ภัลลาติยชาดก
ว่าด้วยอายุของกินนร
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๑๕๓ · บรรทัด ๘๕๓๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๒ จาก ๒
เรื่องเล่า
มหาบพิตรทั้งสอง ทรงสดับเรื่องราวของกินนร ทั้งหลายมิใช่มนุษย์นี้แล้ว จงทรงเบิกบานพระทัย อย่าได้ทรงทำความทะเลาะกันเลย กรรมอันเป็นโทษ ของตน อย่าได้ทำให้มหาบพิตรทั้งสองต้องเดือดร้อน เหมือนกรรมอันเป็นโทษของตน ทำให้กินนรสองสามี ภรรยาเดือดร้อนอยู่ราตรีหนึ่ง ฉะนั้น. มหาบพิตรทั้งสอง ทรงสดับเรื่องราวของกินนร ทั้งหลายมิใช่มนุษย์นี้แล้ว จงทรงเบิกบานพระทัย อย่าได้ทรงทำความวิวาทบาดหมางกันเลย กรรมอัน เป็นโทษของตน อย่าได้ทำให้มหาบพิตรทั้งสองต้อง เดือดร้อน เหมือนกรรมอันเป็นโทษของตน ทำให้ กินนรสองสามีภรรยาเดือดร้อนอยู่ราตรีหนึ่ง ฉะนั้น.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อมานุสานํ ได้แก่ กินนรทั้งหลาย. บทว่า อตฺตกมฺมาปราโธ ได้แก่ กรรมโทษของตน. บทว่า กึปุริเสกรตฺตํ ความว่า กรรมโทษของตนอันทำให้พรากกันราตรีหนึ่ง ทำกินนรเหล่านั้นให้เดือดร้อน ฉันใด กรรมโทษของตนอย่าให้มหาบพิตรทั้งสองต้องเดือดร้อนฉันนั้นเลย.
พระนางมัลลิกาเทวี ทรงสดับพระธรรมเทศนาของพระตถาคตจ้าแล้วเสด็จลุกขึ้นจากอาสนะ ทรงประคองอัญชลี เมื่อจะทรงชมเชยพระทศพล จึงตรัสคาถาสุดท้ายความว่า
หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ตั้งใจฟังพระธรรมเทศนา ของพระองค์ ที่พระองค์ทรงแสดงประกอบไปด้วย เหตุต่าง ๆ ประกอบไปด้วยประโยชน์ พระองค์ทรง เปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ดับความกระวนกระวาย ใจของหม่อมฉันได้ ข้าแต่พระสมณะเจ้า ผู้ทรงนำ ความสุขมาให้หม่อมฉัน ขอพระองค์จงทรงมีชนมชีพ ยืนนานเถิด.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า วิวิธ อธิมนา สุณามิหํ ความว่าข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กระหม่อมฉันเป็นผู้ชื่นชมยินดี มีจิตเลื่อมใส ฟังพระธรรมเทศนาที่พระองค์ทรงแสดง ประดับประดาไปด้วยเหตุต่าง ๆ. บทว่า วจนปถํ ความว่า ทํานองคลองพระพุทธพจน์ ประกอบไปด้วยประโยชน์อันพระองค์ตรัสแล้วนั้น ๆ. บทว่า มุญฺจํ คิรํ นุทเสว เม ทรํ ความว่าเมื่อพระองค์ทรงเปล่งมธุรพจน์ อันเสนาะโสต ชื่อว่าบรรเทาแล้ว คือนำไปแล้วทีเดียว ซึ่งความกระวนกระวาย คือความเศร้าโศกในหทัยของหม่อมฉัน. บทว่า สมณ สุขาวห ชีว เม จิรํ ความว่า ข้าแต่พระมหาสมณะผู้พุทธเจ้าผู้เจริญ ผู้ทรงนำทิพยมานุษยโลกิยสมบัติ และโลกุตรสมบัติมาให้ ผู้เป็นเจ้าของกระหม่อมฉัน ผู้เป็นพระธรรมราชา ขอพระองค์จงทรงเจริญพระชนมชีพยืนนานเถิด.
จำเดิมแต่นั้นมา พระเจ้าโกศลราชก็ทรงอยู่ร่วมสมัครสโมสร กับพระนางมัลลิการาชเทวี.
พระบรมศาสดา ครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า กินนรในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระเจ้าโกศลราช ในบัดนี้ กินรีได้มาเป็นพระนางมัลลิการาชเทวี ส่วนพระเจ้าภัลลาติกราช ได้มาเป็นเราผู้ตถาคต ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาภัลลาติกชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๑๕๐–๑๖๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
วิสตินิบาตชาดก ๑๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๑๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Bhallātiyo 1- nāma ahosi rājā raṭṭhaṃ pahāya migavaṃ acāriso agamā girivaraṃ gandhamādanaṃ supupphitaṃ kiṃpurisānuciṇṇaṃ. Sālūrasaṅghañca nisedhayitvā dhanukalāpañca so nikkhipitvā upāgami vacanaṃ vattukāmo yatthaṭṭhitā kiṃpurisā ahesuṃ. Himaccaye hemavatāya tīre kimidhaṭṭhitā mantayavho abhiṇhaṃ pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe kathaṃ vo 2- jānanti manussaloke.
Mallagiriṃ paṇḍarakaṃ tikūṭaṃ sītodakā 3- anuvicarāma najjo migā manussāva nibhāsavaṇṇā jānanti no kiṃpurisāti ludda.
Sukiccharūpaṃ paridevayavho āliṅgito cāsi piyo piyāya pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe @Footnote: 1 Sī. Yu. bhallāṭiyo . 2 Ma. nu. . 3 Sī. Yu. sītodiyā. Kimidha vane rodatha appatītā. Sukiccharūpaṃ paridevayavho āliṅgito cāsi piyo piyāya pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe kimidha vane vilapatha appatītā. Sukiccharūpaṃ paridevayavho āliṅgito cāsi piyo piyāya pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe kimidha vane socatha appatītā.
Mayekarattaṃ 1- vippavasimha ludda akāmakā aññamaññaṃ sarantā tamekarattaṃ 2- anutappamānā socāma sā ratti puna na hessati.
Yamekarattaṃ 3- anutappathetaṃ dhanaṃva naṭṭhaṃ pitarañca petaṃ pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe kathaṃ vināvāsamakappayittha.
Yamimaṃ nadiṃ passasi sīghasotaṃ nānādumacchādana selakūlaṃ 4- taṃ me piyo uttari vassakāle @Footnote:1-2-3 Yu. - rattiṃ . 4 Sī. Yu. dumacchadanaṃ selakūṭaṃ. Ma. - dumacchādanaṃ. Mamañca maññe anubandhatīti. Ahañca aṅkolakamocināmi adhimuttakaṃ sattaliyodhikañca piyo ca me hehiti mālabhārī ahañca naṃ mālini 1- ajjhupessaṃ. Ahañcidaṃ kuravakaṃ ocināmi uddālakā pātali sindhuvāritā 2- piyo ca me hehiti mālabhārī ahañca naṃ mālini ajjhupessaṃ. Ahañca sālassa supupphitassa oceyya pupphāni karomi mālaṃ piyo ca me hehiti mālabhārī ahañca naṃ mālini ajjhupessaṃ. Ahañca sālassa supupphitassa oceyya pupphāni karomi bhāraṃ idañca no hehiti santharatthaṃ yatthajjimaṃ 3- viharissāma 4- rattiṃ. Ahañca kho aggalu 5- candanañca silāya piṃsāmi pamattarūpā piyo ca me hehiti rositaṅgo @Footnote: 1 Ma. mālinī. evamuparipi . 2 Ma. pāṭalisindhuvārakā . 3 Sī. Yu. yathajjamaṃ. @ 4 Yu. viharissāmu . 5 Ma. agaḷuṃ. Yu. akaluṃ. Ahañca naṃ rositā ajjhupessaṃ athāgamā salilaṃ sīghasotaṃ nudaṃ sāle salale kaṇṇikāre āpūrathe 1- tena muhuttakena sāyaṃ nadī āsi mayā suduttarā. Ubhosu tīresu mayaṃ tadā ṭhitā sampassantā ubhayo aññamaññaṃ sakiṃpi rodāma sakiṃ hasāma kicchena no agamā sambarī sā. Pāto ca kho uggate suriyamhi catukkaṃ nadiṃ uttariyāna ludda āliṅgiyā aññamaññaṃ mayaṃ ubho sakiṃpi rodāma sakiṃ hasāma. Tīhūnakaṃ satta satāni ludda yamidha mayaṃ vippavasimha pubbe vassekimaṃ 2- jīvitaṃ bhūmipāla konīdha kantāya vinā vaseyya.
Āyuñca vo kīvatako nu samma sacepi jānātha vadetha āyuṃ anussavā vuḍḍhato āgamā vā @Footnote: 1 Ma. āpūratha . 2 Sī. Yu. vāsekimaṃ. Akkhātha me taṃ avikampamānā.
Āyuñca no vassasahassa 1- ludda na cantarā pāpako atthi rogo appaṃva dukkhaṃ sukhameva bhiyyo avītarāgā vijahāma jīvitaṃ.
Idañca sutvāna amānusānaṃ bhallātiyo ittaraṃ jīvitanti nivattatha na migavaṃ acari adāsi dānāni abhuñji bhoge.
Idañca sutvāna amānusānaṃ sammodatha mā kalahaṃ akattha mā vo tappi 2- attakammāparādho yathāpi te kiṃpurisekarattaṃ. Idañca sutvāna amānusānaṃ sammodatha mā vivādaṃ akattha mā vo tappi 3- attakammāparādho yathāpi te kiṃpurisekarattaṃ.
Vividha 4- adhimanā suṇomahaṃ vacanapathaṃ vata atthasañhitaṃ muñcaṃ 5- giraṃ nudaseva me daraṃ @Footnote: 1 Ma. vassasahasasaṃ . 2-3 Ma. tapī . 4 Ma. vividhaṃ . 5 Sī. Yu. muñca. Samaṇa sukhāvaha jīva me ciranti. Bhallātiyajātakaṃ aṭṭhamaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๑๕๓
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗