺธเก ธมฺมตา ฯ อาปตฺติสามนฺตา ภณมาโนติ ปทโสธมฺมทุฏฺฐุลฺลาทิวเสน อาปตฺติยา อาสนฺนวาจํ ภณมาโน ฯ นิวาเรตพฺโพติ ภนฺเต อีทิสํ นาม วตฺตุํ วฏฺฏติ อาปตฺติ น โหตีติ เอวํ ปุจฺฉนฺเตน วิย วาเรตพฺโพ ฯ วาเรสฺสามีติ ปน มนํ กตฺวา มหลฺลก มา เอวํ ภณาติ น วตฺตพฺโพ ฯ ปฐมตรํ อาคนฺตฺวาติ สเจ อาสนฺเน คาโม โหติ วิหาเร วา คิลาโน ภิกฺขุ โหติ คามโต ปฐมตรํ อาคนฺตพฺพํ ฯ สเจ ทูเร คาโม โหติ อุปชฺฌาเยน สทฺธึ อาคจฺฉนฺโต นตฺถิ เตเนว สทฺธึ คามโต นิกฺขมิตฺวา จีวเรน ปตฺตํ เวเฐตฺวา อํเส ลคฺเคตฺวา อนฺตรามคฺคโต ปฐมตรํ อาคนฺตพฺพํ ฯ เอวํ นิวตฺตนฺเตน ปฐมตรํ อาคนฺตฺวา อาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ วตฺตํ กาตพฺพํ ฯ สินฺนํ โหตีติ ตินฺนํ เสทคหิตํ ฯ จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเทตฺวาติ กณฺณํ จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อติเรกํ กตฺวา เอวํ จีวรํ สงฺฆริตพฺพํ ฯ กึการณา ฯ มา มชฺเฌ ภงฺโค อโหสีติ สมํ กตฺวา สงฺฆริตสฺส หิ มชฺเฌ ภงฺโค โหติ ฯ ตโต นิจฺจํ ภิชฺชมานํ ทุพฺพลํ โหติ ฯ ตํ นิวารณตฺถเมตํ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา ยถา อชฺชภงฺคฏฺฐาเนเยว เสฺว น ภิชฺชติ ตถา ทิวเส ทิวเส จตุรงฺคุลํ อุสฺสาเทตฺวา สงฺฆริตพฺพํ ฯ โอโภเค กายพนฺธนํ กาตพฺพนฺติ กายพนฺธนํ สงฺฆริตฺวา จีวรโภเค ปกฺขิปิตฺวา ฐเปตพฺพํ ฯ สเจ ปิญฺฑปาโต โหตีติ เอตฺถ โย คาเมเยว วา อนฺตรฆเร วา ปฏิกฺกมเน วา ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ ปิณฺฑํ วา น ลภติ ตสฺส ปิณฺฑปาโต น โหติ คาเม อภุตฺตสฺส ปน ลทฺธภิกฺขสฺส วา โหติ ตสฺมา สเจ ปิณฺฑปาโต โหตีติอาทิ วุตฺตํ ฯ สเจปิ ตสฺส น โหติ ภุญฺชิตุกาโม จ โหติ อุทกํ ทตฺวา อตฺตนา ลทฺโธปิ ปิณฺฑปาโต อุปเนตพฺโพ ฯ ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ ภุญฺชมาโน ติกฺขตฺตุํ ปานียํ ภนฺเต อาหรียตูติ ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพ ฯ สเจ กาโล อตฺถิ อุปชฺฌาเย ภุตฺเต สยํ ภุญฺชิตพฺพํ ฯ สเจ อุปกฺกฏฺโฐ กาโล ปานียํ อุปชฺฌายสฺส สนฺติเก ฐเปตฺวา สยํปิ ภุญฺชิตพฺพํ ฯ อนนฺตรหิตายาติ ตฏฺฏิก- จมฺมขณฺฑาทีสุ เยน เกนจิ อนตฺถตาย ปํสุสกฺขรมิสฺสาย ภูมิยา ปตฺโต น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ ฯ สเจ ปน กาฬวณฺณกตา วา สุธาพทฺธา วา โหติ นีรชมตฺติกา วา ตถารูปาย ภูมิยา ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ โธตวาลิกายปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ ปํสุรชสกฺขราทีสุ น วฏฺฏติ ฯ ตตฺร ปน ปณฺณํ วา อาธารกํ วา ฐเปตฺวา ตตฺร นิกฺขิปิตพฺโพ ฯ ปารโต อนฺตํ โอรโต โภคนฺติ อิทํ จีวรวํสาทีนํ เหฏฺฐา หตฺถํ ปเวเสตฺวา อภิมุเขน หตฺเถน สณิกํ นิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ ฯ อนฺเต ปน คเหตฺวา โภเคน จีวรวํสาทีนํ อุปริ นิกฺขิปนฺตสฺส ภิตฺติยํ โภโค ปฏิหญฺญติ ฯ ตสฺมา ตถา น กาตพฺพํ ฯ