ว่าด้วยพระผู้มีพระภาคทรงพระชนม์อยู่เป็นต้น

{๓๒๓} ติเกสุ ฯ อตฺถาปตฺติ ติฏฺฐนฺเต ภควติ อาปชฺชตีติ อตฺถิ อาปตฺติ ยํ ติฏฺฐนฺเต ภควติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ ตตฺถ รุหิรุปฺปาทาปตฺตึ ติฏฺฐนฺเต อาปชฺชติ ฯ เอตรหิ โข ปนานนฺท ภิกฺขู อญฺญมญฺญํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรนฺติ น โว มมจฺจเยน เอวํ สมุทาจริตพฺพํ นวเกน อานนฺท ภิกฺขุนา เถโร ภิกฺขุ ภทนฺเตติ วา อายสฺมาติ วา สมุทาจริตพฺโพติ วจนโต เถรํ อาวุโสวาเทน สมุทาจรณปฺปจฺจยา อาปตฺตึ ปรินิพฺพุเต ภควติ อาปชฺชติ โน ติฏฺฐนฺเต ฯ อิมา เทฺว อาปตฺติโย ฐเปตฺวา อวเสสา ธรนฺเตปิ ภควติ อาปชฺชติ ปรินิพฺพุเตปิ ฯ ปวาเรตฺวา อนติริตฺตํ ภุญฺชนฺโต อาปตฺตึ กาเล อาปชฺชติ โน วิกาเล ฯ วิกาลโภชนาปตฺตึ ปน วิกาเล อาปชฺชติ โน กาเล ฯ อวเสสํ กาเล เจว อาปชฺชติ วิกาเล จ ฯ สหาคารเสยฺยํ รตฺตึ อาปชฺชติ ทฺวารํ อสํวริตฺวา ปฏิสลฺลียนํ ทิวา ฯ เสสา รตฺติญฺเจว ทิวา จ ฯ ทสวสฺโสมฺหิ อติเรกทสวสฺโสมฺหีติ พาโล อพฺยตฺโต ปริสํ อุปฏฺฐเปนฺโต ทสวสฺโส อาปชฺชติ น อูนทสวสฺโส ฯ อหํ ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ นโว วา มชฺฌิโม วา ปริสํ อุปฏฺฐเปนฺโต อูนทสวสฺโส อาปชฺชติ โน ทสวสฺโส ฯ เสสํ ทสวสฺโส เจว อาปชฺชติ อูนทสวสฺโส จ ฯ ปญฺจวสฺโสมฺหีติ พาโล อพฺยตฺโต อนิสฺสาย วสนฺโต ปญฺจวสฺโส อาปชฺชติ ฯ อหํ ปณฺฑิโต พฺยตฺโตติ นวโก อนิสฺสาย วสนฺโต อูนปญฺจวสฺโส อาปชฺชติ ฯ เสสํ ปญฺจวสฺโส เจว อาปชฺชติ อูนปญฺจวสฺโส จ ฯ อนุปสมฺปนฺนํ ปทโส ธมฺมํ วาเจนฺโต มาตุคามสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโตติ เอวรูปึ อาปตฺตึ กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ ฯ ปาราชิก วิสฏฺฐิ กายสํสคฺค ทุฏฺฐุลฺลอตฺตกามปาริจริยทุฏฺฐโทสสงฺฆเภทปหารทานตลสตฺติกาทิเภทํอกุสล- จิตฺโต อาปชฺชติ ฯ อสญฺจิจฺจ สหาคารเสยฺยาทึ อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชติ ฯ ยํ อรหา อาปชฺชติ สพฺพํ อพฺยากตจิตฺโตว อาปชฺชติ ฯ เมถุนธมฺมาทิเภทมาปตฺตึ สุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ ฯ ทุฏฺฐโทสาทิเภทํ ทุกฺขเวทนาสมงฺคี ฯ ยํ สุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ ตํเยว มชฺฌตฺโต หุตฺวา อาปชฺชนฺโต อทุกฺขมสุขเวทนาสมงฺคี อาปชฺชติ ฯ ตโย ปฏิกฺเขปาติ พุทฺธสฺส ภควโต ตโย ปฏิกฺเขปา จตูสุ ปจฺจเยสุ มหิจฺฉตา อสนฺตุฏฺฐิตา กิเลสสลฺเลขนกปฏิปตฺติยา อโคปายนา อิเม หิ ตโย ธมฺมา พุทฺเธน ภควตา ปฏิกฺขิตฺตา ฯ อปฺปิจฺฉตาทโย ปน ตโย พุทฺเธน ภควตา อนุญฺญาตา ฯ เตน วุตตํ ตโย อนุญฺญาตาติ ฯ ทสวสฺโสมฺหีติ ปริสํ อุปฏฺฐเปนฺโต ปญฺจวสฺโสมฺหีติ นิสฺสยํ อคณฺหนฺโต พาโล อาปชฺชติ น ปณฺฑิโต ฯ อูนทสวสฺโส พฺยตฺโตมฺหีติ พหุสฺสุตตฺตา ปริสํ อุปฏฺฐเปนฺโต อูนปญฺจวสฺโส จ นิสฺสยํ อคณฺหนฺโต ปณฺฑิโต อาปชฺชติ โน พาโล ฯ อวเสสํ ปณฺฑิโต เจว อาปชฺชติ พาโล จ ฯ วสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโต กาเฬ อาปชฺชติ โน ชุณฺเห ฯ มหาปวารณาย อปวาเรนฺโต ชุณฺเห อาปชฺชติ โน กาเฬ ฯ อวเสสํ กาเฬ เจว อาปชฺชติ ชุณฺเห จ ฯ วสฺสูปคมนํ กาเฬ กปฺปติ โน ชุณฺเห ฯ มหาปวารณาย ปวารณา ชุณฺเห กปฺปติ โน กาเฬ ฯ เสสํ อนุญฺญาตํ กาเฬ เจว กปฺปติ ชุณฺเห จ ฯ

กตฺติกปุณฺณมาสิยา ปจฺฉิเม ปาฏิปททิวเส วิกปฺเปตฺวา ฐปิตํ วสฺสิกสาฏิกํ นิวาเสนฺโต เหมนฺเต อาปชฺชติ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน กตฺติกปุณฺณมีทิวเส อปจฺจุทฺธริตฺวา เหมนฺเต อาปชฺชตีติ วุตฺตํ ฯ ตํปิ สุวุตฺตํ ฯ จาตุมาสํ อธิฏฺฐาตุํ ตโต ปรํ วิกปฺเปตุนฺติ หิ วุตฺตํ ฯ อติเรกมาเส เสเส คิมฺหาเน ปริเยสนฺโต อติเรกฑฺฒมาเส เสเส กตฺวา นิวาเสนฺโต จ คิมฺเห อาปชฺชติ นาม ฯ สติยา วสฺสิกสาฏิกาย นคฺโค กายํ โอวสฺสาเปนฺโต วสฺเส อาปชฺชติ นาม ฯ ปาริสุทฺธิอุโปสถํ วา อธิฏฺฐานุโปสถํ วา กโรนฺโต สงฺโฆ อาปชฺชติ ฯ สุตฺตุทฺเทสญฺจ อธิฏฺฐานุโปสถญฺจ กโรนฺโต คโณ อาปชฺชติ ฯ เอกโก สุตฺตุทฺเทสํ กโรนฺโต ปุคฺคโล อาปชฺชติ ฯ ปวารณายปิ เอเสว นโย ฯ สงฺฆุโปสโถ จ สงฺฆปวารณา จ สงฺฆสฺเสว กปฺปติ ฯ คณุโปสโถ จ คณปวารณา จ คณสฺเสว กปฺปติ ฯ อธิฏฺฐานุโปสโถ จ อธิฏฺฐานปวารณา จ ปุคฺคลสฺเสว กปฺปติ ฯ

ปาราชิกํ อาปนฺโนมฺหีติอาทีนิ ภณนฺโต วตฺถุํ ฉาเทติ น อาปตฺตึ ฯ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวินฺติอาทีนิ ภณนฺโต อาปตฺตึ ฉาเทติ โน วตฺถุํ ฯ โย เนว วตฺถุํ น อาปตฺตึ อาโรเจติ ฯ อยํ วตฺถุญฺเจว ฉาเทติ อาปตฺตึ จ ฯ ปฏิจฺฉาเทตีติ ปฏิจฺฉาทิ ฯ ชนฺตาฆรเมว ปฏิจฺฉาทิ ชนฺตาฆรปฏิจฺฉาทิ ฯ อิตราสุปิ เอเสว นโย ฯ ทฺวารํ ปิทหิตฺวา อนฺโตชนฺตาฆเร ฐิเตน ปริกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ อุทเก โอติณฺเณนาปิ เอตเทว วฏฺฏติ ฯ อุภยตฺถ ขาทิตุํ วา ภุญฺชิตุํ วา น วฏฺฏติ ฯ วตฺถปฏิจฺฉาทิ สพฺพตฺถ กปฺปิยา ฯ ตาย ปฏิจฺฉนฺเนน สพฺพํ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ วหนฺตีติ ยนฺติ นิยฺยนฺติ นินฺทํ วา ปฏิกฺโกสํ วา น ลภนฺติ ฯ จนฺทมณฺฑลํ อพฺภา มหิกา ธูมรชราหุวิมุตฺตํ วิวฏํเยว วิโรจติ น เตสุ อญฺญตเรน ปฏิจฺฉนฺนํ ฯ ตถา สุริยมณฺฑลํ ฯ ธมฺมวินโยปิ วิวริตฺวา วิภชิตฺวา เทสิยมาโนว วิโรจติ โน ปฏิจฺฉนฺโน ฯ

อญฺเญน เภสชฺเชน กรณีเย อญฺญํ วิญฺญาเปนฺโต คิลาโน อาปชฺชติ ฯ น เภสชฺเชน กรณีเย เภสชฺชํ วิญฺญาเปนฺโต อคิลาโน อาปชฺชติ ฯ อวเสสํ อาปตฺตึ คิลาโน เจว อาปชฺชติ อคิลาโน จ ฯ อนฺโต อาปชฺชติ โน พหีติ อนูปขชฺช เสยฺยํ กปฺเปนฺโต อาปชฺชติ ฯ พหิ อาปชฺชติ โน อนฺโตติ สงฺฆิกํ มญฺจาทึ อชฺโฌกาเส สนฺถริตฺวา ปกฺกมนฺโต พหิ อาปชฺชติ ฯ อวเสสํ ปน อนฺโต เจว อาปชฺชติ พหิ จ ฯ อนฺโตสีมายาติ อาคนฺตุโก อาคนฺตุกวตฺตํ อทสฺเสตฺวา สฉตฺตุปาหโน วิหารํ ปวิสนฺโต อุปจารสีมํ โอกฺกนฺตมตฺโตว อาปชฺชติ ฯ พหิสีมายาติ คมิโก ทารุภณฺฑปฏิสามนาทึ คมิกวตฺตํ อปูเรตฺวา ปกฺกมนฺโต อุปจารสีมํ อติกฺกนฺตมตฺโตว อาปชฺชติ ฯ อวเสสํ อนฺโต สีมาย เจว อาปชฺชติ พหิ สีมาย จ ฯ

สติ วุฑฺฒตเร อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ ภาสนฺโต สงฺฆมชฺเฌ อาปชฺชติ นาม ฯ คณมชฺเฌปิ ปุคฺคลสนฺติเกปิ เอเสว นโย ฯ กาเยน วุฏฺฐาตีติ ติณวตฺถารกสมเถน วุฏฺฐาติ ฯ กายํ อจาเลตฺวา วาจาย เทเสนฺตสฺส วาจาย วุฏฺฐาติ ฯ วจีสมฺปยุตฺตํ กายกิริยํ กตฺวา เทเสนฺตสฺส กาเยน วาจาย วุฏฺฐาติ นาม ฯ สงฺฆมชฺเฌ เทสนาคามินีปิ วุฏฺฐานคามินีปิ วุฏฺฐาติ ฯ คณปุคฺคลมชฺเฌ ปน เทสนาคามินีปิเยว วุฏฺฐาติ ฯ

อาคาฬฺหาย เจเตยฺยาติ อาคาฬฺหาย ทฬฺหภาวาย เจเตยฺย ฯ ตชฺชนียกมฺมาทิกตสฺส วตฺตํ น ปูรยโต อิจฺฉมาโน สงฺโฆ อุกฺเขปนียกมฺมํ กเรยฺยาติ อตฺโถ ฯ อลชฺชี จ โหติ พาโล จ อปกตตฺโต จาติ เอตฺถ พาโล อยํ ธมฺมาธมฺมํ น ชานาตีติ อปกตตฺโต วา อาปตฺตานาปตฺตึ น ชานาตีติ น เอตฺตาวตา กมฺมํ กาตพฺพํ ฯ พาลภาวมูลกํ อปกตตฺตภาวมูลกญฺจ อาปตฺตึ อาปนฺนสฺส กมฺมํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ อธิสีเล สีลวิปนฺโน นาม เทฺว อาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน ฯ อาจารวิปนฺโน นาม ปญฺจ อาปตฺติกฺขนฺเธ อาปนฺโน ฯ ทิฏฺฐิวิปนฺโน นาม อนฺตคาหิกาย ทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต ฯ เตสํ อาปตฺตึ อปฺปสฺสนฺตานํ อปฺปฏิกโรนฺตานํ ทิฏฺฐึ จ อนิสฺสชฺชนฺตานํเยว กมฺมํ กาตพฺพํ ฯ กายิโก ทโว นาม ปาสกาทีหิ ชุตกีฬนาทิเภโท อนาจาโร ฯ วาจสิโก ทโว นาม มุขาฬมฺพรกรณาทิเภโท อนาจาโร ฯ กายิกวาจสิโก นาม นจฺจนคายนาทิเภโท ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหิ อนาจาโร ฯ กายิโก อนาจาโร นาม กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม ฯ วาจสิโก อนาจาโร นาม วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม ฯ กายิกวาจสิโก นาม ทฺวารทฺวเยปิ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม ฯ กายิเกน อุปฆาติเกนาติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส สิกฺขาปทสฺส อสิกฺขเนน ฯ โย หิ ตํ น สิกฺขติ โส นํ อุปฆาเตติ ฯ ตสฺมา ตสฺสา ตํ อสิกฺขนํ กายิกํ อุปฆาติกนฺติ วุจฺจติ ฯ เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย ฯ กายิเกน มิจฺฉาชีเวนาติ ชงฺฆเปสนิกาทินา วา คณฺฑุผาฬนาทินา วา เวชฺชกมฺเมน ฯ วาจสิเกนาติ สาสนอุคฺคณฺหนอาโรจนาทินา ฯ ตติยปทํ อุภยสมฺปโยควเสน วุตฺตํ ฯ อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนนฺติ อลํ ภิกฺขุ มา ภณฺฑนํ กริ มา กลหํ มา วิคฺคหํ มา วิวาทํ กรีติ อตฺโถ ฯ น โวหริตพฺโพติ น กิญฺจิ วตฺตพฺโพ ฯ วทโตปิ หิ ตาทิสสฺส น วจนํ โสตพฺพํ มญฺญนฺติ ฯ น กิสฺมิญฺจิ ปจฺเจกฏฺฐาเนติ กิสฺมิญฺจิ วีชนีคาหาทิเก เอกสฺมึปิ เชฏฺฐกฏฺฐาเน น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ ฯ โอกาสํ การาเปนฺตสฺสาติ กโรตุ อายสฺมา โอกาสํ อหํ ตํ วตฺตุกาโมติ เอวํ โอกาสํ กาเรนฺตสฺส ฯ นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ กึ ตฺวํ กริสฺสสีติ โอกาโส น กาตพฺโพ ฯ สวจนียํ นาทาตพฺพนฺติ น อาทาตพฺพํ วจนํปิ น โสตพฺพํ ฯ ยตฺถ คเหตฺวา คนฺตุกาโม โหติ น ตตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน วินโยติ ยํ โส ชานาติ โส ตสฺส วินโย นาม โหติ โส น ปุจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ ฯ อนุโยโค น ทาตพฺโพติ อิทํ กปฺปตีติ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉาย โอกาโส น ทาตพฺโพ อญฺโญ ปุจฺฉาติ วตฺตพฺโพ โยปิ ตํ ปุจฺฉติ โส อญฺญํ ปุจฺฉาติ วตฺตพฺโพ อิติ โส เนว ปุจฺฉิตพฺโพ นาสฺส ปุจฺฉา โสตพฺพาติ อตฺโถ ฯ วินโย น สากจฺฉิตพฺโพติ วินยปญฺโห น สากจฺฉิตพฺโพ ฯ กปฺปิยากปฺปิยกถา น สํสนฺเทตพฺพา ฯ

อิทมปฺปหายาติ เอตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญาตาทิกํ ลทฺธึ อวิชหิตฺวา ฯ สุทฺธํ พฺรหฺมจารินฺติ ขีณาสวํ ภิกฺขุํ ฯ ปาตพฺยตํ อาปชฺชตีติ ปาตพฺยภาวํ ปฏิเสวนํ อาปชฺชติ ฯ อิทมปฺปหายาติ วจนโต ปน ตํ พฺรหฺมจาริปฏิญฺญาตํ ปหาย ขีณาสวํ มุสา มยา ภณิตํ ขมถ เมติ ขมาเปตฺวา นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ ลทฺธึ วิชหิตฺวา คติวิโสธนํ กเรยฺย ฯ อกุสลมูลานีติ อกุสลานิ เจว มูลานิ จ อกุสลานํ วา มูลานิ อกุสลมูลานิ ฯ กุสลมูเลปิ เอเสว นโย ฯ ทุฏฺฐุ จริตานิ วิรูปานิ วา จริตานิ ทุจฺจริตานิ ฯ สุฏฺฐุ จริตานิ สุนฺทรานิ วา จริตานิ สุจริตานิ ฯ กาเยน กรณภูเตน กตํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ ฯ เอเสว นโย สพฺพตฺถ ฯ เสสํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ ฯ

ติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ