สังขปาลชาดก
ว่าด้วยสังขปาลนาคราชบำเพ็ญตบะ
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๔๙๕ · บรรทัด ๑๐๔๒๒ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๓
เรื่องเล่า
บทว่า อทฺทสํสุ ความว่า อาตมาภาพพูดว่า ดูก่อนสหายสังขปาละบุตรนายพรานเหล่านั้น เห็นท่านสมบูรณ์ด้วยกำลังและผิวพรรณ ในทางเท้าที่ไปมาได้คนเดียว แต่ท่านเจริญงอกงามด้วยสิริคืออิสริยยศและความงามเลิศและเจริญด้วยปัญญา ท่านเป็นผู้ (รุ่งโรจน์) เห็นปานนี้ บำเพ็ญตบะเพื่ออะไรท่านปรารถนาอะไร จึงเข้าจำอุโบสถ คือรักษาศีล. ปาฐะว่า อทฺทสาสึ แปลว่า ข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว ดังนี้ก็มี. อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้เห็นท่านในหนทางใหญ่ ที่ไปมาได้คนเดียว.
บทว่า อภิปตฺถยมาโน แปลว่า ปรารถนาอยู่. บทว่า ตสฺมา ความว่า นาคราชตอบว่าข้าพเจ้าปรารถนากำเนิดมนุษย์ เพราะฉะนั้นจึงบากบั่นกระทำตบกรรมด้วยความเพียร.
บทว่า สุโรสิโต ความว่า ท่านเป็นผู้ไล้ทาแล้วด้วยดี. บทว่า อิโตความว่า มนุษยโลกจะมีอะไรยิ่งไปกว่านาคพิภพนี้.
บทว่า สุทฺธิ ได้แก่ วิสุทธิ กล่าวคือ มรรคผล และพระนิพพาน. บทว่า สํยโม ได้แก่ ศีล. พญานาคราชนั้น หมายเอาความบังเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้า และปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย จึงกล่าวคำนี้.
บทว่า กาหามิ ความว่า พญานาคราชกล่าวต่อไปว่า เมื่อข้าพเจ้ากระทำความไม่มีแห่งปฏิสนธิของตน จักกระทำที่สุด แห่งชาติ ชรา และมรณะได้. ดูก่อนมหาราชเจ้า สังขปาลนาคราชนั้น ชมเชยมนุษยโลกอย่างนี้.
บทว่า สํวจฺฉโร เม ความว่า ขอถวายพระพร เมื่อนาคราชนั้นสรรเสริญมนุษยโลกอยู่อย่างนี้ อาตมาภาพทำความเยื่อใยในบรรพชา จึงกล่าวคำนี้.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อุปฏฺิโตสฺมิ ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้อันท่านปรนปรือต้อนรับแล้วด้วยข้าวน้ำและกามคุณอันเป็นทิพย์. บทว่า ปเลมิความว่า ยังระลึกถึงอยู่. (แต่) จะต้องจากไป. บทว่า จิรปฺปวุฏโสฺมิ ความว่า ข้าพเจ้าจากมนุษยโลกมานานแล้ว.
บทว่า นาภิสํสิตฺถ ความว่า พญานาคราชถามว่า ในบุตรเป็นต้นของข้าพเจ้า ใคร ๆ มิได้ด่า มิได้บริภาษท่านมิใช่หรือ. ปาฐะว่า นาภิสชฺเชถ แปลว่า มิได้สาปแช่งดังนี้ก็มี อธิบายว่า มิได้ให้ขุ่นเคือง. บทว่า ปฏิวิหิโตแปลว่า บำรุงแล้ว.
บทว่า มณิ มมํ ความว่า พญานาคราชกล่าวว่า ท่านสหายอาฬาระถ้าท่านจะไปให้ได้ เมื่อเป็นอย่างนี้ แก้วมณีสีแดง นำทรัพย์มาให้ ให้ซึ่งสมบัติที่น่าใคร่ทั้งปวง ของข้าพเจ้ามีอยู่ ท่านอาฬาระท่านจงถือเอามณีรัตนะนั้นไปยังเรือนของท่าน ท่านได้ทรัพย์ตามปรารถนา ด้วยอานุภาพแห่งมณีรัตนะนี้แล้ว จงเก็บมณีรัตนะนี้เสียในเรือนนั้น และเมื่อจะเก็บ อย่าเก็บไว้ในที่อื่นควรเก็บไว้ในตุ่มน้ำของตน ครั้นนาคราชกล่าวดังนี้แล้ว ก็น้อมมณีรัตนะมาให้อาตมาภาพ.
ครั้นอาฬารดาบสกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงกล่าวต่อไปว่า ขอถวายพระพรมหาบพิตร ครั้งนั้นอาตมาภาพได้กล่าวคำนี้ กะพญานาคราชว่า แน่ะสหายเรามิได้มีความต้องการด้วยทรัพย์ แต่เราปรารถนาจะบวชดังนี้แล้ว ร้องขอบริขารแห่งบรรพชิต ออกจากนาคพิภพพร้อมด้วยนาคราชนั้น เชิญให้พญานาคราชกลับแล้ว จึงเข้าสู่หิมวันตประเทศบรรพชา ดังนี้แล้ว เมื่อจะกล่าวธรรมกถาถวายพระราชา จึงกล่าวคาถา ๒ คาถา ความว่า
ขอถวายพระพร แม้กามคุณเป็นของมนุษย์ อาตมาภาพได้เห็นแล้ว เป็นของไม่เที่ยง มีความ แปรปรวนเป็นธรรมดา อาตมาภาพเห็นโทษในกามคุณ ทั้งหลาย จึงออกบวชด้วยศรัทธา. ขอถวายพระพร ทั้งคนหนุ่มคนแก่ ย่อมมีสรีระ ทำลายร่วงหล่นไป เปรียบเหมือนผลไม้ฉะนั้น อาตมาภาพเห็นคุณข้อนี้ว่า สามัญผลเป็นข้อปฏิบัติอันไม่ผิด ประเสริฐ จึงออกบวช.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สทฺธาย ความว่า อาตมาภาพบวชเพราะเชื่อกรรม เชื่อผลแห่งกรรม และเชื่อพระนิพพาน. บทว่า ทุมปฺผลาเนว ความว่า ผลไม้ทั้งหลายสุกแล้วก็ดี ยังไม่สุกก็ดี ย่อมร่วงหล่นไปฉันใด คนทั้งหลาย ทั้งหนุ่มทั้งแก่ ก็ย่อมร่วงหล่นไปแม้ฉันนั้น. บทว่า อปณฺณกํ ได้แก่ สามัญผลอันไม่ผิด คือเป็นนิยยานิกธรรม. บทว่า สามญฺเมว เสยฺโย ความว่า ดูก่อนพระมหาราชเจ้า อาตมาภาพเห็นคุณแห่งบรรพชาว่า บรรพชานั่นเทียวเป็นของสูงสุด จึงได้บวชดังนี้
พระราชาทรงสดับดังนั้น จึงตรัสคาถาเป็นอันดับต่อไป ความว่า
ชนเหล่าใดเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้นเป็นคนมีปัญญา บุคคลควรคบหาโดยแท้ ทีเดียว ข้าแต่ท่านอาฬาระ ข้าพเจ้าได้ฟังคำของนาคราชและของท่านแล้ว จักทำบุญมิใช่น้อย.
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เย พหุานจินฺติโน ความว่า ชนเหล่าใด รู้เหตุการณ์ได้ยาก. บทว่า นาคญฺจ ความว่า เพราะได้ฟังถ้อยคำพญานาคราช และของท่านผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาทอย่างนั้น (ข้าพเจ้าจักสร้างบุญกุศลนานัปการ).
ลำดับนั้น เมื่อดาบสจะยังพระอุตสาหะให้เกิดแก่พระราชา จึงกล่าวคาถาสุดท้าย ความว่า
ขอถวายพระพร ชนทั้งหลายเป็นพหูสูต ค้นคิด เหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้น เป็นคนมีปัญญา บุคคล ควรคบหาโดยแท้ทีเดียว ดูก่อนราชันย์ เพราะทรงสดับ เรื่องราวของนาคราช และของอาตมาภาพแล้ว ขอ พระองค์โปรดทรงบำเพ็ญกุศลให้มาก.
ดาบสนั้น แสดงธรรมถวายพระราชาอย่างนี้แล้ว อยู่ในพระราชอุทยานนั้นแล ตลอด ๔ เดือนฤดูฝน แล้วกลับไปยังหิมวันตประเทศอีกเจริญพรหมวิหาร ๔ ตราบเท่าชีวิต ได้เป็นผู้เข้าถึงพรหมโลกแล้ว. ฝ่ายสังขปาลนาคราชอยู่รักษาอุโบสถตลอดชีวิต ส่วนพระเจ้าพาราณสี ก็ทรงบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น แล้วต่างไปตามยถากรรมของตน ๆ.
พระบรมศาสดาครั้นทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงจบแล้ว ตรัสว่าโบราณกบัณฑิตทั้งหลาย ละนาคสมบัติอยู่รักษาอุโบสถกรรมอย่างนี้ แล้วทรงประชุมชาดกว่าพระดาบสผู้พระราชบิดาในครั้งนั้น ได้มาเป็นพระกัสสปะพระเจ้าพาราณสีได้มาเป็น พระอานนท์ อาฬารดาบส ได้มาเป็นพระสารีบุตร ส่วนสังขปาลนาคราช ได้มาเป็นเราผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าฉะนี้แล.
จบอรรถกถาสังขปาลชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๖๖๙–๖๙๓ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
จัตตาฬีสนิบาตชาดก ๒๔ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๒๔ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ
Ariyāvakāsosi pasannanetto @Footnote: 1 Ma. yo ca tassāsi . 2 Ma. nisippalobhikā. Maññe bhavaṃ pabbajito kulamhā kathaṃ nu vittāni pahāya bhoge pabbaji nikkhamma gharā sapañño 1- .
Sayaṃ vimānaṃ naradeva disvā mahānubhāvassa mahoragassa disvāna puññāna mahāvipākaṃ saddhāyahaṃ pabbajitomhi rāja.
Na kāmakāmā na bhayā na dosā vācaṃ musā pabbajitā bhaṇanti akkhāhi me pucchito etamatthaṃ sutvāna me jāyihitippasādo.
Vāṇijja raṭṭhādhipa gacchamāno pathe addasāsimhi bhojaputte 2- pavaḍḍhakāyaṃ uragaṃ mahantaṃ ādāya gacchante pamodamāne. Sohaṃ samāgamma janinda tehi pahaṭṭhalomo avacamhi bhīto kuhiṃ ayaṃ nīyati bhīmakāyo nāgena kiṃ kāhatha bhojaputtā 3- . Nāgo ayaṃ nīyati bhojanatthaṃ 4- @Footnote: 1 Ma. sapañña. Yu. sapaññā . 2-3 Sī. Yu. milā ca putte. @ 4 Ma. bhojanatthā. evamupari. Pavaḍḍhakāyo urago mahanto sāduñca thūlañca muduñca maṃsaṃ na tvaṃ rasaññāsi videhaputta. Ito mayaṃ gantvā sakaṃ niketaṃ 1- ādāya satthāni vikopayitvā maṃsāni bhakkhāma 2- pamodamānā mayaṃ hi vo 3- sattavo pannagānaṃ. Sace ayaṃ nīyati bhojanatthaṃ pavaḍḍhakāyo urago mahanto dadāmi vo balibaddhāni soḷasa nāgaṃ imaṃ muñcatha bandhanasmā. Addhā hi no bhakkho ayaṃ manāpo bahū ca no oragā 4- bhuttapubbā karoma te taṃ vacanaṃ aḷāra mittañca no hohi videhaputta. Tadassu te bandhanā mocayiṃsu yaṃ natthuto paṭimokkhassa pāse mutto ca so bandhanā nāgarājā pakkāmi pācīnamukho muhuttaṃ. Gantvāna pācīnamukho muhuttaṃ @Footnote: 1 Yu. niketanaṃ . 2 Ma. bhokkhāma . 3 Ma. ve . 4 Ma. uragā. Puṇṇehi nettehi palokayī maṃ tadassahaṃ piṭṭhito anvagacchiṃ dasaṅgulī 1- añjaliṃ paggahetvā. Gaccheva kho tvaṃ taramānarūpo mā taṃ amittā punaraggahesuṃ dakkho hi luddehi punā samāgamo adassanaṃ bhojaputtāna gaccha. Agamāsi so rahadaṃ vippasannaṃ nīlobhāsaṃ ramaṇīyaṃ sutitthaṃ samonataṃ 2- jambuhi vedisāhi pāvekkhi nittiṇṇabhayo patīto. So taṃ pavissa na cirassa nāgo dibbena me pāturahū 3- janinda upaṭṭhahī maṃ pitaraṃva putto hadayaṅgamaṃ kaṇṇasukhaṃ bhaṇanto. Tvaṃ mesi mātā ca pitā aḷāra abbhantaro pāṇadado sahāyo sakañca iddhiṃ paṭilābhakosmi 4- aḷāra passa me nivesanāni pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ @Footnote: 1 Ma. dasaṅguthiṃ . 2 Ma. samotataṃ . 3 Ma. pāturahuṃ . 4 Yu. paṭilābhitosmi. Masakkasāraṃ viya vāsavassa.
Taṃ bhūmibhāgehi upetarūpaṃ asakkharā ceva mudū sabhā ca nīcātiṇā 1- apparajā ca bhūmi pāsādikā yattha jahanti sokaṃ. Anāvakalā veḷuriyūpanīlā catuddisaṃ ambavanaṃ surammaṃ pakkā ca pesī ca phalā suphullā niccotukā dhārayanti phalāni.
Tesaṃ vanānaṃ naradeva majjhe nivesanaṃ bhassarasannikāsaṃ rajataggaḷaṃ sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ obhāsati vijjurivantalikkhe. Maṇimayā sovaṇṇamayā 2- uḷārā anekacittā sasataṃ sunimmitā paripūrā kaññāhi alaṅkatāhi suvaṇṇakāyūradharāhi rāja. So saṅkhapālo taramānarūpo pāsādamāruyha anomavaṇṇo sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ @Footnote: 1 Ma. nīcattinā . 2 Ma. soṇṇamayā. Yatthassa bhariyā mahesī ahosi. Ekā ca nārī taramānarūpā ādāya veḷuriyamayaṃ mahagghaṃ subhaṃ maṇiṃ jātimantūpapannaṃ acoditā āsanamabbhihāsi. Tato maṃ hatthe urago gahetvā nisīdayī pāmukhaāsanasmiṃ idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu bhavañhi me aññataro garūnaṃ. Aññā ca nārī taramānarūpā ādāya vāriṃ upasaṅkamitvā pādāni pakkhālayi me janinda bhariyāva bhattū patino piyassa. Aparā ca nārī taramānarūpā paggayha sovaṇṇamayāya pātiyā anekasūpaṃ vividhaṃ viyañjanaṃ upanāmayī bhatta manuññarūpaṃ. Turiyehi maṃ bhārata bhuttavantaṃ upaṭṭhahuṃ bhattu mano viditvā tatuttariṃ maṃ nipatī mahantaṃ Dibbehi kāmehi anappakehi.
Bhariyā mametā tisatā aḷāra sabbattamajjhā padumuttarābhā aḷāra etāsu te kāmakārā dadāmi te tā paricārayassu.
Saṃvaccharaṃ dibbarasānubhutvā tadāssuhaṃ uttari paccabhāsiṃ 1- nāgassidaṃ kinti kathañca laddhaṃ kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhaṃ. Adhicca laddhaṃ parināmajante sayaṃ kataṃ udāhu devehi dinnaṃ pucchāmi taṃ 2- nāgarājetamatthaṃ kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhaṃ.
Nādhicca laddhaṃ na pariṇāmajaṃ me na sayaṃ kataṃ nāpi devehi dinnaṃ sakehi kammehi apāpakehi puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko akkhāhi me nāgarājetamatthaṃ @Footnote: 1 Ma. uttarimajjhabhāsiṃ . 2 Yu. te. Kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.
Rājā ahosiṃ magadhānamissaro duyyodhano nāma mahānubhāvo so ittaraṃ jīvitaṃ saṃviditvā asassataṃ vipariṇāmadhammaṃ. Annañca pānañca pasannacitto sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. Mālañca gandhañca vilepanañca padīpayaṃ yānamupassayañca acchādanaṃ seyyamathannapānaṃ sakkacca dānāni adamha tattha. Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko teneva me laddhamidaṃ vimānaṃ pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ.
Naccehi gītehi cupetarūpaṃ ciraṭṭhitīkaṃ na ca sassatāyaṃ appānubhāvā taṃ mahānubhāvaṃ Tejassinaṃ hanti atejavanto kimeva dāṭhāvudha kiṃ paṭicca hatthatthamāgacchi 1- vanibbakānaṃ. Bhayaṃ nu te anvagataṃ mahantaṃ tejo nu te nānvagataṃ dantamūlaṃ kimeva dāṭhāvudha kiṃ paṭicca kilesamāpajji vanibbakānaṃ.
Na me bhayaṃ anvagataṃ mahantaṃ tejo na sakkā mama tebhihantuṃ 2- satañca dhammāni sukittitāni samuddavelāva duraccayāni. Cātuddasiṃ pañcadasiṃ aḷāra uposathaṃ niccamupāvasāmi athāgamuṃ soḷasa bhojaputtā rajjuṃ gahetvāna daḷhañca pāsaṃ. Bhetvāna nāsaṃ atikassa rajjuṃ nayiṃsu maṃ samparigayha luddā etādisaṃ dukkhamahaṃ titikkhaṃ uposathaṃ appaṭikopayanto.
Ekāyane taṃ pathe addasaṃsu @Footnote: 1 Ma. hatthattamāgacchi . 2 Ma. tehi hantuṃ. Balena vaṇṇena cupetarūpaṃ siriyā paññāya ca bhāvitosi kimatthiyaṃ 1- nāga tapo karosi.
Na puttahetu na dhanassa hetu na āyuno cāpi aḷāra hetu manussayoniṃ abhipatthayāno tasmā parakkamma tapo karomi.
Tvaṃ lohitakkho vihatantaraṃso alaṅkato kappitakesamassu surosito lohitacandanena gandhabbarājāva disā pabhāsasi. Deviddhipattosi mahānubhāvo sabbehi kāmehi samaṅgibhūto pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ seyyo ito kena manussaloko.
Aḷāra nāññatra manussalokā saddhī va saṃvijjati saṃyamo vā ahañca laddhāna manussayoniṃ kāhāmi jātimaraṇassa antaṃ. @Footnote: 1 Ma. kiṃ patthayaṃ.
Saṃvaccharo me vasato 1- tavantike annena pānena upaṭṭhitosmi āmantayitvāna palemi nāga cirappavuṭṭhosmi ahaṃ janinda.
Puttā ca dārā anujīvino ca niccānusiṭṭhā upatiṭṭhate taṃ kaccinu te nābhisaṃsittha koci piyañhi me dassanaṃ tuyha aḷāra.
Yathāpi mātu ca pitu agāre putto piyo paṭivihito vaseyya 2- tatopi mayhaṃ idhameva seyyo cittañhi te nāga mayi pasannaṃ.
Maṇi mamaṃ vijjati lohitaṅgo dhanāharo maṇiratanaṃ uḷāraṃ ādāya tvaṃ gaccha sakaṃ niketaṃ laddhā dhanantaṃ maṇimossajassu.
Diṭṭhā mayā mānusakāpi kāmā asassatā vipariṇāmadhammā ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā saddhāyahaṃ pabbajitomhi rāja. @Footnote: 1 Yu. vusito . 2 Yu. vaseyyo. Dumapphalāneva patanti māṇavā daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā etaṃpi disvā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.
Addhā have sevitabbā sapaññā bahussutā ye bahuṭhānacintino nāgañca sutvāna tuvañcaḷāra kāhāmi puññāni anappakāni.
Addhā have sevitabbā sapaññā bahussutā ye bahuṭhānacintino nāgañca sutvāna mamañca rāja karohi puññāni anappakānīti. Saṅkhapālajātakaṃ catutthaṃ.
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรโรมัน ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๔๙๕
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗