Tattha uruvelāyanti mahāvelāyaṃ mahante vālikarāsimhīti attho. Athavā urūti vālikā vuccati velāti mariyādā velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evaṃ cettha attho daṭṭhabbo. Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassā kulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃ padese viharantā ekadivasaṃ sannipatitvā katikavattaṃ akaṃsu kāyakammavacīkammāni nāma paresaṃpi pākaṭāni honti manokammaṃ pana apākaṭaṃ tasmā yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi tassa añño codako nāma natthi so attanāva attānaṃ codetvā Pattapūṭena vālikaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākīratu idamassa daṇḍakammanti. Tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi so tattha pattapūṭena vālikaṃ ākīrati. Evaṃ tattha anukkamena mahāvālikarāsi jāto. Tato naṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ uruvelāyanti mahāvelāyaṃ mahante vālikarāsimhīti atthoti. Tameva sandhāya vuttaṃ athavā urūti vālikā vuccati velāti mariyādā velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evaṃ cettha attho daṭṭhabboti. Bodhirukkhamūleti bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ taṃ bodhiṃ bhagavā ettha pattoti rukkhopi bodhirukkhotveva nāmaṃ labhi tassa bodhirukkhassa mūle bodhirukkhamūle. Paṭhamābhisambuddhoti paṭhamaṃ abhisambuddho abhisambuddho hutvā sabbapaṭhamaṃyevāti attho. Ekapallaṅkenāti sakiṃpi anuṭṭhahitvā yathāābhujitena ekeneva pallaṅkena. Vimuttisukhapaṭisaṃvedīti vimuttisukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno.

Paṭiccasamuppādanti paccayākāraṃ. Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādetīti paṭiccasamuppādoti vuccati. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena visuddhimaggato ca mahāpakaraṇato ca gahetabbo. Anulomapaṭilomanti anulomañca paṭilomañca anulomapaṭilomaṃ. Tattha avijjāpaccayā saṅkhārātiādinā nayena vutto avijjādiko paccayākāro attanā kattabbakiccakaraṇato anulomoti vuccati avijjāyatveva Asesavirāganirodhā saṅkhāranirodhotiādinā nayena vutto sveva anuppādanirodhena nirujjhamāno taṃ kiccaṃ na karotīti tassa akaraṇato paṭilomoti vuccati purimanayeneva vā vutto pavattiyā anulomo itaro tassā paṭilomoti evamevamettha attho daṭṭhabbo. Ādito pana paṭṭhāya yāva antaṃ antato ca paṭṭhāya yāva ādiṃ pāpetvā avuttattā ito aññenatthenettha anulomapaṭilomatā na yujjati.

เล่มที่ ๔ มหาวรรค ภาค ๑๕

ที่มาและฉบับอื่นของ “โพธิกถา ปฏิจจสมุปบาทมนสิการ”