ทสพราหมณชาดก

ว่าด้วยชาติพราหมณ์ ๑๐ ชาติ

เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๐๐๑ · บรรทัด ๗๘๑๕ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑

อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒

เรื่องเล่า

บทว่า อสิจมฺมํ ได้แก่ ดาบและเครื่องป้องกันลูกศรที่ทำด้วยหนัง. บทว่า เวสฺสปเถสุ ได้แก่ ในทางเดินของพวกพ่อค้า. บทว่า อมฺพาหยนฺติ ความว่า บางทีก็รับเอากระษาปณ์ ๑๐๐ บ้าง ๑,๐๐๐ บ้าง จากมือของนายกองเกวียนเข้าสู่ดงย่านพวกโจรไป. บทว่า โคปนิสาเทหิ ความว่า พวกนั้นเสมือนกับพวกนายโคบาล และพวกนายพรานคือโจรผู้ปล้นบ้าน. บทว่า เตปิ ความว่าแม้พวกนั้นคือเห็นปานนั้นก็เรียกกันว่าพราหมณ์. บทว่า กูฏานิ การยนฺติ เตความว่า ยังอีกพวกหนึ่ง (สร้างกระท่อมในป่า) ก่อสร้างกลโกงต่าง ๆ มีบ่วงแร้วเป็นต้น. บทว่า สสํ วิฬารํ ความว่า ดักมฤคที่เที่ยวไปบนบกซึ่งแสดงความคำว่า กระต่ายและแมวนั้น. บทว่า อาโคธา มจฺฉกจฺฉปํ ความว่า เบียดเบียนคือฆ่าเสีย ซึ่งบรรดาสัตว์ที่เกิดบนบก ที่มีชีวิตใหญ่และเล็ก จนถึงเหี้ยเป็นที่สุด บรรดาสัตว์เกิดในน้ำ ก็ฝูงปลาและเต่า. บทว่า เตปิคือ แม้พวกนั้นจะเสมือนพรานผู้ฉกาจ ก็ยังเรียกกันว่าพราหมณ์. บทว่า อญฺเ ธนสฺส กามาหิ ความว่า ยังมีพราหมณ์พวกหนึ่ง ปรารถนาแต่จะได้ทรัพย์. บทว่า เหฏฺา มญฺเจ ปสกฺขิตา ความว่า พวกนั้นคิดว่า พวกเราจักได้กระทำกรรมคือการไล่กลี แล้วให้สร้างเตียงอันสำเร็จด้วยแก้ว มุดเข้าไปนอนอยู่ใต้เตียงแก้วนั้น ครั้นถึงวิธีโสมยาคะของพวกนั้น พระราชาทั้งหลาย ก็ทรงสรงในเบื้องบน ได้ยินว่า พวกนั้นครั้นพิธีโสมยาคะเสร็จแล้ว พากันมานั่งเหนือเตียงนั้น ลำดับนั้น พราหมณ์พวกอื่นดำริว่า พวกเราจักขับกลี ก็ให้พวกนั้นอาบน้ำ เตียงแก้วและราชาลังการของพระราชาทุกอย่าง เป็นของผู้นอนใต้เตียงทั้งนั้น. บทว่า เตปิ ความว่า แม้พวกนั้นจะเสมือนกับคนกวาดมลทินคือคนที่เขาอาบรดก็เรียกกันว่าพราหมณ์.

พระโพธิสัตว์กราบทูลแถลงถึงพวกพราหมณ์ เพียงบัญญัติเรียกเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้แล้ว คราวนี้เมื่อจะทูลแถลงถึงพราหมณ์ผู้มีประโยชน์ยอดเยี่ยมได้กราบทูลคาถา ๒ คาถาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พราหมณ์ทั้งหลาย ผู้มีศีล เป็นพหูสูต งดเว้นจากเมถุนธรรม ซึ่งสมควร บริโภคโภชนาหารของพระองค์ มีอยู่แล พราหมณ์ เหล่านั้นบริโภคภัตตาหารหนเดียว และไม่ดื่มน้ำเมา ข้าแต่พระมหาราชา ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถึง พราหมณ์เหล่านั้นแก่พระองค์แล้ว พวกเราคงต้องการ พราหมณ์เช่นนี้ซิ พระเจ้าข้า.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สีลวนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอริยศีล. บทว่า พหุสฺสุตา ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเป็นพหูสูตเพราะปฏิเวธ. บทว่า ตาทิเส ความว่า พวกเราคงจะเข้าใกล้พราหมณ์ คือพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว เห็นปานนั้น.

พระราชาทรงสดับคำของท่านแล้ว ตรัสถามว่า สหายวิธูระ ท่านพราหมณ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลเลิศเช่นนี้ อยู่ที่ไหนเล่า. กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ท่านอยู่ ณ เงื้อมเขานันทมูล ในหิมวันต์ตอนเหนือพระเจ้าข้า. รับสั่งว่า พ่อบัณฑิต ถ้าเช่นนั้นเธอจงช่วยแสวงหาท่านพราหมณ์พวกนั้นแก่เราด้วยกำลังของเธอเถิด ทรงดีพระฤทัยตรัสคาถาว่า

ดูก่อนวิธูระ พราหมณ์เหล่านั้นแหละเป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูต ดูก่อนวิธูระ ท่านจงแสวงหาพราหมณ์ พวกนั้น และจงเชิญพราหมณ์พวกนั้นมาโดยเร็วด้วยเถิด.

พระมหาสัตว์รับพระดำรัสของพระองค์ด้วยคำว่า สาธุ กราบทูลว่าข้าแต่มหาราชเจ้า ถ้าเช่นนั้นพระองค์ให้ราชบุรุษนำกลองออกไปเที่ยวตีประกาศว่า ชาวพระนครทุกคนจงตกแต่งพระนครพากันให้ทาน อธิษฐานอุโบสถและถือศีลจงทั่วกันเถิด แม้พระองค์ก็ทรงสมาทานอุโบสถกับชนผู้เป็นบริษัทเถิดพระเจ้าข้า ตนเองพอรุ่งเช้าบริโภคแล้ว สมาทานอุโบสถ ตอนเย็นให้คนนำผอบทองเต็มด้วยดอกไม้ตามธรรมชาติ กับพระราชาประดิษฐานเบญจางคประดิษฐ์ระลึกถึงพระคุณทั้งหลาย แห่งพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย กราบไหว้แล้วนิมนต์ด้วยคำว่า ขอพระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๕๐๐ องค์ผู้สถิตอยู่ ณเงื้อมเขานันทมูลกะในหิมวันตประเทศตอนเหนือ จงรับภิกษาของข้าพเจ้าทั้งหลายในวันพรุ่งนี้ แล้วทิ้งกำดอกไม้ ๘ กำไปในอากาศ. ครั้งนั้นพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ อยู่ ณ ที่นั้น. ดอกไม้ทั้งหลายลอยไปตกลงในเบื้องบนสำนักแห่งพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น. พระคุณท่านนึกอยู่รู้เหตุนั้นแล้วกล่าวว่า ท่านผู้มีเนียรทุกข์ทั้งหลาย ชาวเราวิธูรบัณฑิตนิมนต์แล้ว ก็แหละท่านผู้นี้มิใช่สัตว์พอดีพอร้าย ท่านผู้นี้เป็นหน่อเนื้อแห่งพระพุทธเจ้า จักได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในกัปนี้แล พวกเราต้องการทำสงเคราะห์ท่าน พากันรับนิมนต์. พระมหาสัตว์ทราบการที่พระปัจเจกพุทธเจ้ารับนิมนต์ ด้วยสัญญาที่ดอกไม้ทั้งหลายไม่คืนมา กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายจักพากันมา เชิญพระองค์ทรงกระทำสักการะและสัมมานะเถิดพระเจ้าข้า. วันรุ่งขึ้น พระราชาทรงกระทำสักการะใหญ่โต ให้ตกแต่งอาสนะอันควรค่ามาก ในท้องพระโรงหลวง ฝ่ายพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น พากันกระทำปรนนิบัติสรีระในสระอโนดาต เสร็จแล้วกำหนดเวลาพากันมาทางอากาศลงที่ท้องพระลานหลวง พระราชาและพระโพธิสัตว์ มีใจเลื่อมใส รับบาตรจากหัตถ์แห่งพระคุณท่านเหล่านั้น เชิญขึ้นปราสาท ให้นั่งแล้ว ถวายทักษิโณทกอังคาสด้วยขาทนียะและโภชนียะ อันประณีต ในที่สุดแห่งภัตกิจของพระคุณท่านเหล่านั้น ก็นิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ๆ ต่อ ๆ กันไป รวมเป็น ๗ วันด้วยวิธีนี้ถวายมหาทานในวันคำรบ ๗ ได้ถวายบริขารทั้งปวง. พระคุณท่านเหล่านั้นกระทำอนุโมทนาแล้ว พากันไป ณ เงื้อมเขานันทมูลกะนั้นทางอากาศ. บริขารทั้งหลายเล่า ก็ไปพร้อมกันกับพระคุณท่านทีเดียวแล.

พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสย้ำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่โกรัพยราชผู้อุปัฏฐากของเราถวายวิเจยยทาน (การเลือกแล้วให้) ไม่น่าอัศจรรย์ บัณฑิตแต่ปางก่อนถึงพระพุทธเจ้า ยังไม่อุบัติ ก็ได้ถวายทานแล้วเหมือนกัน ทรงประชุมชาดกว่า พระราชาในครั้งนั้นได้มาเป็นอานนท์พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ปรินิพพานแล้ว ส่วนวิธูรบัณฑิต ได้มาเป็นเราตถาคตแล.

จบอรรถกถาทสพราหมณชาดก

ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๐ หน้า ๕๑๖–๕๒๙ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ปกิณณกนิบาตชาดก ๒๓ ข้อ

คาถา

ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๓ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้

ฉบับหลวง บาลีอักษรไทย PALI ROMAN

แสดงฉบับคู่โหมดอ่านต่อเนื่อง

บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ

[2001]

Rājā avoca vidhūraṃ 1- dhammakāmo yudhiṭṭhilo. Brāhmaṇe vidhūra pariyesa sīlavante bahussute virate methunā dhammā ye me bhuñjeyyu bhojanaṃ dakkhiṇaṃ samma dassāma yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

[2002]

Dullabhā brāhmaṇā deva sīlavanto bahussutā viratā methunā dhammā ye te bhuñjeyyu bhojanaṃ. Dasa khalu mahārāja yā tā brāhmaṇajātiyo tesaṃ vibhaṅgavicayaṃ vitthārena suṇohi me. Pasibbake gahetvāna puṇṇe mūlassa saṃvute osadhikāye 2- ganthenti nhāpayanti 3- japanti ca. Tikicchakasamā rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2003]

Apetā te ca brāhmaññā (iti rājā ca 4- korabyo) na te vuccanti brāhmaṇā aññe vidhūra pariyesa sīlavante bahussute virate methunā dhammā ye me bhuñjeyyu bhojanaṃ dakkhiṇaṃ samma dassāma yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

[2004]

Kiṅkiṇiyo gahetvāna 5- ghosenti puratopi te pesanānipi gacchanti rathacariyāsu sikkhare. @Footnote: 1 Ma. vidhura. evamuparipi . 2 Ma. osadhikāyo. 3 Sī. Yu. nahāyanti. @ 4 Ma. sabbattha casaddo natthi . 5 Ma. kiṅkikikāyo gahetvā. Paricārikasamā rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2005]

Apetā te ca brāhmaññā (iti rājā ca korabyo) na te vuccanti brāhmaṇā aññe vidhūra pariyesa sīlavante bahussute virate methunā dhammā ye me bhuñjeyyu bhojanaṃ dakkhiṇaṃ samma dassāma yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

[2006]

Kamaṇḍaluṃ gahetvāna vaṅkadaṇḍañca 1- brāhmaṇā paccupessanti rājāno gāmesu nigamesu ca nādinne vuṭṭhahessāma gāmamhi nigamamhi 2- vā niggāhakasamā rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2007]

[2008]

Parūḷhakacchanakhalomā paṅkadantā rajassirā okiṇṇā rajareṇūhi yācakā vicaranti te @Footnote: 1 paṅkadaṇḍañcātipi pāṭho . 2 Ma. gāmamhi vā vanamhi vā. Sī. Yu. gāmamhi @ca vanamhi ca. Khāṇughātasamā rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2009]

[2010]

Harītakaṃ āmalakaṃ ambaṃ jambuṃ vibhedakaṃ 1- labujaṃ dantapoṇāni veluvā badarāni ca rājāyatanaṃ ucchupūṭaṃ dhūmanettaṃ madhuñjanaṃ uccāvacāni paṇīyāni vikīṇanti 2- janādhipa vāṇijakasamā rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2011]

[2012]

Kasivaṇijjaṃ 3- kārenti posayanti ajeḷake @Footnote: 1 Ma. vibhītakaṃ. Sī. Yu. ambajambuvibhīṭakaṃ . 2 Sī. Ma. vipaṇenti. @ 3 Ma. kāsivāṇijjaṃ. Sī. Yu. kāsiṃ vaṇijjaṃ. Kumāriyo pavecchanti vivāhantāvahanti ca samā ambaṭṭhavesehi tepi vuccanti brāhmaṇā akkhāte te mahārāja tādise nipatāmase.

[2013]

[2014]

Nikkhittabhikkhaṃ bhuñjanti gāmesveke purohitā bahū ne paripucchanti aṇḍacchedā nilañcakā 1- pasūpi tattha haññanti mahiṃsā sūkarā ajā goghātakasamā rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2015]

[2016]

Asicammaṃ gahetvāna khaggaṃ paggayha brāhmaṇā vessapathesu tiṭṭhanti satthaṃ abbāhayantipi @Footnote: 1 Ma. nilañchakā. Yu. tilañchakā. Samā gopanisādehi tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2017]

[2018]

Araññe kuṭikaṃ katvā kūṭāni kārayanti te sasaviḷāre bādhenti āgodhā macchakacchapaṃ te luddakasamā rāja 1- tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2019]

[2020]

Aññe dhanassa kāmā hi heṭṭhā mañce pasakkhitā 2- rājāno upari nhāyanti somayāge upaṭṭhite malamajjasamā 3- rāja tepi vuccanti brāhmaṇā akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase. @Footnote: 1 Sī. Yu. luddakā te mahārāja . 2 Ma. pasakkitā . 3 malamajjana-malamajjaka-itipi.

[2021]

[2022]

Atthi kho brāhmaṇā deva sīlavanto bahussutā viratā methunā dhammā ye te bhuñjeyyu bhojanaṃ. Ekañca bhattaṃ bhuñjanti na ca majjaṃ pivanti te akkhātā te mahārāja tādise nipatāmase.

[2023]

Ete kho brāhmaṇā vidhūra sīlavanto bahussutā ete vidhūra pariyesa khippañca ne nimantayāti. Dasabrāhmaṇajātakaṃ dvādasamaṃ.

ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๐๐๑

ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗

เปิดที่ต้นทางฉบับหลวง ฉบับมหาจุฬาฯ บาลีอักษรไทย PALI ROMAN อรรถกถา อรรถกถาบาลีอักษรไทย Atthakatha PaliRoman สารบัญเล่ม

ดูเล่มที่ ๒๗ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑ บนชั้นหนังสือ

เรื่องเล่า

จบอรรถกถาทสพราหมณชาดก