มนสากาสีติ มนสิ อกาสิ ฯ ตตฺถ ยถา อนุโลมํ มนสิ อกาสิ อิทํ ตาว ทสฺเสตุํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต จ สมฺโมห- วิโนทนิยา จ มหาวิภงฺคฏฺฐกถาย คเหตพฺโพ ฯ ยถา ปน ปฏิโลมํ มนสิ อกาสิ อิทํ ทสฺเสตุํ อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อวิชฺชาย เตฺววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว ฯ อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา ฯ สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ ฯ เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทึ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส สุทฺธสฺส วา สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ ฯ ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส ฯ นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ ฯ เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ ยฺวายํ อวิชฺชาทิวเสน สงฺขาราทิกสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย อวิชฺชานิโรธาทิวเสน จ นิโรโธ โหตีติ วุตฺโต สพฺพากาเรน เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ฯ ตายํ เวลายนฺติ ตายํ ตสฺส อตฺถสฺส วิทิตเวลายํ ฯ อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ เหตุโน จ เหตุสมุปฺปนฺนธมฺมสฺส จ ปชานนาย อานุภาวทีปกํ ยทา หเว ปาตุภวนฺตีติอาทิกํ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตญาณสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาเนสิ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตสฺสตฺโถ ยทา หเวติ ยสฺมึ หเว กาเล ฯ ปาตุภวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ ธมฺมาติ อนุโลม- ปจฺจยาการปฏิเวธสาธกา โพธิปกฺขิยธมฺมา ฯ อถวา ปาตุภวนฺตีติ ปกาเสนฺติ อภิสมยวเสน พฺยตฺตา ปากฏา โหนฺติ ฯ ธมฺมาติ จตุราริยสจฺจธมฺมา ฯ อาตาโป วุจฺจติ กิเลสสนฺตาปฏฺเฐน วิริยํ ฯ อาตาปิโนติ สมฺมปฺปธานวิริยวโต ฯ ฌายโตติ อารมฺมณูปนิชฺฌาน- ลกฺขเณน จ ลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ทฺวีหิ ฌาเนหิ ฌายนฺตสฺส ฯ พฺราหฺมณสฺสาติ พาหิตปาปสฺส ขีณาสวสฺส ฯ อถสฺส กงฺขา วปยนฺตีติ อถ อสฺส เอวํปาตุภูตธมฺมสฺส กงฺขา วปยนฺติ ฯ สพฺพาติ ยา เอสา โก นุโข ภนฺเต ผุสฺสตีติ โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจาติอาทินา นเยน ตถา กตมํ นุโข ภนฺเต ชรามรณํ กสฺส จ ปนิทํ ชรามรณนฺติ โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจาติอาทินา จ นเยน ปจฺจยากาเร กงฺขา วุตฺตา ยา จ ปจฺจยาการสฺเสว อปฺปฏิวิทฺธตฺตา อโหสึ นุโข อหํ อตีตมทฺธานนฺติอาทิกา โสฬส กงฺขา อาคตา ตา สพฺพา วปยนฺติ อปคจฺฉนฺติ นิรุชฺฌนฺติ ฯ กสฺมา ฯ ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมนฺติ ยสฺมา อวิชฺชาทิเกน เหตุนา สเหตุกํ อิมํ สงฺขาราทึ เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธธมฺมํ ปชานาติ อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ ฯ {๒} ทุติยวาเร ฯ อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ อวิชฺชายเตฺวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธติ เอวํ ปกาสิตสฺส นิพฺพานสงฺขาตสฺส ปจฺจยกฺขยสฺส อวโพธานุภาวทีปกํ วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ ฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ ยสฺมา ปจฺจยานํ ขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ อเวทิ อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ ตสฺมา ยทาสฺส อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส วุตฺตปฺปการา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ อถ ยา นิพฺพานสฺส อวิทิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยุํ ตา สพฺพาปิ กงฺขา วปยนฺติ ฯ