จุลลสุตโสมชาดก
ว่าด้วยพระเจ้าจุลลสุตโสมออกบวช
เล่มที่ ๒๗ · ข้อ ๒๕๑๙ · บรรทัด ๑๐๕๖๔ · ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
อรรถกถาชาดก ตอนที่ ๓ จาก ๓
เรื่องเล่า
บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า รติกีฬิตานิ ความว่า (ท่านทั้งหลายอย่าระลึกถึง) ความยินดีในกาม และการเล่นอันเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการเล่นทางกาย วาจา และใจ. บทว่า มา โว กามา หนึสุ ความว่า วัตถุกามและกิเลสกามอย่าเบียดเบียนพวกท่าน. บทว่า รมฺมญฺหิ ความว่า สุทัสนนครน่ารื่นรมย์ยินดี ท่านทั้งหลายอย่าระลึกถึงสุทัสนนครนั้น. บทว่า เมตฺตํ นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น. ก็พระโพธิสัตว์นั้น ตรัสบอกพรหมวิหาร ๔. บทว่า อปฺปมาณํ ได้แก่ เมตตาพรหมวิหารมีสัตว์หาประมาณมิได้ เป็นอารมณ์. บทว่า คญฺฉิตฺถ แปลว่า จักได้ไป. บทว่า เทวปุรํ ได้แก่พรหมโลก.
แม้หมู่ฤาษีนั้น ตั้งอยู่ในโอวาทของพระโพธิสัตว์แล้ว ได้เป็นผู้มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ด้วยประการฉะนี้ เรื่องราวทั้งหมดควรกล่าวโดยนัยที่มาแล้ว ในหัตถิปาลชาดกนั่นแล.
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงจบแล้ว ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในชาตินี้เท่านั้น แม้ในชาติปางก่อน ตถาคตก็เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เหมือนกัน แล้วทรงประชุมชาดกว่า พระมารดาบิดาในครั้งนั้น ได้มาเป็นศากยมหาราชสกุล พระนางจันทาเทวี ได้มาเป็นราหุลมารดา เชษฐโอรส ได้มาเป็นพระสารีบุตร กนิษฐโอรส ได้มาเป็นพระราหุลพระพี่เลี้ยง ได้มาเป็นนางขุชชุตตรา กุลพันธนเศรษฐี ได้มาเป็นพระกัสสป มหาเสนาคุตต์ ได้มาเป็นพระโมคคัลลานะ โสมทัตกุมาร ได้มาเป็นพระอานนท์ บริษัทที่เหลือได้มาเป็นพุทธบริษัท ส่วนพระเจ้าสุตโสมได้มาเป็นเราผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ฉะนี้แล.
จบอรรถกถาจุลลสุตโสมชาดกที่ ๕ จบอรรถกถาจัตตาลีสนิบาต เพียงเท่านี้
รวมชาดกที่มีในจัตตาฬีสนิบาตนี้ คือ
๑. เตสกุณชาดก ๒. สรภังคชาดก ๓. อลัมพุสาชาดก ๔. สังขปาลชาดก ๕. จุลลสุตโสมชาดก และอรรถกถา.
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก
เล่มที่ ๔ ภาคที่ ๑ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
ปัญญาสนิบาตชาดก
ที่มา: อรรถกถาชาดก ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ผ่าน E-Tipitaka เล่ม ๖๑ หน้า ๗๐๓ – เล่ม ๖๒ หน้า ๑ · เนื้อความเป็นของเจ้าของต้นฉบับ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที
จัตตาฬีสนิบาตชาดก ๓๑ ข้อ
คาถา
ตัวบทพระไตรปิฎกของชาดกเรื่องนี้ คือคาถา ๓๑ ข้อข้างล่าง เรื่องเล่าข้างบนคืออรรถกถาที่อธิบายคาถาเหล่านี้
บาลีอักษรไทย ฉบับสยามรัฐ
อามนฺตยามิ นิคมํ มิตฺตามจฺเจ ปาริสชฺเช ๑ จ สิรสฺมึ ปลิตํ ชาตํ ปพฺพชฺชํทานิ โรจหํ ฯ
อภุํ เม กถํ นุ ภณสิ สลฺลํ เม เทว อุรสิ กปฺเปสิ สตฺตสตา เต ภริยา #๑ ม. ปริสฺสเช ฯ กถํ นุ เต ตา ภวิสฺสนฺติ ฯ
ปญฺญายิหินฺติ เอตา ทหรา อญฺญํปิ ตา คมิสฺสนฺติ สคฺคญฺจ ๑ ปตฺถยาโน เตนาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ
ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยสฺส เต โหมหํ มาตา ยํ เม วิลปนฺติยา อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยํ ตํ อหํ วิชายิสฺสํ ยํ เม วิลปนฺติยา อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ
โก นาเมโส ธมฺโม สุตโสม กา จ นาม ปพฺพชฺชา ยํ โน อเมฺห ชิณฺเณ ปหาย อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ
ปุตฺตาปิ ตุยฺหํ พหโว ทหรา อปฺปตฺตโยพฺพนา มญฺชู เตปิ ตํ อปสฺสนฺตา #๑ ม. สคฺคํ จสฺส ฯ มญฺเญ ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ ฯ
ปุตฺเตหิ จ เม เอเตหิ ทหเรหิ อปฺปตฺตโยพฺพเนหิ มญฺชูหิ สพฺเพหิปิ ตุเมฺหหิ จิรํปิ ฐตฺวา วินาภาโว ๑ ฯ
ฉินฺนํ นุ ตุยฺหํ หทยํ อาทู ๒ กรุณา จ นตฺถิ อเมฺหสุ ยํ โน วิกนฺทนฺติโย อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ
น จ มยฺหํ ฉินฺนํ หทยํ อตฺถิ กรุณาปิ มยฺหํ ตุเมฺหสุ สคฺคญฺจ ปตฺถยมาโน เตนาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ
ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยสฺส เต อหํ ภริยา ยํ เม วิลปนฺติยา อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ ทุลฺลทฺธํ เม อาสิ สุตโสม ยสฺส เต อหํ ภริยา ยํ เม กุจฺฉิปฏิสนฺธึ ๓ #๑ ม. วินาสภาโว ฯ ๒ ม. อทุ เต ฯ ๓ ยุ. ยํ มํ กุจฺฉิมตึ สนฺตึ ฯ อนเปกฺโข ปพฺพชสิ เทว ฯ ปริปกฺโก เม คพฺโภ กุจฺฉิคโต ยาว นํ วิชายามิ มาหํ เอกา วิธวา ปจฺฉา ทุกฺขานิ อทฺทกฺขึ ฯ
ปริปกฺโก เต คพฺโภ กุจฺฉิคโต อิงฺฆ ตฺวํ วิชายสฺสุ ปุตฺตํ อโนมวณฺณํ ตํ หิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ ฯ
มา ตฺวํ จนฺเท รุทิ มา โสจิ วนติมิรมตฺตกฺขิ อาโรห วรปาสาทํ อนเปกฺโข อหํ คมิสฺสามิ ฯ
โก ตํ อมฺม โกเปสิ กึ โรทสิ เปกฺขสิ จ มํ พาฬฺหํ กํ อวชฺฌํ ฆาเตมิ ญาตีนํ อุทิกฺขมานานํ ฯ
น หิ โส สกฺกา หนฺตุํ วิชิตาวี โย มํ ตาต โกเปสิ ปิตา เต มํ ตาต อวจ อนเปกฺโข อหํ คมิสฺสามิ ฯ
โยหํ ปุพฺเพ รเถน ยามิ ๑ อุยฺยานํ มตฺตกุญฺชเร จ โยเธมิ สุตโสม ปพฺพชิเต กถํ นุทานิ กริสฺสามิ ฯ
มาตุ จ เม รุทนฺตฺยา เชฏฺฐสฺส จ ภาตุโน อกามสฺส หตฺเถปิ เม คหิสฺสํ ๒ น หิ คจฺฉสิ โน อกามานํ ฯ
อุฏฺเฐหิ ตฺวํ ธาติ อิมํ กุมารํ รเมหิ อญฺญตฺถ มา เม ปริปนฺถมกาสิ สคฺคํ มม ปตฺถยานสฺส ฯ
ยนฺนูนิมํ ทเทยฺยํ ๓ ปภงฺกรํ โก นุ เม อิมินา อตฺโถ สุตโสเม ปพฺพชิเต กึ นุ เมนํ กริสฺสามิ ฯ
โกโส จ ตุยฺหํ วิปุโล โกฏฺฐาคารญฺจ ตุยฺหํ ปริปูรํ ปฐวี จ ตุยฺหํ วิชิตา #๑ ม. นิยฺยามิ ฯ ๒ ม. เต คเหสฺสํ ฯ ๓ ยุ. ชเหยฺยํ ฯ รมสฺสุ มา ปพฺพชิ ๑ เทว ฯ
โกโส จ มยฺหํ วิปุโล โกฏฺฐาคารญฺจ มยฺหํ ปริปูรํ ปฐวี จ มยฺหํ วิชิตา ตํ หิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ ฯ
มยฺหํปิ ธนํ ปหูตํ สงฺขาตุํ โนปิ เทว สกฺโกมิ ตํ [๒] เต ททามิ สพฺพมฺปิ ๓ รมสฺสุ มา ปพฺพชิ เทว ฯ
ชานามิ เต ธนํ ปหูตํ กุลวฑฺฒน ปูชิโต ตยา จสฺมิ สคฺคญฺจ ปตฺถยมาโน เตนาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ
อุกฺกณฺฐิโตสฺมิ พาฬฺหํ อรติ มํ โสมทตฺต อาวิสติ พหุกา หิ ๔ อนฺตรายา อชฺเชวาหํ ปพฺพชิสฺสามิ ฯ
อิทํ จ ตุยฺหํ รุจิตํ สุตโสม อชฺเชวทานิ ตฺวํ ปพฺพช อหํปิ ปพฺพชิสฺสามิ #๑ สี. ปพฺพชสฺสุ ฯ ยุ. ปพฺพช ฯ ๒ สี. เทว ฯ ๓ ยุ. สพฺพํ ฯ ๔ ม. พหุกาปิ เม ฯ น อุสฺสเห ตยา วินา อหํ ฐาตุํ ฯ
น หิ สกฺกา ปพฺพชิตุํ นคเร น หิ ปจฺจติ ชนปเท จ ฯ
สุตโสเม ปพฺพชิเต กถนฺนุทานิ กริสฺสาม ฯ
อุปนิยฺยติทํ มญฺเญ ปริตฺตํ อุทกํว ปงฺกวารมฺหิ ๑ เอวํ สุปริตฺตเก ชีวิเต น จ ปมชฺชิตุํ กาโล ฯ อุปนิยฺยติทํ มญฺเญ ปริตฺตํ อุทกํว ปงฺกวารมฺหิ ๒ เอวํ สุปริตฺตเก ชีวิเต อถ พาลา ๓ ปมชฺชนฺติ ฯ เต วฑฺฒยนฺติ นิรยํ ติรจฺฉานโยนิญฺจ ปิตฺติวิสยญฺจ ๔ ตณฺหาพนฺธนพนฺธา วฑฺเฒนฺติ อสุรกายํ ฯ
อูหญฺญเต รชคฺคํ อวิทูเร ปุปฺผกมฺหิ ๕ จ ปาสาเท มญฺเญ โน เกสา ฉินฺนา #๑-๒ ม. จงฺกวาลมุหิ ฯ ๓ ม. อนฺธพาลา ฯ ๔ ม. เปตฺติวิสยํ ฯ ๕ ม. ปุพฺพกมฺหิ ฯ ยสสฺสิโน ธมฺมราชสฺส ฯ
อยมสฺส ปาสาโท โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺโณ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อยมสฺส ปาสาโท โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺโณ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส กูฏาคารํ โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺณํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส กูฏาคารํ โสวณฺณปุปฺผมาลฺยวีติกิณฺณํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อยมสฺส อโสกวนิกา สุปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา รมฺมา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อยมสฺส อโสกวนิกา สุปุปฺผิตา สพฺพกาลิกา รมฺมา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส อุยฺยานํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส อุยฺยานํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส กณิการวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส กณิการวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส ปาฏลิวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส ปาฏลิวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ อิทมสฺส อมฺพวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อิทมสฺส อมฺพวนํ สุปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ รมฺมํ ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ่ อยมสฺส โปกฺขรณี สญฺฉนฺนา อณฺฑเชหิ วีติกิณฺณา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ อิตฺถาคาเรหิ ฯ อยมสฺส โปกฺขรณี สญฺฉนฺนา อณฺฑเชหิ วีติกิณฺณา ยหิมนุวิจริ ราชา ปริกิณฺโณ ญาติสงฺเฆน ฯ
ราชา โข ๑ ปพฺพชิโต สุตโสโม รชฺชํ อิมํ ปหนฺตฺวาน กาสายวตฺถวสโน นาโคว เอกโก ๒ จรติ ฯ
มาสฺสุ ปุพฺเพ รติกีฬิตานิ หสิตานิ อนุสฺสริตฺถ ๓ มา โว กามา หนึสุ สุรมฺมญฺหิ ๔ สุทสฺสนํ นครํ เมตฺตจิตฺตญฺจ ภาเวถ อปฺปมาณํ ทิวา จ รตฺโต จ อถ คจฺฉิตฺถ ๕ เทวปุรํ อาวาสํ ปุญฺญกมฺมินนฺติ ๖ ฯ จุลฺลสุตโสมชาตกํ ปญฺจมํ ฯ ___________ #๑ ม. ราชา โว โข ฯ ๒ สี. เอกโกว ฯ ๓ ยุ. อนุสฺสริตฺโถ ฯ ๔ ม. รมฺมํ หิ ฯ #๕ ม. อคจฺฉิตฺถ ฯ ๖ ยุ. ปุญฺญกมฺมานนฺติ ฯ ตสฺสุทฺทานํ สุวปณฺฑิตชมฺพุก กุณฺฑลิโน วรกญฺญมลมฺพุสชาตกํ จ ปวรุตฺตมสงฺขสิรีวฺหยโก สุตโสมอรินฺทมราชวโร ฯ จตฺตาลีสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ
ที่มา: พระไตรปิฎกบาลีอักษรไทย ฉบับสยามรัฐ เล่มที่ ๒๗ ข้อ ๒๕๑๙
ดูหัวข้อนี้ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗